Dawkowanie i sposób podawania
Antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B

Dawkowanie antygenu powierzchniowego wirusa zapalenia wątroby typu B

Antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B (HBsAg) jest kluczowym składnikiem szczepionek przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B. Dawkowanie tego antygenu jest uzależnione od wieku pacjenta, stanu zdrowia oraz konkretnego wskazania. W dostępnych preparatach szczepionkowych HBsAg występuje w dwóch podstawowych dawkach: 10 μg i 20 μg, przy czym obie ilości są adsorbowane na wodorotlenku glinu, który pełni funkcję adiuwantu zwiększającego immunogenność szczepionki.¹²

Dawki podstawowe według wieku pacjenta

Dawkowanie antygenu powierzchniowego wirusa zapalenia wątroby typu B jest ściśle uzależnione od wieku pacjenta:

• Dawka 10 μg (w 0,5 ml zawiesiny) – przeznaczona do stosowania u noworodków, niemowląt, dzieci i młodzieży w wieku do 15 lat włącznie.
• Dawka 20 μg (w 1 ml zawiesiny) – przeznaczona dla osób w wieku od 16 lat.

³

W przypadku szczepionki Euvax B, dawka 20 mikrogramów (1 ml zawiesiny) jest również przeznaczona do stosowania u młodzieży (od 16 roku życia) i dorosłych.⁴

Warto zaznaczyć, że dawka 20 μg może być stosowana także u osób w wieku od 11 do 15 lat włącznie według schematu 2-dawkowego, gdy ryzyko zakażenia wirusem HBV podczas trwania cyklu szczepienia jest niskie oraz istnieje pewność ukończenia pełnego cyklu szczepienia.⁵

Schematy szczepienia podstawowego

W przypadku podawania antygenu powierzchniowego wirusa zapalenia wątroby typu B, istnieje kilka zwalidowanych schematów szczepienia, które mogą być stosowane w zależności od sytuacji klinicznej pacjenta.

Osoby do 15. roku życia

Dla pacjentów w wieku do 15 lat włącznie zaleca się dwa główne schematy szczepienia podstawowego:⁶

• Schemat standardowy (0, 1, 6 miesięcy) – zapewnia optymalną ochronę w 7. miesiącu po podaniu pierwszej dawki oraz indukuje wysoki poziom przeciwciał.
• Schemat przyspieszony (0, 1, 2 miesiące) – umożliwia szybsze uzyskanie odpowiedzi immunologicznej i poprawia współpracę ze strony pacjenta. Przy tym schemacie zaleca się podanie czwartej dawki po 12 miesiącach od pierwszej, ponieważ stężenia przeciwciał po trzeciej dawce w schemacie przyspieszonym są niższe niż przy schemacie standardowym.

⁷

Schemat szczepienia dla dorosłych

Dla młodzieży (od 16 roku życia) i dorosłych szczepienie podstawowe również składa się z 3 dawek, podawanych według schematu:⁸

• pierwsza dawka: w wybranym terminie
• druga dawka: 1 miesiąc po pierwszej dawce
• trzecia dawka: 6 miesięcy po pierwszej dawce

Sytuacje szczególne

Pacjenci z niewydolnością nerek

U pacjentów z niewydolnością nerek, w tym u pacjentów hemodializowanych, odpowiedź immunologiczna po szczepieniach przeciwko WZW typu B jest zmniejszona. W tej grupie można stosować zarówno schemat 0, 1, 2 i 12 miesięcy, jak i 0, 1, 6 miesięcy. Podanie wyższej dawki antygenu może zwiększyć odpowiedź immunologiczną u tych pacjentów. Należy rozważyć wykonanie badań serologicznych po szczepieniu, gdyż może zaistnieć konieczność podania dodatkowych dawek, aby uzyskać ochronne stężenie przeciwciał anty-HBs ≥ 10 mIU/ml.⁹

Podobnie, pacjenci hemodializowani lub z zaburzeniami odporności mogą wymagać zastosowania dodatkowych dawek szczepionki, ponieważ mogą nie wytworzyć ochronnego poziomu przeciwciał (≥10 j.m./l) po szczepieniu podstawowym. U tych pacjentów zaleca się oznaczanie miana przeciwciał.¹⁰

Narażenie na wirusowe zapalenie wątroby typu B

W przypadkach stwierdzonego lub przypuszczalnego bezpośredniego narażenia na zakażenie WZW typu B (np. ukłucie skażoną igłą), pierwszą dawkę szczepionki zawierającej antygen powierzchniowy można podać równocześnie z immunoglobuliną ludzką przeciw wirusowi zapalenia wątroby typu B (HBIg). Wstrzyknięcia te muszą być wykonane w różne miejsca. W takich sytuacjach zalecane jest szczepienie według schematu 0, 1, 2, 12 miesięcy.¹¹

Dla osiągnięcia szybkiej optymalnej odpowiedzi immunologicznej, np. u osób narażonych na zakażenie wirusem (zakłucie zakażoną igłą) lub u osób podróżujących do rejonów o wysokim ryzyku zakażenia, można zastosować alternatywny schemat szczepienia:¹²

• pierwsza dawka: w wybranym terminie
• druga dawka: 1 miesiąc po pierwszej dawce
• trzecia dawka: 2 miesiące po pierwszej dawce
• czwarta dawka: 12 miesięcy po pierwszej dawce (dla zapewnienia długotrwałej ochrony)

¹³

Noworodki urodzone przez matki nosicielki HBV

U noworodków urodzonych przez matki, które są nosicielkami wirusa zapalenia wątroby typu B, pierwszą dawkę szczepionki zawierającej 10 μg antygenu powierzchniowego należy podać w pierwszej dobie życia. Kolejne dawki mogą być podawane według dwóch różnych schematów:¹⁴

• 0, 1, 2, 12 miesięcy (schemat przyspieszony)
• 0, 1, 6 miesięcy (schemat standardowy)

Szczepienie według schematu przyspieszonego pozwoli szybciej uzyskać odpowiedź immunologiczną. Jeśli dostępna jest immunoglobulina przeciw wirusowi zapalenia wątroby typu B (HBIg), należy ją podać jednocześnie z pierwszą dawką szczepionki (uodpornienie bierno-czynne) w celu zwiększenia skuteczności ochronnej. Szczepionkę i HBIg należy podawać w różne miejsca.¹⁵

Szczepienie przypominające

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) na podstawie wyników badań nie zaleca rutynowego stosowania dawek przypominających u osób, które prawidłowo odpowiedziały na 3 dawki szczepionki, ponieważ są chronione przed zachorowaniem przez 15 lat. Pomimo obserwowanego spadku miana przeciwciał, osoba zaszczepiona jest chroniona przed zachorowaniem na wirusowe zapalenie wątroby typu B dzięki wytworzonej pamięci immunologicznej.¹⁶

Aktualnie dostępne dane nie wskazują na konieczność zastosowania dawki przypominającej u osób ze sprawnie działającym układem immunologicznym, które prawidłowo zareagowały na pełne szczepienie podstawowe. Jednakże u pacjentów z obniżoną odpornością (np. pacjentów z niewydolnością nerek, hemodializowanych, HIV dodatnich), należy zastosować dawki przypominające w celu utrzymania stężenia przeciwciał anty-HBs na poziomie równym lub wyższym od uznanego za ochronny (10 mIU/ml). U tych pacjentów zaleca się wykonywanie badań serologicznych co 6-12 miesięcy po szczepieniu.¹⁷

Należy przestrzegać lokalnie obowiązujących zaleceń dotyczących szczepienia przypominającego.¹⁸¹⁹

Sposób podawania

Antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B w postaci szczepionki powinien być podawany domięśniowo, przy czym miejsce podania zależy od wieku pacjenta:²⁰

• w mięsień naramienny – u dzieci i dorosłych
• w okolicę przednio-boczną uda – u noworodków, niemowląt i młodszych dzieci

Wyjątkowo szczepionka może być podana podskórnie pacjentom z małopłytkowością lub z zaburzeniami krzepnięcia krwi.²¹

W przypadku szczepionki Euvax B, zalecane jest podawanie wyłącznie domięśniowo w mięsień naramienny.²²

Tabela dawkowania antygenu powierzchniowego wirusa zapalenia wątroby typu B

Uwagi do dawkowania

Schemat szczepienia powinien być dopasowany do konkretnej sytuacji klinicznej pacjenta oraz zgodny z lokalnymi zaleceniami dotyczącymi szczepień przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B.²³

Nie zaleca się rutynowego stosowania dawek przypominających u osób immunokompetentnych, które prawidłowo odpowiedziały na pełne szczepienie podstawowe. Natomiast u pacjentów z obniżoną odpornością należy rozważyć podanie dawek przypominających w celu utrzymania stężenia przeciwciał anty-HBs na poziomie ochronnym (≥10 mIU/ml).²⁴

W przypadku wątpliwości co do właściwego schematu szczepienia, należy zawsze kierować się aktualnymi wytycznymi krajowymi i międzynarodowymi oraz indywidualną sytuacją kliniczną pacjenta.²⁵²⁶