Działania niepożądane
Cisplatyna

Działania niepożądane cisplatyny – wprowadzenie

Cisplatyna jest skutecznym lekiem przeciwnowotworowym, jednak jej zastosowanie wiąże się z występowaniem licznych działań niepożądanych, które mogą znacząco wpłynąć na jakość życia pacjenta oraz przebieg leczenia. Działania niepożądane cisplatyny są zwykle zależne od dawki i nasilają się wraz z kumulacją dawki, co stanowi istotne ograniczenie w długotrwałej terapii. ^{1 2}

W trakcie leczenia cisplatyną u około 1/3 pacjentów po podaniu pojedynczej dawki leku obserwuje się ciężkie działania toksyczne dotyczące nerek, szpiku kostnego i narządu słuchu. ^{3 4}

Najczęstsze działania niepożądane cisplatyny

Do najczęściej występujących działań niepożądanych (>10% pacjentów) należą: zaburzenia krwi i układu chłonnego (leukopenia, małopłytkowość, niedokrwistość), zaburzenia żołądka i jelit (jadłowstręt, nudności, wymioty, biegunka), zaburzenia słuchu, zaburzenia nerek i dróg moczowych (niewydolność nerek, hiperurykemia) oraz gorączka. ^{10%) zgłaszanymi działaniami niepożądanymi po podaniu cisplatyny były zaburzenia krwi i układu chłonnego (leukopenia, małopłytkowość, niedokrwistość), zaburzenia żołądka i jelit (jadłowstręt, nudności, wymioty, biegunka), zaburzenia ucha (zaburzenia słuchu), zaburzenia nerek i dróg moczowych (niewydolność nerek, hiperurykemia) oraz gorączka.”>5 6}

Nefrotoksyczność cisplatyny

Nefrotoksyczność jest jednym z najpoważniejszych działań niepożądanych cisplatyny. Może przebiegać jako niewielkie i odwracalne zaburzenia czynności nerek po podaniu dawki pośredniej (20 – <50 mg/m²), lub jako poważna niewydolność nerek z martwicą kanalików objawiająca się jako mocznica lub bezmocz po podaniu pojedynczej dużej dawki (50-120 mg/m²) lub po ponownym podaniu cisplatyny w ciągu doby. <sup data-drug="Cisplatin – Ebewe" data-section="Działania niepożądane" title="Niewielkie i odwracalne zaburzenia czynności nerek mogą wystąpić po podaniu dawki pośredniej (20 – 7

Niewydolność nerek wywołana cisplatyną może być nieodwracalna i charakteryzuje się kumulacyjnym charakterem, ujawniając się po 2-3 dniach lub nawet 2 tygodniach od podania pierwszej dawki leku. ⁸

U 28-36% pacjentów bez odpowiedniego nawodnienia obserwowano nefrotoksyczność po podaniu pojedynczej dawki cisplatyny 50 mg/m². Czynnikami ryzyka nefrotoksyczności są hiperurykemia i hiperalbuminemia. ⁹

Hiperurykemia związana z nefrotoksycznością występuje u 25-30% pacjentów i może przebiegać bezobjawowo lub objawiać się jako dna moczanowa. ¹⁰

Ryzyko nefrotoksyczności można zmniejszyć stosując wymuszoną diurezę poprzez odpowiednie nawodnienie przed i po podaniu cisplatyny oraz przez zastosowanie leków moczopędnych. ¹¹

Ototoksyczność cisplatyny

Zaburzenia słuchu występują u około 31% pacjentów leczonych cisplatyną w dawce 50 mg/m² pc. Ototoksyczność nasila się wraz z dawką skumulowaną, może być nieodwracalna i czasami jest ograniczona do jednego ucha. ¹²

Objawy ototoksyczności to przede wszystkim szumy uszne i/lub zaburzenia słyszenia dźwięków o wyższych częstotliwościach (4000-8000 Hz). Zaburzenia słyszenia dźwięków o częstotliwościach 250-2000 Hz, które mieszczą się w prawidłowym zakresie słyszenia, notowano u 10-15% pacjentów. ¹³

Warto podkreślić, że napromienianie czaszki przed lub w trakcie podawania cisplatyny dodatkowo zwiększa ryzyko uszkodzenia słuchu. ¹⁴ Należy również zaznaczyć, że ototoksyczność może być cięższa u dzieci. ^{15 16}

Zaburzenia hematologiczne

Cisplatyna wywołuje istotne zaburzenia hematologiczne, w tym: niewydolność szpiku kostnego, małopłytkowość, leukopenię oraz niedokrwistość. ^{17 18}

Zaburzenia te należą do bardzo częstych działań niepożądanych (występujących u ≥1/10 pacjentów) i mogą stanowić istotne ograniczenie w kontynuowaniu leczenia z powodu zwiększonego ryzyka infekcji i krwawień. W rzadkich przypadkach obserwowano również niedokrwistość hemolityczną z dodatnim odczynem Coombsa. ^{19 20}

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe należą do najczęstszych działań niepożądanych cisplatyny. Jadłowstręt, nudności, wymioty, bóle żołądka i biegunka występują zwykle między 1. i 4. godziną po podaniu leku. ²¹

U większości pacjentów objawy te ustępują po 24 godzinach, jednak lżejsze nudności i jadłowstręt mogą utrzymywać się do 7 dni po leczeniu. ²²

Rzadziej obserwuje się zapalenie błony śluzowej jamy ustnej oraz metaliczny osad na dziąsłach. ^{23 24}

Zaburzenia układu nerwowego

Cisplatyna może powodować różnorodne zaburzenia neurologiczne, od neuropatii obwodowej po poważne uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. Do rzadkich, ale poważnych powikłań neurologicznych należą: drgawki, neuropatia obwodowa, leukoencefalopatia oraz zespół odwracalnej tylnej leukoencefalopatii. ^{25 26}

Odnotowano także przypadki incydentów mózgowo-naczyniowych, udaru krwotocznego, udaru niedokrwiennego, zaburzeń odczuwania smaku, zapalenia tętnic mózgowych, objawu Lhermitte’a, mielopatii oraz neuropatii autonomicznej. ^{27 28}

Zaburzenia oka

Cisplatyna może powodować liczne zaburzenia widzenia, w tym niewyraźne widzenie, nabytą ślepotę barw, ślepotę korową, zapalenie nerwu wzrokowego, obrzęk tarczy nerwu wzrokowego oraz pigmentację siatkówki. ^{29 30}

Po zastosowaniu chemioterapii wielolekowej, po której podawano cisplatynę, opisano jeden przypadek jednostronnego pozagałkowego zapalenia nerwu wzrokowego z utratą ostrości widzenia. ³¹

Zaburzenia sercowo-naczyniowe

Podczas leczenia cisplatyną mogą wystąpić różnorodne zaburzenia sercowo-naczyniowe. Do częstych należą zaburzenia rytmu serca, bradykardia, tachykardia oraz inne zmiany w EKG (np. zmiany odcinka ST, objawy niedokrwienia). ^{32 33}

Rzadziej obserwuje się zawał mięśnia sercowego i nadciśnienie tętnicze, które mogą wystąpić nawet kilka lat po zakończeniu chemioterapii. ^{34 35}

Bardzo rzadko odnotowuje się zatrzymanie czynności serca. ^{36 37}

Wśród zaburzeń naczyniowych, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa występuje często, natomiast rzadziej obserwuje się mikroangiopatię zakrzepową (zespół hemolityczno-mocznicowy) oraz chorobę Raynauda. ^{38 39}

Zaburzenia naczyniowe, takie jak niedokrwienie mózgowe lub wieńcowe oraz zaburzenia krążenia obwodowego związane z zespołem Raynauda, były wiązane z chemioterapią zawierającą cisplatynę. ⁴⁰

Reakcje nadwrażliwości

Podczas stosowania cisplatyny mogą wystąpić reakcje rzekomoanafilaktyczne, objawiające się obrzękiem twarzy, świszczącym oddechem, skurczem oskrzeli, tachykardią i niedociśnieniem tętniczym. ^{41 42}

Rzadko obserwuje się immunosupresję. ⁴³

Zaburzenia metaboliczne

Cisplatyna może prowadzić do różnych zaburzeń metabolicznych. Bardzo często obserwuje się hiponatremię. ^{44 45}

Niezbyt często występuje hipomagnezemia, ^{46 47} a rzadko hipercholesterolemia. ⁴⁸

Z częstością nieznaną odnotowuje się: odwodnienie, hipokaliemię, hipofosfatemię, hiperurykemię, hipokalcemię, tężyczkę oraz zespół nieadekwatnego wydzielania hormonu antydiuretycznego. ^{49 50}

Powikłania zakaźne

Wskutek mielosupresji wywołanej cisplatyną, u pacjentów może rozwinąć się posocznica, która występuje często. ^{51 52}

Z częstością nieznaną raportowano różne zakażenia, które w niektórych przypadkach prowadziły do zgonu pacjenta. ^{53 54}

Inne działania niepożądane

Do innych istotnych działań niepożądanych cisplatyny należą:

• Zaburzenia układu rozrodczego: niezbyt często obserwuje się zaburzenia spermatogenezy i owulacji oraz bolesną ginekomastię ^{55 56}
• Zaburzenia skóry: wysypka i łysienie ^{57 58}
• Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe: skurcze mięśni ^{59 60}
• Nowotwory wtórne: rzadko obserwuje się ostrą białaczkę ^{61 62}
• Powikłania w miejscu podania: wynaczynienie w miejscu podania może prowadzić do miejscowego uszkodzenia tkanek miękkich, w tym zapalenia tkanki łącznej, zwłóknienia, martwicy, bólu, obrzęku i rumienia ^{63 64}

Tabela działań niepożądanych cisplatyny

Szczególne zagrożenia związane z działaniami niepożądanymi cisplatyny

Cisplatyna, mimo swojej skuteczności przeciwnowotworowej, wiąże się z poważnymi zagrożeniami wynikającymi z jej działań niepożądanych. Szczególną uwagę należy zwrócić na:

Ryzyko nefrotoksyczności

Niewydolność nerek może być nieodwracalna i prowadzić do długotrwałych zaburzeń funkcji nerek. Kluczowe jest odpowiednie nawodnienie pacjenta przed, w trakcie i po podaniu cisplatyny, co zmniejsza ryzyko nefrotoksyczności. Szczególnie narażeni są pacjenci z hiperurykemią i hiperalbuminemią. ⁶⁵

Ryzyko uszkodzenia słuchu

Ototoksyczność może być nieodwracalna i prowadzić do trwałego uszkodzenia słuchu. Szczególnie narażone są dzieci oraz pacjenci poddani równocześnie napromienianiu czaszki. Istotne jest monitorowanie funkcji słuchu podczas leczenia cisplatyną. ⁶⁶

Ryzyko mielosupresji

Zahamowanie czynności szpiku kostnego zwiększa ryzyko infekcji i krwawień, co może prowadzić do poważnych powikłań, w tym zakażeń zagrażających życiu. Regularne monitorowanie parametrów morfologicznych krwi jest niezbędne. ^{67 68}

Odległe powikłania sercowo-naczyniowe

Nadciśnienie tętnicze i zawał mięśnia sercowego mogą wystąpić nawet kilka lat po zakończeniu chemioterapii, co wymaga długotrwałej obserwacji kardiologicznej pacjentów leczonych cisplatyną. ⁶⁹

Ryzyko powikłań neurologicznych

Cisplatyna może wywoływać różnorodne zaburzenia neurologiczne, od neuropatii obwodowej po ciężkie powikłania mózgowo-naczyniowe, które mogą mieć istotny wpływ na jakość życia pacjenta i stanowić zagrożenie dla jego zdrowia. ⁷⁰