Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Metoklopramid

Zaburzenia neurologiczne związane ze stosowaniem metoklopramidu

Metoklopramid może powodować różne zaburzenia neurologiczne, które wymagają szczególnej uwagi podczas terapii. Objawy pozapiramidowe stanowią jedno z najczęstszych powikłań neurologicznych towarzyszących stosowaniu tego leku. Występują one szczególnie często u dzieci i młodzieży oraz po zastosowaniu dużych dawek metoklopramidu. Charakterystyczne jest to, że reakcje te pojawiają się zwykle na początku leczenia i mogą wystąpić nawet po jednorazowym podaniu produktu leczniczego.^{1 2}

W przypadku pojawienia się objawów pozapiramidowych należy natychmiast przerwać stosowanie metoklopramidu. Objawy te są zazwyczaj całkowicie odwracalne po odstawieniu leku, jednak mogą wymagać wdrożenia leczenia objawowego. U dzieci zaleca się stosowanie benzodiazepin, natomiast u osób dorosłych wykorzystuje się leki stosowane w chorobie Parkinsona o działaniu antycholinergicznym.^{3 4}

Dyskineza późna jako potencjalne powikłanie długotrwałej terapii

Długotrwałe leczenie metoklopramidem może wywołać dyskinezę późną, która jest potencjalnie nieodwracalna, szczególnie u pacjentów w podeszłym wieku. Ze względu na to ryzyko, czas leczenia metoklopramidem nie powinien przekraczać 3 miesięcy.^{5 6} W przypadku wystąpienia klinicznych objawów dyskinezy późnej należy bezwzględnie przerwać leczenie metoklopramidem.⁷

Złośliwy zespół neuroleptyczny

Podczas leczenia metoklopramidem zgłaszano występowanie złośliwego zespołu neuroleptycznego, zarówno w przypadku monoterapii, jak i leczenia skojarzonego z lekami neuroleptycznymi.^{8 9} W przypadku wystąpienia objawów złośliwego zespołu neuroleptycznego należy natychmiast przerwać stosowanie metoklopramidu i wdrożyć odpowiednie leczenie.¹⁰

Stosowanie u pacjentów z zaburzeniami neurologicznymi

Należy zachować szczególną ostrożność u pacjentów z wcześniej występującymi zaburzeniami neurologicznymi oraz u osób przyjmujących inne leki działające na ośrodkowy układ nerwowy.¹¹ Metoklopramid może również nasilić objawy choroby Parkinsona, co wymaga dodatkowej uwagi przy stosowaniu u pacjentów z tą jednostką chorobową.¹²

Zachowanie odpowiednich odstępów między dawkami

Aby uniknąć przedawkowania, należy przestrzegać co najmniej sześciogodzinnego odstępu pomiędzy kolejnymi dawkami metoklopramidu, nawet w przypadku wystąpienia wymiotów i odrzucenia dawki.^{13 14}

Methemoglobinemia związana ze stosowaniem metoklopramidu

W trakcie terapii metoklopramidem zgłaszano przypadki wystąpienia methemoglobinemii, która może mieć związek z niedoborem reduktazy NADH cytochromu b5. W przypadku rozpoznania methemoglobinemii konieczne jest natychmiastowe i trwałe odstawienie metoklopramidu oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia, na przykład z zastosowaniem błękitu metylenowego.^{15 16}

Zaburzenia serca i ostrzeżenia dotyczące układu krążenia

Po podaniu metoklopramidu, szczególnie drogą dożylną, zgłaszano występowanie poważnych działań niepożądanych dotyczących układu krążenia. Obserwowano przypadki zapaści krążeniowej, ciężkiej bradykardii, zatrzymania akcji serca oraz wydłużenia odstępu QT.^{17 18}

Grupy pacjentów szczególnego ryzyka

Należy zachować szczególną ostrożność podczas stosowania metoklopramidu, zwłaszcza drogą dożylną, u następujących grup pacjentów:

• Pacjenci w podeszłym wieku¹⁹
• Pacjenci z zaburzeniami przewodzenia w sercu, w tym z wydłużeniem odstępu QT²⁰
• Pacjenci z zespołem chorego węzła zatokowego lub innymi zaburzeniami przewodzenia w sercu²¹
• Pacjenci z niewyrównanymi zaburzeniami równowagi elektrolitowej²²
• Pacjenci z bradykardią²³
• Pacjenci przyjmujący inne leki wydłużające odstęp QT (takie jak leki przeciwarytmiczne klasy IA i III, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, makrolidy, leki przeciwpsychotyczne)²⁴

Technika podawania dożylnego

Aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, takich jak niedociśnienie tętnicze czy akatyzja, dożylne dawki metoklopramidu należy podawać w powolnym bolusie, trwającym co najmniej 3 minuty.^{25 26}

Stosowanie u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek i wątroby

U pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby zaleca się zmniejszenie dawki metoklopramidu.^{27 28}

Inne środki ostrożności i ostrzeżenia

Zaburzenia endokrynologiczne

Metoklopramid może spowodować wzrost stężenia prolaktyny w surowicy.²⁹ W badaniach in vitro wykazano, że około 1/3 nowotworów piersi jest zależna od prolaktyny, dlatego u pacjentów z nowotworem piersi w wywiadzie należy zachować szczególną ostrożność podczas stosowania metoklopramidu.³⁰

Metoklopramid powoduje także przemijające zwiększenie stężenia aldosteronu w osoczu, co może doprowadzić do zatrzymania płynów, szczególnie u pacjentów z marskością wątroby lub zastoinową niewydolnością serca.³¹

Ryzyko hipokaliemii

U pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, podczas leczenia metoklopramidem może wystąpić hipokaliemia. Dzieje się tak, ponieważ metoklopramid zwiększa stężenie aldosteronu w osoczu i zmniejsza wydalanie sodu.³²

Pacjenci z atopią i porfirią

Należy zachować ostrożność przy stosowaniu metoklopramidu u pacjentów z atopią (także z astmą) oraz porfirią w wywiadzie.³³

Pacjenci z depresją

U pacjentów z depresją w wywiadzie, szczególnie w stanach średnio ciężkich lub ciężkich, w których występują tendencje samobójcze, podczas leczenia metoklopramidem może wystąpić nawrót choroby. Przed rozpoczęciem leczenia należy rozważyć, czy potencjalne korzyści z terapii przewyższają możliwe ryzyko.³⁴

Informacje dotyczące substancji pomocniczych

Niektóre produkty zawierające metoklopramid zawierają substancje pomocnicze, które mogą wymagać dodatkowej ostrożności:

• Produkty zawierające laktozę jednowodną nie powinny być stosowane u pacjentów z rzadko występującą dziedziczną nietolerancją galaktozy, brakiem laktazy lub zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy³⁵
• Produkty zawierające sodu pirosiarczyn mogą rzadko powodować ciężkie reakcje nadwrażliwości i skurcz oskrzeli³⁶
• Większość produktów zawiera mniej niż 1 mmol (23 mg) sodu na dawkę, co pozwala uznać je za „wolne od sodu”^{37 38}