Działania niepożądane
Atropina

Działania niepożądane atropiny

Atropina jako substancja o działaniu przeciwcholinergicznym może wywoływać szereg działań niepożądanych, które są bezpośrednio związane z jej mechanizmem działania farmakologicznego. Nasilenie objawów niepożądanych jest zależne od zastosowanej dawki oraz drogi podania, a większość z nich ustępuje po zakończeniu terapii. Działania niepożądane atropiny można podzielić na te występujące po niskich dawkach oraz te obserwowane po wyższych dawkach leku.¹

Działania niepożądane po zastosowaniu niskich dawek

Po zastosowaniu względnie niedużych dawek atropiny mogą wystąpić następujące działania niepożądane:²

• Zmniejszenie wydzielania wydzieliny oskrzelowej, które może powodować zagęszczenie zalegającej wydzieliny i powstanie czopu oskrzelowego (trudnego do usunięcia z dróg oddechowych)
• Zmniejszenie wydzielania śliny
• Suchość w jamie ustnej
• Zmniejszenie wydzielania potu
• Brak wydzielania potu

³

Powyższe działania niepożądane nasilają się wraz ze zwiększaniem dawkowania atropiny.⁴

Działania niepożądane po zastosowaniu dużych dawek

Po zastosowaniu dużych dawek atropiny mogą wystąpić znacznie poważniejsze działania niepożądane, obejmujące wiele układów i narządów:⁵

• Zaburzenia układu immunologicznego: reakcje anafilaktyczne⁶
• Zaburzenia układu nerwowego: omamy, bóle głowy, zawroty głowy, nerwowość, senność, osłabienie, zmęczenie, bezsenność, dezorientacja i/lub pobudzenie (zwłaszcza u pacjentów w podeszłym wieku)⁷
• Zaburzenia oka: rozszerzenie źrenic, zaburzenia akomodacji oka, podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe⁸
• Zaburzenia serca: przyspieszenie czynności serca z możliwością wystąpienia trzepotania lub migotania przedsionków, rozkojarzenia przedsionkowo-komorowego i dodatkowych skurczów komorowych⁹
• Zaburzenia naczyniowe: zaczerwienienie twarzy¹⁰
• Zaburzenia żołądka i jelit: zaparcie, zmniejszenie wydzielania żołądkowego, utrata smaku, nudności, wymioty, wzdęcia¹¹
• Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej: pokrzywka i wysypka, niekiedy przebiegające ze złuszczaniem naskórka¹²
• Zaburzenia nerek i dróg moczowych: zatrzymanie moczu¹³

Specyficzne działania niepożądane w zależności od drogi podania

Atropina stosowana w formie kropli do oczu może wywoływać dodatkowe działania niepożądane specyficzne dla tej drogi podania:¹⁴

• Zaburzenia widzenia i akomodacji
• Zwiększenie ciśnienia wewnątrzgałkowego, zwłaszcza u pacjentów z jaskrą z wąskim kątem
• Zapalenie spojówek
• Świąd
• Obrzęk powiek
• Łzawienie
• Nadwrażliwość na światło (fotofobia) – gdy źrenice są rozszerzone należy chronić oczy przed jasnym światłem
• Miejscowe podrażnienie
• Przemijające kłucie
• Przekrwienie spojówek
• Obrzęk spojówek

¹⁵

Działania systemowe po stosowaniu miejscowym

Przy stosowaniu atropiny w postaci kropli do oczu mogą również wystąpić działania ogólnoustrojowe:¹⁶

• Zaburzenia psychiczne: niepokój, pobudzenie, omamy (objawy toksyczności układowej po podaniu atropiny do oczu, zgłaszane zwłaszcza u niemowląt i pacjentów w podeszłym wieku), stan splątania, szczególnie u osób starszych¹⁷
• Zaburzenia układu nerwowego: ciężka ataksja (objaw toksyczności układowej po podaniu atropiny do oczu, zgłaszany zwłaszcza u niemowląt i pacjentów w podeszłym wieku), zawroty głowy¹⁸
• Zaburzenia serca: przemijająca bradykardia przechodząca w tachykardię, kołatanie serca i zaburzenia rytmu serca¹⁹
• Zaburzenia układu oddechowego: zmniejszenie ilości wydzieliny oskrzelowej²⁰
• Zaburzenia żołądka i jelit: suchość w ustach (powodująca trudności z przełykaniem oraz mową), nudności, wymioty, zaparcia²¹
• Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej: zaczerwienienie i suchość skóry²²
• Zaburzenia nerek i dróg moczowych: parcie na mocz i zatrzymanie moczu²³

Działania niepożądane atropiny w preparatach złożonych

Atropina jest często składnikiem preparatów złożonych, co może wpływać na profil działań niepożądanych. W preparacie Reasec (zawierającym 0,025 mg atropiny siarczanu i 2,5 mg difenoksylatu chlorowodorku) następujące objawy mogą być związane z przeciwcholinergicznym działaniem atropiny, szczególnie u dzieci:²⁴

• Tachykardia
• Suchość jamy ustnej
• Suchość skóry
• Nudności

W zestawie autostrzykawek przeciwko bojowym środkom trującym IZAS-05, który zawiera autostrzykawkę z atropiną (2 mg/2 ml) oraz autostrzykawkę z pralidoksymem i atropiną (600 mg/2 ml + 2 mg/2 ml), obserwowano następujące działania niepożądane:²⁵

• Wzrost tętna
• Suche usta
• Nieostre widzenie
• Mroczki w polu widzenia
• Niepokój
• Ból głowy
• Trudności w oddawaniu moczu

Po jednoczesnym podaniu pralidoksymu i atropiny, oznaki atropinizacji mogą wystąpić wcześniej niż po zastosowaniu atropiny jako pojedynczego leku. Ma to szczególne znaczenie w sytuacji, gdy całkowita dawka atropiny jest duża, a podanie pralidoksymu zostało opóźnione.²⁶

Szczególne sytuacje kliniczne

Ponadto odnotowano kilka szczególnych przypadków działań niepożądanych atropiny:

• Zdarzały się przypadki ciężkiej bradykardii wywołanej hiperkaliemią, która nie ustępowała po podaniu atropiny²⁷
• Opisywano przypadki podniecenia i zachowań maniakalnych po odzyskaniu przytomności po zastosowaniu pralidoksymu i atropiny²⁸

Częstotliwość występowania działań niepożądanych

Częstość występowania działań niepożądanych po zastosowaniu atropiny jest uzależniona od preparatu, dawki, drogi podania oraz indywidualnych predyspozycji pacjenta. W przypadku niektórych produktów częstość jest określona jako nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych).²⁹

W przypadku preparatu Bellapan, zawierającego zespół alkaloidów tropanowych w przeliczeniu na atropiny siarczan (0,25 mg), wymienione działania niepożądane występują „niekiedy”.³⁰

Preparat Bellergot (zawierający 0,1 mg atropiny w postaci zespołu alkaloidów tropanowych) jest stosunkowo dobrze tolerowany w zalecanych dawkach terapeutycznych, a działania niepożądane mają zwykle umiarkowane nasilenie.³¹

Tabela działań niepożądanych atropiny

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi atropiny

Działania niepożądane atropiny mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta, szczególnie w określonych sytuacjach klinicznych i w przypadku pewnych grup pacjentów.

Poważne zagrożenia dla pacjentów z chorobami współistniejącymi

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z następującymi schorzeniami:^{32 33}

• Jaskra z wąskim kątem przesączania – atropina może podwyższać ciśnienie wewnątrzgałkowe, co może prowadzić do ostrego napadu jaskry z nagłą utratą wzroku
• Choroby układu sercowo-naczyniowego – tachykardia, zaburzenia rytmu i przewodzenia mogą być szczególnie niebezpieczne u pacjentów z wcześniejszymi chorobami serca
• Hiperkaliemia – w przypadkach ciężkiej bradykardii wywołanej hiperkaliemią, atropina może być nieskuteczna, co może prowadzić do zatrzymania krążenia
• Przerost prostaty – zwiększone ryzyko zatrzymania moczu
• Refluks żołądkowo-przełykowy – pogorszenie objawów choroby refluksowej z powodu zmniejszenia napięcia dolnego zwieracza przełyku
• Niedrożność przewodu pokarmowego – pogorszenie stanu przez zmniejszenie perystaltyki

Szczególne grupy ryzyka

Toksyczność układowa atropiny jest szczególnie niebezpieczna dla następujących grup pacjentów:^{34 35}

• Niemowlęta i małe dzieci – zwiększona wrażliwość na atropinę, szczególne ryzyko hipertermii z powodu zahamowania wydzielania potu
• Osoby w podeszłym wieku – większe ryzyko wystąpienia działań niepożądanych ze strony OUN (dezorientacja, pobudzenie, omamy, stan splątania)
• Pacjenci z gorączką lub przebywający w wysokiej temperaturze otoczenia – ryzyko hipertermii z powodu zahamowania wydzielania potu
• Pacjenci z upośledzoną funkcją nerek lub wątroby – zmieniony metabolizm i wydalanie atropiny

Ryzyko związane z występowaniem poszczególnych działań niepożądanych

Niektóre działania niepożądane atropiny niosą ze sobą szczególne zagrożenia:^{36 37}

• Zmniejszenie wydzielania wydzieliny oskrzelowej – może prowadzić do powstania czopu oskrzelowego, trudnego do usunięcia z dróg oddechowych, co zwiększa ryzyko infekcji dróg oddechowych, niedodmy i niedotlenienia
• Tachykardia i zaburzenia rytmu serca – ryzyko trzepotania lub migotania przedsionków, rozkojarzenia przedsionkowo-komorowego i dodatkowych skurczów komorowych, które mogą prowadzić do poważnych konsekwencji hemodynamicznych
• Zatrzymanie moczu – ryzyko infekcji dróg moczowych, uszkodzenia nerek i konieczności cewnikowania
• Zahamowanie wydzielania potu – ryzyko hipertermii, szczególnie u dzieci i w wysokiej temperaturze otoczenia
• Rozszerzenie źrenic i zaburzenia akomodacji – upośledzenie widzenia może zwiększać ryzyko wypadków, szczególnie u osób prowadzących pojazdy
• Reakcje anafilaktyczne – stan zagrożenia życia wymagający natychmiastowej interwencji

Warto zauważyć, że w przypadku jednoczesnego podawania atropiny z pralidoksymem (co ma miejsce w leczeniu zatruć inhibitorami cholinesterazy), oznaki atropinizacji mogą wystąpić wcześniej i być bardziej nasilone.³⁸

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Ze względu na potencjalne ryzyko związane z działaniami niepożądanymi atropiny, istotne jest:³⁹

• Dokładne monitorowanie pacjentów podczas terapii
• Dostosowanie dawki do indywidualnych potrzeb pacjenta
• Szczególna obserwacja pacjentów z grup podwyższonego ryzyka
• Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych do odpowiednich instytucji (Departament Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych)

Nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania atropiny pozwala na optymalizację jej wykorzystania w praktyce klinicznej i minimalizację potencjalnych zagrożeń.