Właściwości farmakodynamiczne tetracykliny

Tetracyklina, dostępna w postaci tabletek powlekanych Tetracyclinum TZF 250 mg, należy do grupy farmakoterapeutycznej leków przeciwbakteryjnych do stosowania wewnętrznego, podgrupy tetracyklin, oznaczonej kodem ATC: J01AA07. Jest to antybiotyk o szerokim spektrum działania, skuteczny wobec bakterii Gram-ujemnych, Gram-dodatnich oraz niektórych pierwotniaków. ¹

Mechanizm działania

Mechanizm działania tetracykliny ma charakter bakteriostatyczny i polega na zahamowaniu syntezy białka na poziomie rybosomu bakteryjnego. Dzięki temu dochodzi do zatrzymania namnażania się patogenów i umożliwienia układowi odpornościowemu gospodarza zwalczenie infekcji. ²

Spektrum działania przeciwbakteryjnego

Zakres działania przeciwbakteryjnego tetracykliny in vitro jest bardzo szeroki i obejmuje liczne patogeny. Poniżej przedstawiono szczegółowy profil aktywności przeciwbakteryjnej leku. ³

Bakterie Gram-ujemne wrażliwe na tetracyklinę

Tetracyklina wykazuje aktywność wobec wielu istotnych klinicznie bakterii Gram-ujemnych, w tym:

• Neisseria gonorrhoeae – patogen odpowiedzialny za rzeżączkę
• Calymmatobacterium granulomatis – czynnik etiologiczny ziarniniaka pachwinowego
• Haemophilus ducreyi – wywołujący wrzód miękki
• Haemophilus influenzae – odpowiedzialny za infekcje dróg oddechowych
• Yersinia pestis – czynnik etiologiczny dżumy
• Francisella tularensis – wywołujący tularemię
• Vibrio cholerae – patogen cholery
• Bartonella bacilliformis – odpowiedzialny za gorączkę Oroya
• Brucella spp. – wywołujący brucelozę

Istnieją także bakterie Gram-ujemne o zmiennej wrażliwości na tetracyklinę, wśród których wymienia się:

• Escherichia coli
• Klebsiella spp.
• Enterobacter aerogenes
• Shigella spp.
• Mima spp.
• Herellea spp.
• Bacteroides spp.

Wrażliwość tych patogenów może się różnić w zależności od szczepu i regionu geograficznego. ⁴

Bakterie Gram-dodatnie wrażliwe na tetracyklinę

Wśród bakterii Gram-dodatnich, tetracyklina wykazuje skuteczność wobec:

• Streptococcus pyogenes – powodujący anginę paciorkowcową i inne zakażenia
• Streptococcus pneumoniae – wywołujący zapalenie płuc i inne infekcje
• Streptococcus faecalis – enterokoki powodujące infekcje układu moczowego
• Streptococcus faecium – enterokoki będące częstą przyczyną zakażeń szpitalnych
• Alfa-hemolizujące paciorkowce (grupa A paciorkowców zieleniących)

Skuteczność tetracykliny wobec tych patogenów może jednak być ograniczona ze względu na obserwowaną oporność. ⁵

Inne drobnoustroje wrażliwe na tetracyklinę

Poza klasycznymi bakteriami, tetracyklina wykazuje działanie także przeciwko wielu innym patogenom, w tym:

• Rickettsia – wewnątrzkomórkowe bakterie wywołujące riketsjozy
• Chlamydia psittaci – odpowiedzialna za ornitozę/psitakozę
• Chlamydia trachomatis – wywołująca jaglicę i nierzeżączkowe zapalenia cewki moczowej
• Mycoplasma pneumoniae – powodująca atypowe zapalenie płuc
• Ureaplasma urealyticum – związana z infekcjami układu moczowo-płciowego
• Borrelia recurrentis – wywołująca gorączkę powrotną
• Treponema pallidum – patogen kiły
• Treponema pertenue – powodujący framboezję
• Clostridium spp. – beztlenowe laseczki
• Fusobacterium fusiforme – związane z infekcjami jamy ustnej
• Actinomyces spp. – wywołujące promienicę
• Bacillus anthracis – patogen wąglika
• Propionibacterium acnes – związane z trądzikiem

Tetracyklina działa również przeciwko niektórym pierwotniakom i pasożytom:

• Entamoeba spp. – pełzaki wywołujące amebozę
• Balantidium coli – powodujący balantidiozę
• Plasmodium falciparum – zarodźce wywołujące najcięższą postać malarii

Ta szeroka aktywność przeciwdrobnoustrojowa czyni tetracyklinę cennym narzędziem w leczeniu wielu różnych zakażeń. ⁶

Oporność na tetracyklinę

Zjawisko oporności na tetracyklinę jest istotnym problemem klinicznym i obserwuje się je wśród wielu różnych szczepów bakteryjnych. Szczególnie często występuje wśród bakterii Gram-dodatnich. Oporność ta charakteryzuje się niejednorodnością i może wykazywać znaczne różnice geograficzne – bakterie tego samego gatunku mogą prezentować odmienne profile oporności w zależności od regionu świata. ⁷

Mechanizmy oporności

Główny mechanizm oporności bakterii na tetracyklinę związany jest ze zmniejszeniem zdolności przenikania leku do wnętrza komórki bakteryjnej. Oporność ta ma charakter nabyty i jest związana z występowaniem w komórce bakteryjnej przekazywalnych plazmidów R (plazmidów oporności), które mogą być przekazywane między różnymi szczepami bakterii, prowadząc do rozprzestrzeniania się oporności. ⁸

Oporność krzyżowa

Istotnym klinicznie aspektem oporności na tetracyklinę jest zjawisko oporności krzyżowej. Szczepy Streptococcus pneumoniae (pneumokoki) oporne na tetracyklinę wykazują również oporność na inne antybiotyki z grupy tetracyklin. Co więcej, często obserwuje się u nich także oporność na penicyliny i makrolidy, co znacząco ogranicza opcje terapeutyczne w leczeniu zakażeń wywołanych przez takie szczepy wielooporne. ⁹

Synergizm działania

Interesującym zjawiskiem farmakodynamicznym jest synergizm działania tetracykliny z antybiotykami makrolidowymi. Oznacza to, że przy jednoczesnym zastosowaniu tetracykliny i leku z grupy makrolidów można uzyskać silniejszy efekt przeciwbakteryjny niż wynikałoby to z prostego sumowania działania obu leków. Jest to istotna informacja dla klinicystów, która może mieć zastosowanie w projektowaniu skojarzonych schematów antybiotykoterapii w wybranych przypadkach. ¹⁰