Działania niepożądane
Metoklopramid

Działania niepożądane metoklopramidu – wprowadzenie

Metoklopramid jest substancją stosowaną powszechnie w farmakoterapii jako lek przeciwwymiotny i prokinetyczny. Pomimo swojej skuteczności terapeutycznej charakteryzuje się szerokim profilem działań niepożądanych, które mogą wystąpić zarówno przy krótko-, jak i długotrwałym stosowaniu. Znajomość tych działań jest niezbędna dla lekarzy przepisujących leki zawierające metoklopramid, szczególnie ze względu na ryzyko wystąpienia poważnych powikłań neurologicznych.<sup data-drug="Metoclopramide hameln" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane są wymienione według klasyfikacji układów i narządów. Częstości występowania są zdefiniowane następująco: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1000), bardzo rzadko (1

Klasyfikacja działań niepożądanych według częstości występowania

Działania niepożądane metoklopramidu przedstawione są zgodnie z klasyfikacją układów i narządów, z uwzględnieniem częstości ich występowania, która definiowana jest następująco:<sup data-drug="Metoclopramide Baxter" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane zostały wymienione według klasyfikacji układów i narządów. Częstości występowania są zdefiniowane następująco: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1000), bardzo rzadko (2

• Bardzo często (≥1/10)
• Często (≥1/100 do <1/10)
• Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100)
• Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000)
• Bardzo rzadko (<1/10 000)
• Częstość nieznana (częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych)

<sup data-drug="Olamide" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane są wymienione według klasyfikacji układów i narządów. Częstości występowania określono następująco: Bardzo często (≥1/10), Często (≥1/100 do <1/10), Niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100), Rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000), Bardzo rzadko (3

Zaburzenia neurologiczne i psychiatryczne

Zaburzenia pozapiramidowe

Zaburzenia pozapiramidowe stanowią jedne z najpoważniejszych działań niepożądanych metoklopramidu i występują często. Szczególnie narażeni są pacjenci pediatryczni, młodzież oraz młodzi dorośli. Istotne jest, że objawy te mogą wystąpić nawet po podaniu pojedynczej dawki leku, zwłaszcza w przypadku przekroczenia zalecanej dawki.^{4 5}

Wśród zaburzeń pozapiramidowych wyróżnia się:⁶

• Ostra dystonia i dyskineza – występują niezbyt często, manifestują się m.in. zaburzeniami widzenia i napadami przymusowego patrzenia w górę⁷
• Parkinsonizm – objawy podobne do choroby Parkinsona, występuje często⁸
• Akatyzja – występuje często, objawia się niepokojliwością ruchową i niemożnością pozostania w pozycji statycznej⁹

Dyskineza późna

Szczególnie niebezpiecznym powikłaniem jest dyskineza późna, która może być długotrwała i wystąpić zarówno w trakcie, jak i po długotrwałym leczeniu. Ryzyko to jest szczególnie wysokie u pacjentów w podeszłym wieku. Częstość występowania tego powikłania jest nieznana.¹⁰

Złośliwy zespół neuroleptyczny

Złośliwy zespół neuroleptyczny to rzadkie, ale zagrażające życiu powikłanie leczenia metoklopramidem, charakteryzujące się sztywnością mięśniową, hipertermią, zmianą stanu psychicznego i autonomiczną niestabilnością. Częstość jego występowania jest nieznana.¹¹

Inne zaburzenia neurologiczne

Wśród innych neurologicznych działań niepożądanych metoklopramidu możemy wyróżnić:

• Senność – występuje bardzo często¹²
• Drgawki – występują rzadko, szczególnie u pacjentów z padaczką¹³
• Obniżony poziom świadomości – występuje niezbyt często¹⁴
• Bóle i zawroty głowy – występują rzadko¹⁵

Zaburzenia psychiczne

Do zaburzeń psychicznych związanych ze stosowaniem metoklopramidu należą:

• Depresja – występuje często¹⁶
• Omamy – występują niezbyt często¹⁷
• Dezorientacja – występuje rzadko¹⁸
• Myśli samobójcze – częstość nieznana¹⁹
• Bezsenność – występuje rzadko²⁰

Zaburzenia neurologiczne i psychiczne mogą być szczególnie nasilone przy stosowaniu dużych dawek metoklopramidu.²¹

Zaburzenia układu sercowo-naczyniowego

Zaburzenia rytmu serca

Metoklopramid może powodować szereg zaburzeń rytmu serca, w tym:

• Bradykardia – występuje niezbyt często, szczególnie po podaniu dożylnym²²
• Zatrzymanie akcji serca – może nastąpić krótko po podaniu leku we wstrzyknięciu, zwykle jako następstwo bradykardii, częstość nieznana²³
• Blok przedsionkowo-komorowy – częstość nieznana²⁴
• Zahamowanie zatokowe – szczególnie po podaniu dożylnym, częstość nieznana²⁵
• Wydłużenie odstępu QT w EKG – częstość nieznana²⁶
• Torsade de pointes – zagrażające życiu zaburzenie rytmu, częstość nieznana²⁷
• Tachykardia – częstość nieznana²⁸

Zaburzenia ciśnienia tętniczego

Metoklopramid może wpływać na ciśnienie tętnicze, powodując:

• Spadek ciśnienia tętniczego – występuje często, zwłaszcza po podaniu produktu w postaci dożylnej²⁹
• Ostre nadciśnienie tętnicze – szczególnie u pacjentów z guzem chromochłonnym, częstość nieznana³⁰
• Przemijający wzrost ciśnienia krwi – częstość nieznana³¹

Inne zaburzenia sercowo-naczyniowe

• Wstrząs – częstość nieznana³²
• Omdlenie – występuje po wstrzyknięciu, częstość nieznana³³

Zaburzenia endokrynologiczne

Zaburzenia endokrynologiczne związane z hiperprolaktynemią obserwowane są szczególnie podczas długotrwałego leczenia metoklopramidem i obejmują:³⁴

• Brak miesiączki – występuje niezbyt często³⁵
• Hiperprolaktynemia – występuje niezbyt często³⁶
• Mlekotok – występuje rzadko³⁷
• Ginekomastia – częstość nieznana³⁸
• Impotencja – częstość nieznana³⁹

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Przyjmowanie metoklopramidu może prowadzić do następujących zaburzeń hematologicznych:

• Methemoglobinemia – może być powiązana z niedoborem reduktazy NADH cytochromu b5, szczególnie u noworodków, częstość nieznana⁴⁰
• Sulfhemoglobinemia – głównie po jednoczesnym stosowaniu dużych dawek produktów leczniczych uwalniających siarkę, częstość nieznana⁴¹
• Neutropenia, leukopenia i agranulocytoza – występują bardzo rzadko, bez wyraźnego związku ze stosowaniem metoklopramidu⁴²

Zaburzenia układu immunologicznego

Metoklopramid może wywoływać reakcje nadwrażliwości, w tym:

• Nadwrażliwość – występuje niezbyt często⁴³
• Reakcja anafilaktyczna (w tym wstrząs anafilaktyczny) – szczególnie po podaniu dożylnym, częstość nieznana⁴⁴

Zaburzenia innych układów

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Biegunka jest częstym działaniem niepożądanym metoklopramidu.⁴⁵ Z nieustaloną częstością może wystąpić także nudności.⁴⁶

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Rzadko obserwowano toksyczny wpływ metoklopramidu na wątrobę. Działanie to jest szczególnie możliwe podczas równoczesnego stosowania metoklopramidu z innymi lekami o działaniu hepatotoksycznym.⁴⁷

Zaburzenia układu oddechowego

• Obrzęk języka lub krtani – występuje rzadko⁴⁸
• Skurcz oskrzeli – występuje bardzo rzadko, zwłaszcza u pacjentów z astmą w wywiadzie⁴⁹

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Wysypka lub pokrzywka – występują bardzo rzadko⁵⁰

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Nietrzymanie moczu lub częste oddawanie moczu – częstość nieznana⁵¹

Zaburzenia narządu wzroku

Zaburzenia widzenia – występują rzadko⁵²

Zaburzenia ogólne

Astenia (osłabienie) jest częstym działaniem niepożądanym metoklopramidu.⁵³

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Porfiria – częstość nieznana⁵⁴

Szczególne grupy ryzyka dla działań niepożądanych

Należy zwrócić szczególną uwagę na następujące grupy pacjentów, które są szczególnie narażone na wystąpienie działań niepożądanych metoklopramidu:

• Dzieci i młodzież – szczególnie narażeni na zaburzenia pozapiramidowe⁵⁵
• Pacjenci w podeszłym wieku – szczególnie narażeni na dyskinezę późną⁵⁶
• Noworodki – szczególnie narażeni na methemoglobinemię⁵⁷
• Pacjenci z padaczką – zwiększone ryzyko drgawek⁵⁸
• Pacjenci z guzem chromochłonnym – ryzyko ostrego nadciśnienia tętniczego⁵⁹
• Pacjenci z astmą w wywiadzie – zwiększone ryzyko skurczu oskrzeli⁶⁰

Działania niepożądane przy stosowaniu dużych dawek

Niektóre działania niepożądane występują z większą częstością po stosowaniu dużych dawek metoklopramidu:⁶¹

• Objawy pozapiramidowe: ostra dystonia i dyskineza, parkinsonizm, akatyzja – nawet po podaniu pojedynczej dawki, szczególnie u dzieci i młodzieży⁶²
• Zaburzenia świadomości: senność, obniżony poziom świadomości, splątanie, omamy⁶³

Tabela działań niepożądanych metoklopramidu

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Zagrożenia neurologiczne

Objawy pozapiramidowe, a szczególnie ostra dystonia i dyskineza, stanowią istotne zagrożenie dla pacjenta, gdyż mogą powodować zaburzenia oddychania oraz trudności w połykaniu. Złośliwy zespół neuroleptyczny jest stanem zagrażającym życiu i wymaga natychmiastowej interwencji medycznej.⁶⁴

Dyskineza późna to poważne powikłanie, które może być długotrwałe, a nawet nieodwracalne, prowadząc do znacznego upośledzenia jakości życia pacjenta.⁶⁵

Zagrożenia sercowo-naczyniowe

Zatrzymanie akcji serca, które może wystąpić krótko po podaniu metoklopramidu we wstrzyknięciu, stanowi bezpośrednie zagrożenie życia. Podobnie groźna jest możliwość wystąpienia torsade de pointes, szczególnie u pacjentów z innymi czynnikami ryzyka zaburzeń rytmu serca.⁶⁶

Ostre nadciśnienie tętnicze u pacjentów z guzem chromochłonnym może prowadzić do przełomu nadciśnieniowego i wymaga natychmiastowego leczenia.⁶⁷

Reakcje alergiczne

Reakcja anafilaktyczna, w tym wstrząs anafilaktyczny, stanowi bezpośrednie zagrożenie życia i wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. Szczególnie niebezpieczne są reakcje po podaniu metoklopramidu drogą dożylną ze względu na szybkość rozwoju objawów.⁶⁸

Zaburzenia hematologiczne

Methemoglobinemia i sulfhemoglobinemia mogą prowadzić do niedotlenienia tkanek, co jest szczególnie niebezpieczne u noworodków.⁶⁹

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia poważnych działań niepożądanych, takich jak objawy pozapiramidowe, złośliwy zespół neuroleptyczny, reakcje anafilaktyczne czy zaburzenia rytmu serca, należy natychmiast przerwać podawanie metoklopramidu i wdrożyć odpowiednie leczenie. W przypadku mniej nasilonych objawów niepożądanych należy rozważyć zmniejszenie dawki lub przerwanie terapii, w zależności od korzyści i ryzyka dla pacjenta.

Szczególnie istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania metoklopramidu. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.⁷⁰