Właściwości farmakodynamiczne omeprazolu

Omeprazol należy do grupy farmakoterapeutycznej inhibitorów pompy protonowej (kod ATC: A02 BC01). Jest to substancja będąca racemiczną mieszaniną dwóch enancjomerów, która wykazuje wysoce specyficzny mechanizm działania zmniejszający wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Charakteryzuje się szybkim działaniem i zapewnia skuteczną kontrolę objawów poprzez odwracalne hamowanie wydzielania kwasu, przy zastosowaniu dawkowania raz na dobę.¹

Mechanizm działania

Wszystkie obserwowane działania farmakodynamiczne omeprazolu można wytłumaczyć jego bezpośrednim wpływem na wydzielanie kwasu solnego. Substancja ta działa jako swoisty inhibitor pompy protonowej zlokalizowanej w komórkach okładzinowych żołądka, co prowadzi do zmniejszenia sekrecji kwasu.²

Wpływ na wydzielanie kwasu solnego w żołądku

Doustne podawanie omeprazolu w schemacie raz na dobę zapewnia szybkie i efektywne hamowanie wydzielania kwasu solnego, utrzymujące się przez całą dobę (zarówno w ciągu dnia, jak i w nocy). Maksymalny efekt terapeutyczny obserwuje się po 4 dniach regularnego stosowania leku. U pacjentów z wrzodem dwunastnicy przyjmujących omeprazol w dawce 20 mg na dobę, następuje redukcja 24-godzinnej kwaśności soku żołądkowego średnio o około 80%. Ponadto, średnie zmniejszenie maksymalnego wydzielania kwasu po stymulacji pentagastryną wynosi około 70% po 24 godzinach od podania leku.³

Zastosowanie omeprazolu w dawce 20 mg u pacjentów z chorobą wrzodową dwunastnicy powoduje utrzymanie wartości pH w żołądku na poziomie ≥ 3 przez średnio 17 godzin w ciągu doby. W konsekwencji zmniejszonego wydzielania kwasu solnego i obniżonej kwaśności soku żołądkowego, omeprazol w sposób zależny od dawki redukuje lub normalizuje ekspozycję przełyku na działanie kwaśnej treści żołądkowej u pacjentów z chorobą refluksową przełyku.⁴

Istotne jest, że stopień zahamowania wydzielania kwasu solnego koreluje z wielkością pola pod krzywą stężenia omeprazolu w osoczu w czasie (AUC), natomiast nie wykazuje związku z faktycznym, chwilowym stężeniem leku w osoczu. Podczas leczenia omeprazolem nie obserwowano zjawiska tachyfilaksji, czyli zmniejszania się skuteczności leku w czasie trwania terapii.⁵

Wpływ na Helicobacter pylori

Zakażenie Helicobacter pylori ma istotny związek z chorobą wrzodową, w tym z chorobą wrzodową dwunastnicy i żołądka. Bakteria ta stanowi ważny czynnik w rozwoju zapalenia błony śluzowej żołądka. H. pylori, działając łącznie z kwasem solnym wydzielanym w żołądku, stanowi główny czynnik etiologiczny w patogenezie choroby wrzodowej. Ponadto, H. pylori odgrywa istotną rolę w rozwoju zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka, które zwiększa ryzyko wystąpienia raka żołądka.⁶

Terapia eradykacyjna zakażenia H. pylori prowadzona przy użyciu omeprazolu w połączeniu z lekami przeciwbakteryjnymi wykazuje wysoki odsetek wygojenia zmian chorobowych błony śluzowej żołądka oraz długotrwałą remisję wrzodów trawiennych. W badaniach klinicznych stwierdzono, że dwulekowe schematy terapii eradykacyjnej są mniej skuteczne niż schematy trójlekowe, jednak ich zastosowanie może być rozważone w przypadkach, gdy stwierdzona nadwrażliwość na lek wyklucza użycie któregokolwiek ze składników schematów trójlekowych.⁷

Wpływ na inne procesy związane ze zmniejszeniem wydzielania kwasu solnego

Podczas długotrwałego leczenia omeprazolem obserwowano nieco zwiększoną częstość występowania torbieli gruczołowych żołądka. Jest to fizjologiczne następstwo znacznego hamowania wydzielania kwasu solnego. Zmiany te mają charakter łagodny i prawdopodobnie ustępują samoistnie po zakończeniu leczenia.⁸

Zmniejszona kwaśność soku żołądkowego, niezależnie od przyczyny tego zjawiska (w tym także w wyniku stosowania inhibitorów pompy protonowej), powoduje zwiększenie liczby bakterii w żołądku, które normalnie występują w przewodzie pokarmowym. Leczenie preparatami zmniejszającymi wydzielanie kwasu może prowadzić do nieznacznie podwyższonego ryzyka wystąpienia zakażeń przewodu pokarmowego bakteriami takimi jak Salmonella oraz Campylobacter, a u hospitalizowanych pacjentów także Clostridium difficile.⁹

Podczas terapii lekami przeciwwydzielniczymi dochodzi do zwiększenia stężenia gastryny w surowicy, co stanowi fizjologiczną odpowiedź na zmniejszenie wydzielania kwasu solnego. Równocześnie obserwuje się wzrost stężenia chromograniny A (CgA) spowodowany zmniejszeniem kwaśności wewnątrzżołądkowej. Podwyższone stężenie CgA może zakłócać diagnostykę guzów neuroendokrynnych. Zgodnie z dostępnymi danymi, leczenie inhibitorami pompy protonowej należy przerwać na okres od 5 dni do 2 tygodni przed pomiarem stężenia CgA, aby umożliwić powrót tego parametru, mylnie podwyższonego wskutek terapii, do zakresu referencyjnego.¹⁰

U niektórych pacjentów, zarówno dorosłych jak i dzieci, podczas długotrwałego leczenia omeprazolem zaobserwowano zwiększoną liczbę komórek podobnych do komórek enterochromafinowych (ang. enterochromaffin-like cells, ECL), co prawdopodobnie jest związane ze zwiększonym stężeniem gastryny w surowicy. Wyniki te uznaje się jednak za klinicznie nieistotne.¹¹

Zastosowanie u dzieci i młodzieży

Skuteczność omeprazolu została potwierdzona w badaniach klinicznych prowadzonych w populacji pediatrycznej. W badaniu bez grupy kontrolnej przeprowadzonym u dzieci w wieku od 1 do 16 lat z ciężkim refluksowym zapaleniem przełyku, omeprazol w dawkach od 0,7 do 1,4 mg/kg masy ciała spowodował poprawę stanu zapalnego przełyku w 90% przypadków oraz znacząco zredukował nasilenie objawów refluksu.¹²

Z kolei w badaniu z zastosowaniem pojedynczo zaślepionej próby, dzieci w wieku od 0 do 24 miesięcy z klinicznie zdiagnozowaną chorobą refluksową przełyku (ang. GERD – gastroesophageal reflux disease) były leczone omeprazolem w dawkach 0,5, 1,0 lub 1,5 mg/kg masy ciała. Po 8 tygodniach terapii zaobserwowano 50% redukcję częstości występowania epizodów wymiotów/zarzucania treści żołądkowej, niezależnie od zastosowanej dawki leku.¹³

Eradykacja zakażenia Helicobacter pylori u dzieci

Skuteczność i bezpieczeństwo eradykacji zakażenia H. pylori u dzieci została potwierdzona w randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym o nazwie Héliot. Wykazano, że omeprazol w skojarzeniu z dwoma antybiotykami (amoksycyliną oraz klarytromycyną) jest bezpieczny i skuteczny w leczeniu zakażenia H. pylori u dzieci w wieku 4 lat i starszych z zapaleniem błony śluzowej żołądka. W grupie leczonej schematem trójlekowym odsetek eradykacji H. pylori wyniósł 74,2% (23/31 pacjentów), podczas gdy w grupie leczonej wyłącznie antybiotykami (amoksycylina + klarytromycyna) skuteczność była znacząco niższa i wynosiła zaledwie 9,4% (3/32 pacjentów).¹⁴

Należy jednak zaznaczyć, że w badaniu nie odnotowano jednoznacznych dowodów na korzyści kliniczne w zakresie objawów dyspeptycznych. Ponadto, badanie to nie dostarcza informacji odnoszących się do zastosowania terapii eradykacyjnej u dzieci w wieku poniżej 4 lat.¹⁵