Przedawkowanie
Kwas askorbowy

Przedawkowanie kwasu askorbowego

Kwas askorbowy (witamina C) jest związkiem powszechnie stosowanym w preparatach leczniczych, zarówno jako składnik pojedynczy, jak i w połączeniu z innymi substancjami czynnymi. Przedawkowanie tej substancji może wywoływać różnorodne zaburzenia, których nasilenie zależy od przyjętej dawki oraz czasu ekspozycji organizmu na nadmiar witaminy C. Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje dotyczące przedawkowania kwasu askorbowego, objawów klinicznych oraz postępowania terapeutycznego w takich przypadkach.¹

Mechanizm toksyczności

Kwas askorbowy w normalnych warunkach jest substancją o niskiej toksyczności. W przypadku nadmiernego spożycia, ilości przekraczające zapotrzebowanie organizmu są zwykle sprawnie wydalane przez nerki, co zmniejsza ryzyko wystąpienia objawów przedawkowania po jednorazowym przyjęciu dużej dawki.² Niemniej jednak, bardzo duże dawki lub długotrwałe przyjmowanie nadmiernych ilości witaminy C może prowadzić do wystąpienia objawów niepożądanych.³

Objawy przedawkowania kwasu askorbowego

Najczęstsze objawy przedawkowania kwasu askorbowego dotyczą układu pokarmowego i mogą wystąpić zarówno po jednorazowym przyjęciu dużej dawki, jak i po przewlekłym stosowaniu wysokich dawek.⁴

Po przyjęciu pojedynczych dawek wynoszących 3 g lub więcej, sporadycznie dochodzi do wystąpienia przemijającej biegunki osmotycznej i związanych z nią objawów ze strony jamy brzusznej.⁵ Objawy te występują niemal zawsze po zastosowaniu pojedynczych dawek 10 g i większych.⁶

Przewlekłe przyjmowanie bardzo dużych dawek kwasu askorbowego (powyżej 4 g dziennie) może prowadzić do osłabienia wchłaniania witaminy C, co paradoksalnie może skutkować obniżeniem jej stężenia w organizmie.⁷

Objawy ze strony przewodu pokarmowego

Do najczęstszych objawów ze strony przewodu pokarmowego związanych z przedawkowaniem kwasu askorbowego należą:^{8 9 10}

• Nudności
• Wymioty
• Biegunka osmotyczna
• Bóle brzucha
• Dyskomfort w jamie brzusznej
• Zgaga
• Wzdęcia

¹¹

Objawy ze strony układu moczowego

Ostre lub przewlekłe przedawkowanie witaminy C (> 2 g/dobę u dorosłych) może powodować istotne zwiększenie stężenia szczawianów w moczu. ^{2 g/dobę u dorosłych) może powodować istotne zwiększenie stężenia szczawianów w moczu.”>12} W niektórych przypadkach prowadzi to do:¹³

• Hiperoksalurii
• Krystalizacji szczawianu wapnia
• Powstania kamieni nerkowych
• Odkładania się szczawianu wapnia
• Nefropatii cewkowo-śródmiąższowej
• Ostrej niewydolności nerek

¹⁴

U osób z pierwotną chorobą nerek, w przypadku przedawkowania może dojść do retencji płynów, hiponatremii i hipochloremii.¹⁵

Zaburzenia hematologiczne

Przedawkowanie witaminy C u osób z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD) (>3 g/dobę u dzieci i >15 g/dobę u dorosłych) może prowadzić do hemolizy erytrocytów.^{3 g/dobę u dzieci i >15 g/dobę u dorosłych) może prowadzić do hemolizy erytrocytów.”>16 17}

Zaburzenia metaboliczne

Do potencjalnych zaburzeń metabolicznych związanych z przedawkowaniem kwasu askorbowego należą:¹⁸

• Kwasica metaboliczna
• Zaburzenia krzepnięcia
• Zaburzenia gospodarki lipidowej
• Wtórny szkorbut (paradoksalnie, po odstawieniu wysokich dawek)

Wpływ na badania laboratoryjne

Podanie dawki kwasu askorbowego, większej niż 2 g na dobę, może wpływać na wyniki następujących badań laboratoryjnych:¹⁹

• Stężenie kreatyniny we krwi i moczu (metodą oksydazowo-peroksydazową)
• Stężenie glukozy we krwi i moczu (metodą oksydazowo-peroksydazową)
• Zaburzenia metabolizmu żelaza
• Zmiana zabarwienia moczu²⁰

Grupy ryzyka

Szczególnie narażone na negatywne skutki przedawkowania kwasu askorbowego są:^{3 g/dobę u dzieci i >15 g/dobę u dorosłych) może prowadzić do hemolizy erytrocytów.”>21 22 23}

• Osoby z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD)
• Pacjenci z chorobami związanymi z przechowywaniem żelaza (niedokrwistość syderoblastyczna, hemochromatoza)
• Osoby z pierwotną chorobą nerek
• Pacjenci z tendencją do tworzenia kamieni nerkowych

Dawki toksyczne

Na podstawie dostępnych danych można określić następujące progi dawek toksycznych kwasu askorbowego:^{24 25 2 g/dobę u dorosłych) może powodować istotne zwiększenie stężenia szczawianów w moczu.”>26 3 g/dobę u dzieci i >15 g/dobę u dorosłych) może prowadzić do hemolizy erytrocytów.”>27}

Postępowanie w przypadku przedawkowania

W większości przypadków przedawkowania kwasu askorbowego postępowanie terapeutyczne ma charakter objawowy i podtrzymujący.²⁸ Po wystąpieniu objawów przedawkowania, produkt należy odstawić i skonsultować się z przedstawicielem służby zdrowia.²⁹

W cięższych przypadkach, zwłaszcza przy wystąpieniu zaburzeń nerkowych, może być konieczna hospitalizacja i bardziej intensywne leczenie, zależne od występujących objawów. Należy pamiętać, że przedawkowanie kwasu askorbowego, gdy jest on składnikiem preparatów złożonych (np. z paracetamolem), może być związane z poważniejszymi konsekwencjami wynikającymi z toksyczności innych substancji czynnych.³⁰

Postępowanie szczegółowe

Do podstawowych działań w przypadku przedawkowania kwasu askorbowego należą:³¹

• Natychmiastowe przerwanie podawania preparatów zawierających kwas askorbowy
• Nawodnienie pacjenta – zapewnienie odpowiedniej podaży płynów
• Monitorowanie funkcji nerek i równowagi elektrolitowej
• W przypadku wystąpienia kamicy nerkowej – odpowiednie postępowanie urologiczne
• Leczenie objawowe zaburzeń żołądkowo-jelitowych

W przypadku przedawkowania u pacjentów z niedoborem G6PD i objawami hemolizy, konieczna może być bardziej intensywna opieka medyczna, z uwzględnieniem potencjalnej konieczności wykonania transfuzji krwi.³²

Przedawkowanie kwasu askorbowego w preparatach złożonych

Kwas askorbowy jest często składnikiem preparatów złożonych, w których występuje razem z innymi substancjami czynnymi, takimi jak paracetamol, chlorofenamina, fenylefryna czy kwas acetylosalicylowy. W przypadku przedawkowania takich preparatów, objawy toksyczności związane z kwasem askorbowym mogą być maskowane przez poważniejsze skutki przedawkowania innych składników.³³

Preparaty z paracetamolem

W przypadku preparatów zawierających paracetamol i kwas askorbowy (np. Aliflusin, AntyGrypin COMPLEX, Apap ból i gorączka C plus, Apap przeziębienie junior, Choligrip, Coldrex, Efferalgan Vitamin C, Febrisan, Fenirex, Fervex, Gripex Hot Max), główne zagrożenie przy przedawkowaniu stanowi toksyczne działanie paracetamolu na wątrobę. Tego typu zatrucia są znacznie poważniejsze i mogą prowadzić do ciężkiego uszkodzenia wątroby, encefalopatii, a nawet zgonu.^{34 35}

Preparaty z kwasem acetylosalicylowym

W preparatach łączących kwas askorbowy z kwasem acetylosalicylowym (np. AntyGrypin, Ascalcin Plus o smaku malinowym, Aspirin C, Aspirin C Forte), główne ryzyko związane jest z toksycznością salicylanów, która może prowadzić do poważnych zaburzeń równowagi kwasowo-zasadowej, zaburzeń układu pokarmowego, ośrodkowego układu nerwowego oraz układu krwionośnego.^{100 mg/kg m.c./dobę przez więcej niż 2 dni) może być spowodowane długotrwałym przyjmowaniem dawek terapeutycznych lub zatruciem ostrym (w wyniku przedawkowania) potencjalnie zagrażającym życiu, np. po przypadkowym przyjęciu leku przez dzieci lub przypadkowym zatruciu.”>36 37}

Preparaty z fenilefryną lub chlorofenaminą

W przypadku przedawkowania preparatów zawierających fenilefrynę lub chlorofenaminę wraz z kwasem askorbowym, mogą wystąpić specyficzne objawy związane z tymi substancjami:^{38 39}

• Fenylefryna: drżenie, niepokój, bezsenność, tachykardia, skurcze dodatkowe nadkomorowe, bóle głowy, mrowienia w kończynach, podwyższenie ciśnienia tętniczego, a w ciężkich przypadkach splątanie, halucynacje, arytmia.⁴⁰
• Chlorofenamina: drgawki (szczególnie u dzieci), zaburzenia świadomości, śpiączka.⁴¹

W takich przypadkach postępowanie terapeutyczne powinno być ukierunkowane głównie na leczenie toksyczności paracetamolu, kwasu acetylosalicylowego, fenylefryny lub chlorofenaminy, zgodnie z obowiązującymi wytycznymi klinicznymi.⁴²

Wnioski

Przedawkowanie kwasu askorbowego rzadko prowadzi do poważnych konsekwencji zdrowotnych, a większość objawów ma charakter łagodny i przemijający, głównie związany z zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi. Niemniej jednak, długotrwałe stosowanie wysokich dawek witaminy C może prowadzić do powikłań nerkowych, w tym kamicy nerkowej, a u osób z określonymi schorzeniami (np. niedobór G6PD) może wywoływać poważniejsze skutki uboczne.^{43 3 g/dobę u dzieci i >15 g/dobę u dorosłych) może prowadzić do hemolizy erytrocytów.”>44}

W przypadku przedawkowania preparatów złożonych zawierających kwas askorbowy, główne zagrożenie często stanowią inne substancje czynne (np. paracetamol, kwas acetylosalicylowy), a postępowanie terapeutyczne powinno być ukierunkowane przede wszystkim na neutralizację ich toksycznego działania.⁴⁵

Należy pamiętać, że najlepszym sposobem uniknięcia przedawkowania kwasu askorbowego jest przestrzeganie zalecanych dawek oraz konsultacja z lekarzem lub farmaceutą przed jednoczesnym stosowaniem wielu preparatów zawierających witaminę C.⁴⁶