Działania niepożądane
Tlen

Tlenoterapia, mimo fundamentalnej roli w podtrzymaniu życia, niesie ryzyko toksyczności, zwłaszcza przy wysokich stężeniach (≥95%) i długotrwałej ekspozycji. Toksyczność płucna objawia się zapaleniem tchawicy, bólem zamostkowym, suchym kaszlem i obrzękiem błony śluzowej, pojawiającymi się już po 4 godzinach oddychania 95% tlenem. Przy 100% stężeniu po 8-12 godzinach obserwuje się obniżoną natężoną pojemność życiową, a po około 18 godzinach – odmę śródmiąższową i zwłóknienie płuc. Mechanizm niedodmy pęcherzykowej wiąże się z obniżeniem azotu w pęcherzykach, co prowadzi do ich zapadania i pogorszenia stosunku wentylacji do perfuzji. Toksyczność OUN występuje głównie podczas terapii hiperbarycznej (HBOT) przy ciśnieniu >2 atm i 100% tlenu, manifestując się zaburzeniami widzenia, szumem usznym, kurczami mięśni, zawrotami głowy, nudnościami, zmianami behawioralnymi i uogólnionymi drgawkami, które są zwykle odwracalne po redukcji ciśnienia. Wysokie stężenia tlenu mogą także indukować krótkowzroczność i zaćmę, szczególnie po >100 sesjach HBOT, a u wcześniaków stężenia >40% sprzyjają retinopatii wcześniaczej i zwłóknieniu zasoczewkowemu.

Działania niepożądane substancji. Szczegółowo opisz niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Tlen jako substancja lecznicza, mimo swoich podstawowych właściwości podtrzymujących życie, może wywoływać szereg działań niepożądanych, szczególnie w przypadku stosowania w wysokich stężeniach lub pod zwiększonym ciśnieniem. Poniżej przedstawiono szczegółową analizę działań niepożądanych związanych ze stosowaniem tlenu medycznego, ich mechanizmy powstawania oraz częstotliwość występowania.1

Toksyczność oddechowa

Układ oddechowy jest szczególnie narażony na działania niepożądane tlenu przy wyższych stężeniach. Pierwsze objawy toksyczności płucnej mogą pojawić się już po 4 godzinach oddychania 95% tlenem przy normalnym ciśnieniu atmosferycznym. Do objawów tych należą:2

  • Zapalenie tchawicy
  • Ból pod mostkiem
  • Suchy kaszel
  • Uczucie podrażnienia krtani i tchawicy
  • Obrzęk błony śluzowej nosa
  • Okresowy ból krtani
  • Zapalenie oskrzeli

3

Przy dłuższej ekspozycji na 100% tlen dochodzi do poważniejszych powikłań:4

  • Obniżona natężona pojemność życiowa (obserwowana po 8-12 godzinach)
  • Odma śródmiąższowa (po około 18 godzinach ekspozycji)
  • Zwłóknienie płuc (jako konsekwencja długotrwałej ekspozycji)
  • Niedodma pęcherzyków płucnych

5

Mechanizm powstawania niedodmy związany jest z obniżeniem stężenia azotu w pęcherzykach płucnych przy oddychaniu wysokimi stężeniami tlenu. Jeżeli tlen jest pobierany z pęcherzyków do krwiobiegu szybciej niż jest dostarczany, może dojść do zapadania się pęcherzyków, co prowadzi do niedodmy. To z kolei powoduje pogorszenie stosunku wentylacji do perfuzji i wystąpienie przecieku wewnątrzpłucnego.6

Toksyczność ośrodkowego układu nerwowego (OUN)

Toksyczność na OUN występuje głównie podczas terapii hiperbarycznej tlenem (HBOT), gdy pacjenci oddychają 100% tlenem pod ciśnieniem wyższym niż 2 atmosfery. Objawami toksyczności OUN są:7

  • Wczesne objawy:
    • Niewyraźne widzenie
    • Zmniejszenie widzenia obwodowego
    • Szum w uszach
    • Zaburzenia oddychania
    • Ogniskowe kurcze mięśni (szczególnie oczu, ust, czoła)
  • Przy dalszej ekspozycji:
    • Zawroty głowy
    • Nudności
    • Zmiany behawioralne (lęki, dezorientacja, drażliwość)
    • Ostatecznie drgawki uogólnione

8

Istotne jest, że zmiany te są zwykle odwracalne po obniżeniu wysokiego ciśnienia tlenu i zazwyczaj nie powodują trwałych uszkodzeń neurologicznych.9

Toksyczność OUN może również objawiać się jako:

  • Zatrucie tlenem (efekt Paula Berta) – może wystąpić przy stosowaniu tlenu o stężeniu powyżej 70%, a najbardziej charakterystycznym objawem są uogólnione drgawki
  • Narkoza dwutlenkowowęglowa z utratą przytomności
  • Przeczulica
  • Zmiany psychiczne

10

Toksyczność oczna

Tlen w wysokich stężeniach może również powodować zmiany w narządzie wzroku. Zaobserwowano następujące działania niepożądane:11

  • Postępująca krótkowzroczność – obserwowana szczególnie po wielu zabiegach hiperbarycznych (HBOT)
  • Zmniejszenie pola widzenia
  • Zaćma

12

Mechanizm powstawania krótkowzroczności nie jest do końca wyjaśniony, ale sugeruje się, że może być związany ze wzrostem współczynnika załamania soczewki. W większości przypadków zmiany te są odwracalne, ale ryzyko nieodwracalności wzrasta po więcej niż 100 terapiach. Po przerwaniu HBOT, krótkowzroczność zazwyczaj cofa się szybciej w pierwszych kilku tygodniach, a następnie wolniej przez okres od kilku tygodni do roku.13

Działania niepożądane w populacji pediatrycznej

U dzieci, a szczególnie u wcześniaków, tlen w wysokich stężeniach może powodować specyficzne działania niepożądane:14

  • Retinopatia wcześniacza (pozasoczewkowy rozrost włóknisty) – występuje po ekspozycji na stężenia tlenu wyższe niż 40%
  • Zwłóknienie zasoczewkowe – szczególnie u wcześniaków; stężenie tlenu w inkubatorze nie powinno przekraczać 40%

15

Inne działania niepożądane

Podczas terapii tlenem mogą również wystąpić inne działania niepożądane:16

  • Zaburzenia żołądkowo-jelitowe:
    • Utrata łaknienia
    • Nudności
    • Wymioty
  • Zaburzenia narządu słuchu:
    • Ból ucha
    • Zablokowanie trąbki słuchowej
    • Barotrauma ucha środkowego (podczas HBOT)
  • Dolegliwości bólowe:
    • Bóle zamostkowe
    • Bóle stawów
    • Ból w jamach (podczas HBOT)

17

Szczególne działania niepożądane mieszanin gazowych

W przypadku mieszanin gazowych zawierających podtlenek azotu i tlen (ENTONOX, KALINOX), mogą wystąpić dodatkowe działania niepożądane związane z podtlenkiem azotu:18

  • Po przedłużonym lub powtarzanym narażeniu:
    • Niedokrwistość megaloblastyczna
    • Leukopenia
  • Po wyjątkowo dużej i częstej ekspozycji:
    • Polineuropatia
    • Mielopatia

19

Mechanizm tych działań niepożądanych związany jest z inhibicją syntetazy metioniny. W przypadku podejrzewanego lub stwierdzonego niedoboru witaminy B12, lub gdy występują objawy zgodne z obrazem zaburzeń syntetazy metioniny, powinna zostać zastosowana terapia polegająca na uzupełnianiu niedoborów witamin grupy B.20

Działania niepożądane powietrza medycznego

W przypadku syntetycznego powietrza medycznego (OXiN, Powietrze medyczne syntetyczne Air Products), które zawiera tlen w stężeniu zbliżonym do powietrza atmosferycznego (21,0-22,4%), nie są znane żadne działania niepożądane.21 22

Ryzyko pożarowe

Należy pamiętać o ryzyku pożarowym związanym ze stosowaniem tlenu w wysokich stężeniach. W obecności wysokich stężeń tlenu i źródeł zapłonu wzrasta ryzyko pożaru, co może prowadzić do oparzeń termicznych. Dodatkowo, bezpośredni kontakt z ciekłym tlenem może powodować odmrożenia.23

Tabela działań niepożądanych

Poniższa tabela przedstawia szczegółowe zestawienie działań niepożądanych tlenu, ich opis oraz częstotliwość występowania.

Klasyfikacja układów i narządów Działanie niepożądane Opis Częstość występowania
Zaburzenia krwi i układu chłonnego Niedokrwistość megaloblastyczna Występuje po przedłużonym lub powtarzanym narażeniu na mieszaniny z podtlenkiem azotu; związana z inhibicją syntetazy metioniny Częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych)
Leukopenia Zmniejszenie liczby białych krwinek; występuje po przedłużonym lub powtarzanym narażeniu na mieszaniny z podtlenkiem azotu Częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych)
Zaburzenia psychiczne Euforia Stan podwyższonego nastroju, zwykle związany z podtlenkiem azotu Częste (≥1/100 do <1/10)
Psychoza Ciężkie zaburzenia zachowania i myślenia Częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych)
Splątanie, dezorientacja Zaburzenia orientacji i świadomości Bardzo rzadko (<1/10 000) [przy HBOT]
Lęk, zaburzenia psychiczne Stany niepokoju, pobudzenia, zmiany zachowania Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000)
Zaburzenia układu nerwowego Zawroty głowy Uczucie wirowania lub niestabilności Częste (≥1/100 do <1/10)
Uczucie zmniejszonego kontaktu z otoczeniem (zamroczenia) Osłabienie percepcji, zaburzenia świadomości Częste (≥1/100 do <1/10)
Silne zmęczenie Uczucie wyczerpania, osłabienia Niezbyt częste (≥1/1 000 do <1/100)
Niedowład kończyn dolnych Osłabienie siły mięśniowej kończyn dolnych Rzadkie (≥1/10 000 do <1/1000)
Ból głowy Dyskomfort lub ból odczuwany w okolicy głowy Bardzo rzadko (<1/10 000)
Mieloneuropatia, neuropatia, polineuropatia Uszkodzenie nerwów obwodowych; związane z inhibicją syntetazy metioniny przy podtlenku azotu Bardzo rzadko (<1/10 000)
Podostre zwyrodnienie rdzenia kręgowego, uogólnione napady padaczkowe Ciężkie zmiany degeneracyjne w rdzeniu kręgowym; drgawki obejmujące całe ciało Bardzo rzadko (<1/10 000)
Zaburzenia oka Krótkowzroczność, zmniejszenie pola widzenia Pogorszenie widzenia dalekiego, zawężenie obszaru widzenia; związane z HBOT Częstość nieznana (przy HBOT)
Retinopatia wcześniacza (pozasoczewkowy rozrost włóknisty) Występuje u wcześniaków po ekspozycji na stężenia tlenu >40% Bardzo rzadko (<1/10 000)
Zaburzenia ucha i błędnika Ból ucha, uczucie ciśnienia w uchu środkowym Dolegliwości bólowe ucha, dyskomfort Niezbyt częste (≥1/1 000 do <1/100)
Barotrauma ucha środkowego Uraz ciśnieniowy ucha, występujący głównie przy HBOT Niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100)
Zaburzenia żołądka i jelit Nudności Uczucie dyskomfortu w żołądku z tendencją do wymiotów Częste (≥1/100 do <1/10)
Wymioty Gwałtowne opróżnianie żołądka przez usta Częste (≥1/100 do <1/10)
Wzdęcia, zwiększenie ilości gazu w jelitach Nadmierne gromadzenie się gazów w przewodzie pokarmowym Niezbyt częste (≥1/1 000 do <1/100)
Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia Depresja oddechowa Zmniejszenie częstości i głębokości oddechów; szczególnie u pacjentów z hiperkapniczną niewydolnością oddechową Częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych)
Niedodma pęcherzyków płucnych Zapadanie się pęcherzyków płucnych na skutek zmniejszenia stężenia azotu Niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100)
Zapalenie opłucnej Stan zapalny opłucnej Niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100)
Ból zamostkowy związany z kaszlem i trudnościami w oddychaniu Dyskomfort lub ból za mostkiem, często towarzyszący toksyczności płucnej tlenu Bardzo rzadko (<1/10 000)
Inne Oparzenia termiczne Związane z ryzykiem pożarowym przy wysokich stężeniach tlenu i źródłach zapłonu Częstość nieznana
Odmrożenia Spowodowane bezpośrednim kontaktem z ciekłym tlenem Częstość nieznana

Postępowanie w przypadku toksyczności tlenowej

W przypadku zatrucia tlenem (hiperoksji) konieczne jest odpowiednie postępowanie terapeutyczne:24

  • Ograniczenie tlenoterapii lub, jeśli to możliwe, jej wstrzymanie
  • Zastosowanie leczenia objawowego
  • W przypadku pacjentów z niedoborem witaminy B12 i kwasu foliowego, którzy otrzymują mieszaniny z podtlenkiem azotu, należy rozważyć zastosowanie innego leczenia przeciwbólowego
  • Przy objawach inhibicji syntetazy metioniny zaleca się suplementację witamin grupy B

25

Monitorowanie i raportowanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.26

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

  1. 16.04.2026
  2. www.leksykon.com.pl