Właściwości farmakodynamiczne
Antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B

Antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B – właściwości farmakodynamiczne

Antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B (HBsAg) jest głównym składnikiem szczepionek przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW B). Szczegółowa charakterystyka jego właściwości farmakodynamicznych pozwala lepiej zrozumieć mechanizm działania szczepionek zawierających ten antygen oraz ich skuteczność w zapobieganiu zakażeniom wirusem HBV.¹

Pochodzenie i metody pozyskiwania HBsAg

Antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B stosowany w nowoczesnych szczepionkach jest uzyskiwany metodą inżynierii genetycznej z hodowli komórek drożdży (Saccharomyces cerevisiae), którym wszczepiono gen kodujący główny antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B. Następnie antygen ten jest oczyszczany metodami fizyko-chemicznymi.² Dzięki tej technologii rekombinacji DNA możliwe jest uzyskanie antygenu o wysokim stopniu czystości, bez konieczności stosowania materiału pochodzenia ludzkiego.³

Szczepionki zawierające rekombinowany HBsAg, takie jak Engerix B czy Euvax B, spełniają wymagania WHO ustalone dla rekombinowanych szczepionek przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B.⁴

Struktura molekularna HBsAg

Kuliste cząstki antygenu HBsAg mają średnicę około 20 nm i zawierają nieglikozylowane polipeptydy HBsAg oraz macierz lipidową składającą się głównie z fosfolipidów. Te struktury powstają samorzutnie bez wpływu zewnętrznych bodźców chemicznych.⁵ Co istotne, badania wykazały, że cząstki te posiadają takie same właściwości jak naturalny HBsAg występujący w organizmie osób zakażonych wirusem HBV.⁶

W szczepionkach HBsAg jest zawieszony w buforowanym fosforanami roztworze soli fizjologicznej i zazwyczaj adsorbowany na wodorotlenku glinu, który pełni rolę adiuwantu.⁷⁸

Mechanizm działania immunologicznego

Podstawowym działaniem farmakodynamicznym HBsAg jest indukcja wytwarzania swoistych przeciwciał przeciw antygenowi HBsAg (przeciwciała anty-HBs). Szczepionki zawierające HBsAg, takie jak Engerix B i Euvax B, stymulują układ immunologiczny do produkcji tych przeciwciał, które zapewniają ochronę przed zakażeniem wirusem HBV.⁹¹⁰

Poziom ochrony przed zakażeniem jest definiowany przez stężenie przeciwciał anty-HBs. Stężenie przeciwciał anty-HBs ≥ 10 mIU/ml jest uznawane za poziom chroniący przed zachorowaniem na wirusowe zapalenie wątroby typu B.¹¹ Miano to jest powszechnie uznawane za próg seroprotekcji w ocenie skuteczności szczepionek przeciwko WZW B.

Pamięć immunologiczna

Jedną z najważniejszych właściwości farmakodynamicznych szczepionek zawierających HBsAg jest ich zdolność do indukowania długotrwałej pamięci immunologicznej. Nawet gdy poziom przeciwciał anty-HBs spada poniżej wykrywalnego progu, układ odpornościowy zachowuje zdolność do szybkiej odpowiedzi po ponownym kontakcie z antygenem.¹²

Odpowiedź anamnestyczna (wtórna odpowiedź immunologiczna) pojawia się po podaniu dawki przypominającej szczepionki lub po kontakcie z wirusem. Jest ona definiowana jako:

• Stężenie przeciwciał anty-HBs ≥ 10 mIU/ml u osób, które były seronegatywne przed podaniem dodatkowej dawki szczepionki¹³
• Co najmniej 4-krotny wzrost stężenia przeciwciał anty-HBs u osób, które były seropozytywne przed podaniem dodatkowej dawki szczepionki¹⁴

Utrzymywanie się odpowiedzi immunologicznej

Badania kliniczne wykazały, że szczepienie podstawowe szczepionkami zawierającymi HBsAg indukuje przeciwciała anty-HBs, które utrzymują się przez długi czas. W przypadku szczepionki Engerix B udokumentowano utrzymywanie się przeciwciał przez minimum 66 miesięcy po szczepieniu podstawowym.¹⁵

Badania długoterminowe wykazują, że nawet po 14 latach od szczepienia podstawowego w dzieciństwie, podanie dawki przypominającej prowadzi do silnej odpowiedzi anamnestycznej. W badaniu osób w wieku 15-16 lat, które otrzymały trzy dawki szczepionki Engerix B w ciągu pierwszych dwóch lat życia, podanie dawki przypominającej spowodowało wzrost wskaźnika seroprotekcji z 65,4% do 97,9%.¹⁶

Co więcej, u osób, które otrzymały dawkę przypominającą, wartość średniej geometrycznej stężeń przeciwciał anty-HBs wzrosła 156-krotnie (z 26,5 do 4134,9 mIU/ml), co świadczy o bardzo silnej odpowiedzi immunologicznej.¹⁷

Skuteczność różnych schematów szczepienia

Różne schematy podawania HBsAg w szczepionkach przeciwko WZW B wykazują odmienne profile odpowiedzi immunologicznej:

• Schemat 0, 1, 6 miesięcy – pozwala na uzyskanie optymalnej ochrony w 7. miesiącu po podaniu pierwszej dawki oraz indukuje wysoki poziom przeciwciał¹⁸
• Schemat przyspieszony: 0, 1, 2 miesiące – pozwala na szybkie uzyskanie optymalnej odpowiedzi immunologicznej i zapewnia lepszą współpracę ze strony szczepionego. Przy zastosowaniu tego schematu, w celu zapewnienia długotrwałej ochrony zaleca się podanie czwartej dawki po 12 miesiącach od pierwszej dawki¹⁹

Dane kliniczne potwierdzają, że schemat 0, 1, 6 miesięcy pozwala na uzyskanie długotrwałej odporności. Jednakże badania wykazały, że szczepionki zawierające HBsAg, takie jak Euvax B, są skuteczne zarówno po podaniu według schematu 0, 1, 2 miesiące, jak i po podaniu według schematu 0, 1, 6 miesięcy.²⁰

Dane dotyczące immunogenności w różnych grupach wiekowych

Badania kliniczne potwierdzają wysoką immunogenność szczepionek zawierających HBsAg we wszystkich grupach wiekowych, od noworodków po osoby dorosłe.

Immunogenność u niemowląt

Po zastosowaniu szczepionki Euvax 10 μg B u niemowląt według schematu 0, 1, 6 miesięcy (pierwszą dawkę podano w pierwszym dniu życia), 100% (93/93) zaszczepionych wytworzyło przeciwciała o poziomie ochronnym ≥10 mj.m./ml. Średnia geometryczna miana przeciwciał (GMT) wynosiła 2334,9 mj.m./ml. Miano przeciwciał oznaczano w 8 miesiącu życia.²¹

Również w przypadku alternatywnego schematu szczepienia (w pierwszym dniu życia, w 6 tygodniu i 14 tygodniu życia) ponad 95% niemowląt uzyskało ochronne miano przeciwciał (≥ 10mj.m./ml).²²

Immunogenność u młodzieży

W badaniu klinicznym z udziałem młodzieży w wieku od 10 do 15 lat, po podaniu Euvax B 10 μg według schematu 0, 1, 6 miesięcy, u 100% (91/91) zaszczepionych stwierdzono przeciwciała o mianie ochronnym. Średnia geometryczna miana przeciwciał (GMT) wynosiła 3396,0 mj.m./ml.²³

Długoterminowe badania wykazały, że nawet 14 lat po szczepieniu podstawowym w dzieciństwie, odpowiedź anamnestyczna została uzyskana u 96,9% nastolatków (w wieku 15-16 lat), którzy otrzymali dawkę przypominającą.²⁴

Zamienna stosowalność szczepionek zawierających HBsAg

Dane kliniczne wskazują, że szczepionki zawierające HBsAg od różnych producentów mogą być stosowane zamiennie. W kontrolowanych badaniach wykazano, że szczepionka Euvax B 10 μg może być zastosowana w celu dokończenia cyklu szczepienia, jeżeli jako pierwszą dawkę podano Engerix 10 μg. Dane te dotyczą szczepienia według schematu 0, 1, 6 miesięcy.²⁵

Ta zamienna stosowalność jest istotną właściwością farmakodynamiczną, pozwalającą na elastyczność w programach szczepień, szczególnie w przypadku czasowej niedostępności jednej z szczepionek.

Wpływ na zdrowie publiczne

Jednym z najważniejszych efektów farmakodynamicznych szczepionek zawierających HBsAg jest ich udowodniony wpływ na zmniejszenie częstości występowania pierwotnego raka wątroby (carcinoma hepatocellulare, HCC). Wykazano wyraźny związek pomiędzy zakażeniem wirusowym zapaleniem wątroby typu B a występowaniem tego nowotworu.²⁶

Profilaktyka wirusowego zapalenia wątroby typu B poprzez zastosowanie szczepień ochronnych zawierających HBsAg prowadzi do spadku częstości występowania tego nowotworu, co zostało zaobserwowane na Tajwanie wśród dzieci w wieku 6-14 lat.²⁷ Ten długoterminowy efekt ochronny stanowi istotny aspekt działania farmakodynamicznego HBsAg w kontekście zdrowia publicznego.

Podsumowanie właściwości farmakodynamicznych

Antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B (HBsAg) wykazuje szereg istotnych właściwości farmakodynamicznych, które czynią go skutecznym składnikiem szczepionek przeciwko WZW B:

• Indukuje wytwarzanie swoistych przeciwciał anty-HBs, które zapewniają ochronę przed zakażeniem wirusem HBV²⁸
• Stymuluje długotrwałą pamięć immunologiczną, która może utrzymywać się nawet po spadku poziomu przeciwciał poniżej wykrywalnego progu²⁹
• Zapewnia skuteczną seroprotekcję (miano przeciwciał ≥10 mIU/ml) u większości zaszczepionych osób, niezależnie od wieku³⁰
• Działanie jednej dawki przypominającej może przywrócić wysoki poziom przeciwciał nawet po wielu latach od szczepienia podstawowego³¹
• Przyczynia się do zmniejszenia częstości występowania raka wątrobowokomórkowego w populacjach szczepionych³²

Dzięki tym właściwościom farmakodynamicznym, szczepionki zawierające HBsAg stanowią skuteczne narzędzie w profilaktyce zakażeń wirusem zapalenia wątroby typu B oraz ich długoterminowych konsekwencji zdrowotnych.