Przedawkowanie
Atropina

Przedawkowanie atropiny

Atropina (siarczan atropiny) jest substancją farmakologiczną z grupy alkaloidów tropanowych, działającą przeciwcholinergicznie. Przedawkowanie tej substancji może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, włącznie z zagrożeniem życia. Lekarz powinien być świadomy mechanizmów toksyczności atropiny oraz jej objawów klinicznych, aby móc skutecznie rozpoznać i leczyć pacjentów z przedawkowaniem.¹

Objawy przedawkowania

Objawy przedawkowania atropiny wynikają głównie z jej działania antycholinergicznego i można je podzielić na objawy obwodowe oraz ośrodkowe. Charakterystyczna jest znaczna zmienność osobnicza w reakcji na atropinę – śmierć może nastąpić po przyjęciu zaledwie 100 mg przez osobę dorosłą, a nawet 10 mg (lub 2 mg) przez dziecko, podczas gdy opisywano przypadki przeżycia po dawce 1 g.²

Objawy obwodowe

Do głównych objawów obwodowych przedawkowania atropiny należą:^{3 4}

• Suchość w jamie ustnej z towarzyszącym uczuciem pieczenia
• Trudności w przełykaniu
• Światłowstręt i podwójne widzenie
• Zaczerwienienie i suchość skóry
• Podwyższenie temperatury ciała (hipertermia)
• Wysypka skórna
• Nudności i wymioty
• Tachykardia
• Podwyższenie ciśnienia tętniczego
• Rozszerzenie źrenic (mydriasis)

^{5 6}

W przypadku kropli do oczu Atropinum Sulfuricum WZF 1%, przedawkowanie może wystąpić po wchłonięciu nadmiernej ilości atropiny do krążenia ogólnego lub po przypadkowym wypiciu zawartości butelki. Objawy mogą obejmować: zaburzenia równowagi, zawroty głowy, nasilone pragnienie oraz w niektórych przypadkach mogą wystąpić ciężkie reakcje uogólnione objawiające się obniżeniem ciśnienia tętniczego oraz nasilającymi się zaburzeniami oddychania.⁷

Objawy ośrodkowe

Przedawkowanie atropiny może powodować szereg objawów ze strony ośrodkowego układu nerwowego (OUN), które mogą mieć charakter progresywny:^{8 9 10}

Wczesne objawy pobudzenia OUN:

• Nerwowość i drżenia
• Podniecenie psychoruchowe
• Dezorientacja i zmieszanie
• Omamy (wzrokowe, słuchowe)
• Delirium
• Zaburzenia mowy
• Chód ataktyczny
• Ból głowy

Późne objawy depresji OUN:

• Senność i stupor
• Drgawki
• Śpiączka
• Niewydolność układu oddechowego
• Niewydolność krążenia
• Zgon

^{11 12}

Tabela objawów przedawkowania

Leczenie przedawkowania

Postępowanie w przypadku przedawkowania atropiny zależne jest od stopnia zatrucia i obejmuje szereg działań terapeutycznych i podtrzymujących.¹³

Leczenie ciężkiego zatrucia

W ciężkich przypadkach zatrucia atropiną należy zastosować:

• Fizostygminę – jest to lek z grupy inhibitorów cholinoesterazy, który działa jako specyficzna odtrutka w zatruciach atropiną. Należy podać dożylnie, domięśniowo lub podskórnie w dawce od 1 mg do 4 mg. Ze względu na szybką eliminację fizostygminy z organizmu, dawkę można powtarzać w razie potrzeby.^{14 15}
• Neostygminę – alternatywny inhibitor cholinoesterazy działający przeciwcholinolitycznie.¹⁶

Leczenie objawowe i podtrzymujące

Oprócz stosowania specyficznej odtrutki, leczenie przedawkowania atropiny obejmuje:

• Utrzymywanie drożności dróg oddechowych – w przypadku wystąpienia niewydolności oddechowej należy zastosować inhalacje z tlenem i dwutlenkiem węgla. W ciężkich przypadkach może być konieczne sztuczne oddychanie.^{17 18}
• Kontrola gorączki – zmniejszanie hipertermii za pomocą okładów z lodu lub chłodnej wody.¹⁹
• Nawodnienie – podanie pacjentowi odpowiedniej ilości płynów.²⁰
• Cewnikowanie – w przypadku zatrzymania moczu.²¹
• Zaciemnione pomieszczenie – w przypadku wystąpienia światłowstrętu.²²
• Diazepam – może być stosowany w celu uzyskania sedacji u majaczących pacjentów, jednak z uwagi na ryzyko wystąpienia zahamowania ośrodkowego występującego po zatruciu atropiną, stosowanie dużych dawek leku uspokajającego jest przeciwwskazane.²³
• Krótko działające pochodne kwasu barbiturowego – mogą być stosowane dożylnie w stanach delirycznych.²⁴

Przypadek zatrucia doustnego

W przypadku zatrucia doustnego należy:^{25 26}

• Wykonać płukanie żołądka – szczególnie jeśli od połknięcia leku nie upłynęła godzina.
• Podać zawiesinę węgla aktywowanego w wodzie – w celu zmniejszenia wchłaniania leku.

Szczególne aspekty przedawkowania

Przedawkowanie u dzieci

Dzieci są szczególnie wrażliwe na działanie atropiny. U dzieci dawki śmiertelne mogą być znacznie niższe niż u dorosłych – opisywano zgony po przyjęciu zaledwie 10 mg, a nawet 2 mg atropiny.²⁷

Przedawkowanie preparatów złożonych

W przypadku preparatów zawierających atropinę w połączeniu z innymi substancjami (np. difenoksylatu chlorowodorek w produkcie Reasec), objawy toksyczności atropiny (suchość skóry i błon śluzowych, rozszerzenie źrenic, niewyraźne widzenie, zatrzymanie moczu, nerwowość, uderzenia gorąca, hipertermia, przyspieszony oddech i tachykardia) mogą pojawić się kilka godzin wcześniej przed wystąpieniem objawów przedawkowania drugiej substancji.²⁸

W przypadku produktów ocznych zawierających atropinę, przedawkowanie może nastąpić po wchłonięciu nadmiernej ilości substancji do krążenia ogólnego lub po przypadkowym wypiciu zawartości opakowania. Objawy mogą być podobne jak przy przedawkowaniu preparatów doustnych.²⁹

Monitorowanie pacjenta

Należy pamiętać, że nawet po skutecznym wstępnym leczeniu, objawy przedawkowania atropiny mogą nawracać, dlatego konieczne jest ścisłe monitorowanie stanu pacjenta przez dłuższy czas (zwłaszcza w przypadkach ciężkiego zatrucia).³⁰