Przeciwwskazania stosowania
Tlen

Przeciwwskazania stosowania tlenu – ogólne aspekty

Tlen jako jedna z najważniejszych substancji leczniczych stosowanych w medycynie ma stosunkowo niewiele bezwzględnych przeciwwskazań, jednak istnieją określone stany kliniczne, w których jego stosowanie powinno być szczególnie ostrożne lub całkowicie przeciwwskazane. Przeciwwskazania do stosowania tlenu różnią się w zależności od postaci produktu leczniczego, w jakiej jest podawany (czysty tlen medyczny lub mieszanina z innymi gazami), a także od warunków terapii (normobaria lub hiperbaria).¹

Przeciwwskazania dla czystego tlenu medycznego

W przypadku stosowania tlenu medycznego o stężeniu nie mniejszym niż 99,5% (v/v) kluczowym przeciwwskazaniem jest podwyższona prężność dwutlenku węgla we krwi tętniczej. Nie należy stosować tlenu u pacjentów, u których prężność CO₂ w krwi tętniczej przekracza 9,3 kPa, gdyż może to doprowadzić do narkozy dwutlenkowęglowej z utratą przytomności, a następnie do zgonu pacjenta.^{2 3 4 5 6}

W przypadku tlenoterapii hiperbarycznej (HBOT) bezwzględnym przeciwwskazaniem jest nieleczona odma opłucnowa.⁷

Mieszaniny tlenu z innymi gazami – specyficzne przeciwwskazania

Przeciwwskazania dla mieszanin tlenu z podtlenkiem azotu

W przypadku mieszanin tlenu z podtlenkiem azotu (np. ENTONOX, KALINOX – 50% podtlenku azotu i 50% tlenu), lista przeciwwskazań jest znacznie dłuższa ze względu na specyficzne właściwości podtlenku azotu, a w szczególności jego zwiększoną zdolność do dyfuzji. Podtlenek azotu może powodować powiększenie pęcherzyków gazu (zatorów gazowych) i przestrzeni wypełnionych gazem, co prowadzi do następujących przeciwwskazań:⁸

Stany z zaburzeniami gazowymi i przestrzeniami powietrznymi

• Odma opłucnowa, odma osierdziowa, ciężka rozedma^{9 10}
• Zatory gazowe^{11 12}
• Urazy głowy^{13 14}
• Urazy szczękowo-twarzowe^{15 16}
• Choroba obturacyjna płuc¹⁷
• Silne wzdęcie brzucha¹⁸
• Niedrożność przewodu pokarmowego¹⁹

Stany po zabiegach inwazyjnych i nurkowaniu

• Po głębokim nurkowaniu z ryzykiem choroby dekompresyjnej (pęcherzyki azotu)^{20 21}
• Po pomostowaniu naczyń płucnych z krążeniem pozaustrojowym lub pomostowaniu aortalno-wieńcowym bez zastosowania krążenia pozaustrojowego²²
• Po zakończeniu encefalografii²³
• Podczas operacji ucha środkowego, ucha wewnętrznego oraz zatok przynosowych²⁴
• Podczas znieczulenia zewnątrzoponowego²⁵

Stany po zabiegach okulistycznych

U pacjentów poddawanych w ostatnim czasie dogałkowym wstrzyknięciom gazu (np. SF6, C3F8, C2F6) do czasu, gdy wspomniany gaz nie zostanie w pełni wchłonięty, ponieważ objętość gazu może spowodować wzrost ciśnienia lub objętości i w rezultacie doprowadzić do utraty wzroku.^{26 27}

Zaburzenia neurologiczne i stany świadomości

• U pacjentów z niewydolnością serca lub zaburzeniami czynności serca (np. po operacji kardiochirurgicznej), aby uniknąć ryzyka dalszego pogorszenia czynności serca²⁸
• U pacjentów z przetrwałymi objawami splątania, zmianami funkcji poznawczych lub wykazujących jakiekolwiek inne objawy wzmożonego ciśnienia wewnątrzczaszkowego, gdyż podtlenek azotu może powodować dalsze podwyższenie ciśnienia wewnątrzczaszkowego^{29 30}
• U pacjentów z ograniczoną świadomością lub pogorszoną zdolnością do współpracy i wykonywania poleceń z powodu ryzyka, że dodatkowa sedacja wywołana podtlenkiem azotu może wpływać na naturalne odruchy obronne^{31 32}
• Niewyjaśnione zaburzenia neurologiczne, które wystąpiły niedługo przed zabiegiem³³

Zaburzenia metaboliczne i niedobory

U pacjentów, u których występuje niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego oraz z genetycznymi zaburzeniami tego systemu.^{34 35}

Inne szczególne przeciwwskazania

Pacjenci wymagający wentylacji 100% tlenem.³⁶

Przeciwwskazania dla mieszanin tlenu o niższym stężeniu

W przypadku powietrza medycznego syntetycznego, zawierającego tlen w stężeniu ok. 21-22% (v/v), nie ma bezwzględnych przeciwwskazań do stosowania.^{37 38}

Specjalne zastrzeżenia przy stosowaniu tlenu medycznego

W przypadku tlenu medycznego skroplonego, choć nie ma bezwzględnych przeciwwskazań, stężenie wdychanego gazu należy zmniejszyć w niektórych grupach pacjentów:^{39 40}

• U wcześniaków
• U pacjentów z przewlekłym zapaleniem oskrzeli
• U pacjentów z rozedmą płuc

^{41 42}

Podsumowanie kliniczne przeciwwskazań stosowania tlenu

Analizując przeciwwskazania do stosowania tlenu medycznego, możemy wyróżnić kilka kluczowych kategorii, które wymagają szczególnej uwagi klinicznej:

Retencja dwutlenku węgla

Najważniejszym przeciwwskazaniem dla czystego tlenu medycznego jest stan podwyższonej prężności CO₂ we krwi tętniczej (powyżej 9,3 kPa), który może prowadzić do narkozy dwutlenkowęglowej, utraty przytomności i zgonu pacjenta.^{43 44 45}

Zamknięte przestrzenie gazowe w organizmie

Podtlenek azotu, jako składnik mieszanin z tlenem, może powodować rozprężanie się przestrzeni gazowych w organizmie, co stanowi przeciwwskazanie w następujących stanach:⁴⁶

• Odma opłucnowa, osierdziowa
• Zatory gazowe
• Urazy głowy i twarzoczaszki
• Rozedma płuc
• Niedrożność przewodu pokarmowego i wzdęcia
• Stany po zabiegach okulistycznych z użyciem gazów (SF6, C3F8, C2F6)

^{47 48}

Zaburzenia neurologiczne i kardiologiczne

Mieszaniny tlenu z podtlenkiem azotu są przeciwwskazane w następujących sytuacjach:^{49 50}

• Podwyższone ciśnienie śródczaszkowe
• Niewydolność serca
• Zaburzenia świadomości
• Niewyjaśnione zaburzenia neurologiczne

Zaburzenia metaboliczne

Niedobór witaminy B12 i kwasu foliowego oraz genetyczne zaburzenia w tym układzie stanowią przeciwwskazanie do stosowania mieszanin tlenu z podtlenkiem azotu.^{51 52}

Podsumowując, decyzja o zastosowaniu tlenoterapii powinna być zawsze poprzedzona dokładną analizą stanu klinicznego pacjenta, z uwzględnieniem potencjalnych przeciwwskazań, które różnią się w zależności od rodzaju preparatu tlenowego i jego stężenia. W przypadku czystego tlenu medycznego kluczowym przeciwwskazaniem jest podwyższona prężność CO₂ we krwi, natomiast mieszaniny z podtlenkiem azotu mają znacznie szerszy zakres przeciwwskazań związanych głównie z patologicznymi przestrzeniami gazowymi, zaburzeniami neurologicznymi i metabolicznymi.^{53 54}