Działania niepożądane
Kwas askorbowy

Działania niepożądane kwasu askorbowego

Kwas askorbowy (witamina C) jest substancją powszechnie stosowaną zarówno w monoterapii, jak i jako składnik złożonych preparatów farmaceutycznych. Mimo iż jest ona zazwyczaj dobrze tolerowana, w niektórych przypadkach mogą wystąpić działania niepożądane, szczególnie przy stosowaniu większych dawek lub u pacjentów z określonymi schorzeniami współistniejącymi. Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje dotyczące potencjalnych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem kwasu askorbowego.¹

Zaburzenia przewodu pokarmowego

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe należą do najczęściej raportowanych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem kwasu askorbowego, szczególnie w dawkach przekraczających 1 g dziennie. Wśród objawów można wymienić:^{2 3}

• Dolegliwości żołądkowo-jelitowe
• Nudności i wymioty
• Biegunka
• Skurcze żołądka
• Zgaga
• Bóle brzucha
• Niestrawność

^{4 5}

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Długotrwałe stosowanie dużych dawek kwasu askorbowego może mieć negatywny wpływ na układ moczowy, prowadząc do następujących problemów:⁶

• Kamica nerkowa – formowanie się kamieni w drogach moczowych, szczególnie u osób predysponowanych
• Zwiększone wydalanie kwasu szczawiowego (hiperoksaluria) – kwas askorbowy jest częściowo metabolizowany do kwasu szczawiowego, co może prowadzić do tworzenia się kamieni szczawianowych
• Krystalizacja moczanów i cytrynianów – zakwaszenie moczu może sprzyjać krystalizacji i tworzeniu kamieni
• Wielomocz – zwiększone wydalanie moczu
• Kolka nerkowa
• Martwica brodawek nerkowych

^{7 8 9}

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

U pacjentów z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD) stosowanie dużych dawek kwasu askorbowego może prowadzić do następujących zaburzeń:¹⁰

• Hemoliza – rozpad krwinek czerwonych
• Niedokrwistość hemolityczna – anemia będąca konsekwencją hemolizy

^{11 12 13}

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Rzadko kwas askorbowy może powodować reakcje skórne:¹⁴

• Wysypka skórna
• Zaczerwienienie skóry
• Świąd
• Reakcje nadwrażliwości skórnej

^{15 16}

Zaburzenia układu nerwowego

Przy stosowaniu dużych dawek kwasu askorbowego mogą wystąpić:¹⁷

• Bóle głowy
• Zawroty głowy

¹⁸

Zaburzenia układu oddechowego

Rzadko mogą wystąpić reakcje ze strony układu oddechowego:¹⁹

• Duszność
• Skurcz oskrzeli

Inne działania niepożądane

Przy długotrwałym stosowaniu wysokich dawek kwasu askorbowego mogą wystąpić dodatkowe efekty:²⁰

• Rozwój tolerancji – organizm przyzwyczaja się do wysokich stężeń witaminy C
• Uzależnienie – po odstawieniu mogą wystąpić bóle głowy
• Objawy niedoboru po odstawieniu (tzw. szkorbut z odbicia)
• Naruszenie równowagi wodno-elektrolitowej

^{21 22}

Tabela z działaniami niepożądanymi kwasu askorbowego

Szczególne grupy ryzyka

Należy zwrócić szczególną uwagę na możliwość wystąpienia działań niepożądanych u następujących grup pacjentów:²³

• Pacjenci z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD) – zwiększone ryzyko hemolizy przy stosowaniu dużych dawek kwasu askorbowego (>3 g/dobę u dzieci i >15 g/dobę u dorosłych)
• Osoby z predyspozycjami do tworzenia kamieni nerkowych – zwiększone ryzyko kamicy szczawianowej, moczanowej i cystynowej
• Pacjenci z przewlekłą hemolizą – witamina C może nasilać hemolizę
• Osoby przyjmujące duże dawki witaminy C przez dłuższy czas – ryzyko rozwoju tolerancji i objawów niedoboru po odstawieniu

^{24 3 g/dobę u dzieci i >15 g/dobę u dorosłych) może prowadzić do hemolizy erytrocytów.”>25}

Niebezpieczeństwa związane z przedawkowaniem

Ostre lub przewlekłe przedawkowanie kwasu askorbowego może prowadzić do następujących konsekwencji:²⁶

• Zaburzenia żołądkowo-jelitowe – biegunka, nudności, wymioty
• Hiperoksaluria – istotne zwiększenie stężenia szczawianów w moczu
• Krystalizacja szczawianu wapnia w drogach moczowych
• Tworzenie kamieni nerkowych
• Nefropatia cewkowo-śródmiąższowa
• Ostra niewydolność nerek w ciężkich przypadkach
• Hemoliza erytrocytów u osób z niedoborem G6PD

^{2 g/dobę u dorosłych) może powodować istotne zwiększenie stężenia szczawianów w moczu. W niektórych przypadkach prowadzi to do hiperoksalurii, krystalizacji szczawianu wapnia, powstania kamieni nerkowych, odkładania się szczawianu wapnia, nefropatii cewkowo-śródmiąższowej i ostrej niewydolności nerek.”>27}

Kliniczne objawy przedmiotowe i podmiotowe oraz konsekwencje przedawkowania zależą od indywidualnej wrażliwości pacjenta, dawki oraz czasu trwania leczenia. Jeżeli wystąpią objawy przedawkowania, należy odstawić produkt zawierający kwas askorbowy i skonsultować się z lekarzem.²⁸

Działania niepożądane w produktach złożonych

Kwas askorbowy często występuje jako składnik produktów złożonych, zawierających także inne substancje czynne, takie jak paracetamol, kwas acetylosalicylowy, fenylefryna czy chlorofenamina. W takich przypadkach profil działań niepożądanych może być bardziej złożony, a niektóre efekty mogą być wzmocnione przez interakcje między składnikami.<sup data-drug="Aliflusin" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane pogrupowano ze względu na częstość ich występowania na: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1000), bardzo rzadko (29

W przypadku leków złożonych zawierających kwas askorbowy, należy zawsze brać pod uwagę możliwe działania niepożądane wszystkich składników oraz potencjalne interakcje między nimi.<sup data-drug="AntyGrypin COMPLEX" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane pogrupowano ze względu na częstość ich występowania na: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1000), bardzo rzadko (30

Zalecenia dotyczące monitorowania i postępowania

W celu minimalizacji ryzyka wystąpienia działań niepożądanych związanych ze stosowaniem kwasu askorbowego, należy:³¹

• Stosować odpowiednie dawkowanie, uwzględniające indywidualne potrzeby pacjenta
• Unikać długotrwałego stosowania dużych dawek (powyżej 1 g/dobę) bez wyraźnych wskazań
• U pacjentów z niedoborem G6PD zachować szczególną ostrożność i unikać wysokich dawek
• U osób z predyspozycjami do kamicy nerkowej monitorować funkcję nerek i skład moczu podczas terapii
• Stopniowo redukować dawkę przy odstawianiu po długotrwałym stosowaniu wysokich dawek
• Zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane do odpowiednich instytucji

W przypadku wystąpienia objawów przedawkowania lub poważnych działań niepożądanych należy odstawić produkt zawierający kwas askorbowy i skonsultować się z lekarzem.³²