Właściwości farmakodynamiczne omeprazolu

Omeprazol należy do grupy farmakoterapeutycznej: leki stosowane w chorobach zależnych od wydzielania kwasu solnego, inhibitory pompy protonowej (kod ATC: A02BC01). Jest to substancja aktywna, która w sposób specyficzny i wysoce selektywny wpływa na wydzielanie kwasu solnego w żołądku.¹

Mechanizm działania

Omeprazol stanowi racemiczną mieszaninę dwóch enancjomerów, której działanie polega na zmniejszeniu wydzielania kwasu solnego w żołądku dzięki wysoce specyficznemu mechanizmowi działania. Jest on swoistym inhibitorem pompy protonowej w komórkach okładzinowych żołądka. Charakteryzuje się szybkim początkiem działania i zapewnia skuteczną kontrolę objawów poprzez przejściowe hamowanie wydzielania kwasu solnego przy dawkowaniu raz na dobę.²

Jako słaba zasada, omeprazol osiąga duże stężenie w silnie kwaśnym środowisku kanalików wydzielniczych komórek okładzinowych błony śluzowej żołądka. W tym miejscu ulega przekształceniu do postaci aktywnej i hamuje aktywność enzymu H+K+ -ATPazy (pompy protonowej). Wpływ omeprazolu na ostatni etap powstawania kwasu solnego jest zależny od dawki i umożliwia wysoce skuteczne hamowanie zarówno podstawowego, jak i stymulowanego wydzielania kwasu, niezależnie od rodzaju bodźca stymulującego.³

Efekty farmakodynamiczne

Wszystkie obserwowane działania farmakodynamiczne omeprazolu wynikają bezpośrednio z jego wpływu na wydzielanie kwasu solnego.⁴

Wpływ na wydzielanie kwasu żołądkowego

Doustne podawanie omeprazolu raz na dobę prowadzi do szybkiego i skutecznego zahamowania wydzielania kwasu solnego w żołądku utrzymującego się przez całą dobę. Maksymalny efekt terapeutyczny osiągany jest po 4 dniach regularnego stosowania leku. U pacjentów z wrzodem dwunastnicy, stosowanie omeprazolu w dawce 20 mg na dobę prowadzi do zmniejszenia 24-godzinnej kwaśności soku żołądkowego średnio o około 80%. Podobnie, średnie zmniejszenie maksymalnego wydzielania kwasu po stymulacji pentagastryną wynosi około 70% po 24 godzinach od przyjęcia omeprazolu.⁵

U pacjentów z chorobą wrzodową dwunastnicy doustne stosowanie omeprazolu w dawce 20 mg umożliwia utrzymanie wartości pH w żołądku na poziomie ≥ 3 średnio przez 17 godzin w ciągu doby.⁶

Wskutek zmniejszonego wydzielania kwasu solnego i obniżonej kwaśności soku żołądkowego, omeprazol w sposób zależny od dawki zmniejsza lub normalizuje ekspozycję przełyku na działanie kwaśnej treści żołądkowej u pacjentów z chorobą refluksową przełyku. Istotnym aspektem farmakokinetyczno-farmakodynamicznym jest zależność stopnia zahamowania wydzielania kwasu solnego od wielkości pola pod krzywą stężenia omeprazolu w osoczu w czasie (AUC), przy braku zależności od chwilowego stężenia leku w osoczu.⁷

Podczas leczenia omeprazolem nie zaobserwowano zjawiska tachyfilaksji (zmniejszenia efektywności leku przy długotrwałym stosowaniu).⁸

Wpływ na Helicobacter pylori

Zakażenie Helicobacter pylori jest ściśle związane z patogenezą choroby wrzodowej, w tym choroby wrzodowej dwunastnicy i żołądka. Bakteria ta stanowi kluczowy czynnik w rozwoju zapalenia błony śluzowej żołądka. W połączeniu z kwasem solnym pochodzenia żołądkowego, H. pylori uznawana jest za główny czynnik etiologiczny prowadzący do rozwoju choroby wrzodowej. Ponadto, H. pylori odgrywa istotną rolę w rozwoju zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka, które z kolei wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju raka żołądka.⁹

Terapia eradykacyjna zakażenia H. pylori za pomocą omeprazolu w połączeniu z odpowiednimi lekami przeciwbakteryjnymi wykazuje wysoki odsetek wygojenia zmian chorobowych błony śluzowej żołądka oraz długotrwałą remisję wrzodów trawiennych.¹⁰

W terapii eradykacyjnej badano również dwulekowe schematy leczenia, jednakże okazały się one mniej skuteczne niż schematy trójlekowe. Niemniej jednak, dwulekowe schematy mogą być rozważane w przypadkach, gdy potwierdzona nadwrażliwość na określony lek wyklucza zastosowanie któregokolwiek ze schematów trójlekowych.¹¹

Dodatkowe efekty wynikające z hamowania wydzielania kwasu

W trakcie długotrwałego leczenia omeprazolem obserwowano nieco zwiększoną częstość występowania torbieli gruczołowych żołądka. Zjawisko to stanowi fizjologiczną konsekwencję znacznego zahamowania wydzielania kwasu solnego. Torbiele te mają charakter łagodny i zwykle ustępują samoistnie.¹²

Zmniejszona kwaśność soku żołądkowego, niezależnie od przyczyny (w tym również w wyniku stosowania inhibitorów pompy protonowej), prowadzi do zwiększenia liczby bakterii fizjologicznie występujących w przewodzie pokarmowym. Leczenie preparatami zmniejszającymi wydzielanie kwasu solnego może zwiększać ryzyko zakażeń przewodu pokarmowego bakteriami takimi jak Salmonella i Campylobacter, a u pacjentów hospitalizowanych również Clostridium difficile.¹³

Stosowanie leków przeciwwydzielniczych prowadzi do zwiększenia stężenia gastryny w surowicy, co stanowi odpowiedź na zmniejszone wydzielanie kwasu. Podobnie, stężenie chromograniny A (CgA) wzrasta z powodu zmniejszonej kwaśności wewnątrzżołądkowej. Podwyższone stężenie CgA może zakłócać badania diagnostyczne wykrywające obecność guzów neuroendokrynnych. Zgodnie z dostępnymi danymi, leczenie inhibitorami pompy protonowej należy przerwać na okres od 5 dni do 2 tygodni przed planowanym pomiarem stężenia CgA. Ma to na celu umożliwienie powrotu stężenia CgA (mylnie podwyższonego wskutek terapii IPP) do zakresu referencyjnego.¹⁴

U niektórych pacjentów (zarówno dzieci, jak i dorosłych) podczas długotrwałego leczenia omeprazolem zaobserwowano zwiększoną liczbę komórek ECL (enterochromaffin-like), co może być związane ze zwiększonym stężeniem gastryny w osoczu. Jednak wyniki te nie są uznawane za klinicznie istotne.¹⁵

Właściwości farmakodynamiczne u dzieci i młodzieży

W badaniu niekontrolowanym przeprowadzonym wśród dzieci w wieku od 1 do 16 lat z ciężkim refluksowym zapaleniem przełyku wykazano, że omeprazol w dawkach od 0,7 do 1,4 mg/kg masy ciała prowadził do poprawy stanu zapalnego przełyku w 90% przypadków oraz znacząco zmniejszał nasilenie objawów refluksu.¹⁶

W badaniu z zastosowaniem pojedynczo zaślepionej próby dzieci w wieku od 0 do 24 miesięcy z klinicznie zdiagnozowaną chorobą refluksową przełyku były leczone omeprazolem w dawce 0,5, 1,0 lub 1,5 mg/kg masy ciała. Częstość występowania epizodów wymiotów i/lub zarzucania treści żołądkowej zmniejszyła się o 50% po 8 tygodniach leczenia, niezależnie od zastosowanej dawki leku.¹⁷

Eradykacja Helicobacter pylori u dzieci

W randomizowanym badaniu klinicznym z podwójnie ślepą próbą (badanie Héliot) oceniano bezpieczeństwo i skuteczność omeprazolu w skojarzeniu z dwoma antybiotykami (amoksycyliną i klarytromycyną) w leczeniu zakażenia H. pylori u dzieci w wieku 4 lat i starszych z zapaleniem błony śluzowej żołądka. Wyniki wykazały, że odsetek eradykacji H. pylori wynosił:

Należy jednak zauważyć, że nie odnotowano dowodów korzyści klinicznych w zakresie objawów dyspeptycznych. Badanie to nie dostarcza informacji dotyczących stosowania omeprazolu u dzieci poniżej 4 roku życia.¹⁸