Działania niepożądane chlorowodorku tetracykliny

Tetracyclinum TZF w dawce 250 mg w tabletkach powlekanych zawiera jako substancję czynną chlorowodorek tetracykliny. Podczas terapii tym antybiotykiem obserwuje się szereg działań niepożądanych, które dotyczą różnych układów i narządów organizmu. Znajomość profilu bezpieczeństwa tego leku ma kluczowe znaczenie dla właściwego monitorowania pacjentów podczas terapii.¹

Zakażenia i zarażenia pasożytnicze

Przedłużone lub powtarzane leczenie tetracykliną może prowadzić do wtórnych zakażeń patogenami niewrażliwymi na ten antybiotyk. Objawiają się one najczęściej jako:²

• Świąd okolicy odbytu – często związany z namnażaniem się niewrażliwych mikroorganizmów
• Zapalenie nabłonka jamy ustnej i języka – manifestujące się bólem, zaczerwienieniem i niekiedy owrzodzeniami
• Zapalenie zewnętrznych narządów płciowych i pochwy – objawiające się świądem, pieczeniem i nieprawidłową wydzieliną

W trakcie terapii tetracykliną obserwowano również poważniejsze powikłania jelitowe takie jak rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego oraz gronkowcowe zapalenie jelita cienkiego i okrężnicy. Stany te wymagają natychmiastowego przerwania terapii i wdrożenia odpowiedniego leczenia.³

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Tetracyklina może rzadko powodować istotne zaburzenia hematologiczne, które obejmują:⁴

• Niedokrwistość hemolityczną – wywołaną rozpadem krwinek czerwonych
• Trombocytopenię – zmniejszenie liczby płytek krwi, co może prowadzić do zaburzeń krzepnięcia
• Leukopenię – zmniejszenie liczby niektórych krwinek białych, co osłabia odporność organizmu
• Eozynofilię – zwiększenie liczby granulocytów kwasochłonnych
• Porfirię – zaburzenie metabolizmu porfiryn

Reakcje nadwrażliwości i zaburzenia immunologiczne

Tetracyklina może wywołać szereg reakcji alergicznych, które mogą mieć różne nasilenie – od łagodnych do zagrażających życiu. Zaburzenia immunologiczne obejmują:⁵

• Zespół choroby posurowiczej – objawia się gorączką, wysypką, bólami stawów
• Obrzęk naczynioruchowy – miejscowy obrzęk tkanki podskórnej lub podśluzówkowej
• Plamicę anafilaktyczną – charakterystyczne czerwono-purpurowe wybroczyny skórne
• Niedociśnienie tętnicze – objawiające się spadkiem ciśnienia krwi
• Duszność – trudności w oddychaniu spowodowane reakcją alergiczną
• Tachykardię – przyspieszoną czynność serca
• Zapalenie osierdzia – stan zapalny błony otaczającej serce
• Wstrząs anafilaktyczny – najpoważniejsza, zagrażająca życiu reakcja alergiczna

W obrębie skóry i tkanki podskórnej tetracyklina może powodować:⁶

• Wysypki skórne o różnym charakterze
• Świąd – uporczywe swędzenie skóry
• Pokrzywkę – charakterystyczne bąble na skórze
• Nadwrażliwość na światło – fotosensytyzację objawiającą się reakcjami skórnymi po ekspozycji na światło słoneczne
• Złuszczające zapalenie skóry – stan zapalny z łuszczeniem się naskórka
• Rumień wielopostaciowy – choroba skóry i błon śluzowych
• Zespół Stevensa-Johnsona – ciężka reakcja skórna z towarzyszącym zajęciem błon śluzowych
• Toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka (zespół Lyella) – najcięższa postać reakcji skórnej

Wystąpienie którejkolwiek z wymienionych powyżej reakcji uczuleniowych stanowi bezwzględne wskazanie do natychmiastowego odstawienia leku.⁷

Zaburzenia endokrynologiczne

Długotrwałe stosowanie tetracykliny może prowadzić do brązowo-czarnych przebarwień tarczycy, jednak nie stwierdzono, aby miało to wpływ na funkcjonowanie tego gruczołu.⁸

Zaburzenia układu nerwowego

Podczas terapii tetracykliną obserwowano następujące zaburzenia neurologiczne:⁹

• Bóle głowy – o różnym nasileniu i lokalizacji
• Zawroty głowy – odczucie niestabilności lub wirowania
• Nagłe czerwienienie twarzy – związane z rozszerzeniem naczyń
• Uwypuklenie ciemiączka u niemowląt – objaw zwiększonego ciśnienia śródczaszkowego
• Łagodne nadciśnienie śródczaszkowe u dzieci i dorosłych – stan zwiększonego ciśnienia płynu mózgowo-rdzeniowego

Charakterystycznymi objawami nadciśnienia śródczaszkowego są zaburzenia widzenia takie jak mroczki oraz podwójne widzenie.

Zaburzenia ucha i błędnika

Tetracyklina może wywoływać szumy uszne, które manifestują się jako odczucie dzwonienia, brzęczenia lub innych dźwięków w uszach bez zewnętrznego źródła dźwięku.¹⁰

Zaburzenia żołądka i jelit

Układ pokarmowy jest szczególnie narażony na działania niepożądane tetracykliny. Obserwuje się:¹¹

• Brak łaknienia – zmniejszenie apetytu
• Nudności – mdłości, często poprzedzające wymioty
• Wymioty – odruch wyrzucania treści żołądkowej
• Biegunkę – zwiększoną częstość wypróżnień o płynnej konsystencji
• Bóle brzucha – o różnej lokalizacji i charakterze
• Zapalenie języka (glossitis) – stan zapalny objawiający się bólem i zmianą wyglądu języka
• Trudności w przełykaniu (dysfagia) – zaburzenie procesu połykania
• Owrzodzenie przełyku – uszkodzenie błony śluzowej przełyku prowadzące do powstania nadżerek i owrzodzeń
• Zapalenie jelita – stan zapalny w obrębie jelita cienkiego lub grubego
• Zmiany zapalne okolic odbytu – mogące objawiać się świądem, bólem i przekrwieniem

Powyższe działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego mają zazwyczaj łagodny charakter i ustępują po zakończeniu leczenia tetracykliną.

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Tetracyklina może wpływać na funkcjonowanie wątroby, powodując:¹²

• Przemijające, niewielkie podwyższenie aktywności aminotransferaz wątrobowych
• Zaburzenia czynności wątroby – upośledzenie zdolności metabolizowania substancji
• Zapalenie wątroby (hepatitis) – stan zapalny miąższu wątroby
• Żółtaczkę – zażółcenie skóry i białkówek oczu
• Zapalenie trzustki (pancreatitis) – stan zapalny trzustki

Należy podkreślić, że ciężkie zaburzenia wątroby i dróg żółciowych obserwowane są bardzo rzadko podczas terapii tetracykliną.

Zaburzenia skóry i tkanki łącznej

U pacjentów z rozpoznanym układowym toczniem rumieniowatym obserwowano zaostrzenie objawów choroby podczas terapii tetracykliną.¹³

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej

W trakcie leczenia tetracykliną mogą wystąpić:¹⁴

• Bóle stawów (artralgia) – dolegliwości bólowe w obrębie stawów
• Bóle mięśni (mialgia) – dolegliwości bólowe w obrębie tkanki mięśniowej
• Zaburzenia rozwoju zębów – tetracyklina ma szczególne powinowactwo do tkanki kostnej i zębowej w okresie ich formowania
• Przebarwienia szkliwa – trwałe zmiany kolorystyczne szkliwa zębowego

Pacjenci z miastenią (chorobą autoimmunologiczną charakteryzującą się osłabieniem mięśni) mogą doświadczać zwiększonej męczliwości mięśni podczas terapii tetracykliną.

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Stosowanie tetracykliny może prowadzić do zwiększenia stężenia mocznika we krwi, co może świadczyć o wpływie leku na funkcjonowanie nerek.¹⁵

Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania

U pacjentów przyjmujących tetracyklinę obserwowano złe samopoczucie o niespecyficznym charakterze.¹⁶

Badania diagnostyczne

W badaniach laboratoryjnych u pacjentów leczonych tetracykliną może wystąpić zwiększenie stężenia azotu pozabiałkowego w surowicy.¹⁷

Tabela działań niepożądanych tetracykliny

Zgłaszanie działań niepożądanych

Istotnym elementem monitorowania bezpieczeństwa stosowania leku po jego dopuszczeniu do obrotu jest proces zgłaszania podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania tetracykliny.¹⁸

Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych:¹⁹

• Adres: Al. Jerozolimskie 181C; 02-222 Warszawa
• Telefon: + 48 22 49 21 301
• Faks: + 48 22 49 21 309
• Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl

Działania niepożądane można zgłaszać również bezpośrednio podmiotowi odpowiedzialnemu za wprowadzenie leku do obrotu.²⁰