Wprowadzenie do farmakodynamiki FSME-IMMUN

FSME-IMMUN 0,5 ml to szczepionka przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM) zawierająca inaktywowany, cały wirus. Substancją czynną jest wirus kleszczowego zapalenia mózgu (szczep Neudörfl) w ilości 2,4 mikrograma na dawkę, adsorbowany na uwodnionym wodorotlenku glinu (0,35 miligrama Al³⁺). Wirus jest namnażany w fibroblastach zarodków kurzych (komórki CEF). Szczepionka ma postać zawiesiny do wstrzykiwań w ampułko-strzykawce, która po wstrząśnięciu przybiera szarobiałą, opalizującą barwę.¹

Mechanizm działania farmakodynamicznego

Podstawowy mechanizm działania farmakodynamicznego produktu FSME-IMMUN 0,5 ml polega na indukcji wytwarzania swoistych przeciwciał przeciw wirusowi kleszczowego zapalenia mózgu. Odpowiedź immunologiczna organizmu po podaniu szczepionki prowadzi do wytworzenia przeciwciał o dostatecznie wysokim mianie, aby zapewnić skuteczną ochronę przed zakażeniem wirusem KZM. Szczepionka należy do grupy farmakoterapeutycznej: szczepionka przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu, kod ATC: J07BA01.²

Skuteczność kliniczna szczepionki

Skuteczność na podstawie obserwacji populacyjnych

Wieloletnie obserwacje kliniczne całej populacji Austrii, prowadzone od 1984 roku, umożliwiły określenie skuteczności szczepionki przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu poprzedniej generacji. Dane z tych obserwacji wskazują, że ponad 90% zaszczepionych uzyskało odporność już po drugiej dawce szczepionki, a odsetek ten wzrósł do ponad 97% po pełnym, trójdawkowym schemacie szczepienia podstawowego.³

Dalsze obserwacje populacji Austrii z lat 2000-2006 potwierdziły wysoką skuteczność szczepionki. W grupie osób poddanych regularnemu szczepieniu, aż 99% pozostawało uodpornionych, bez istotnych statystycznie różnic między poszczególnymi grupami wiekowymi. Odsetek osób uodpornionych był równie wysoki po otrzymaniu dwóch pierwszych dawek szczepionki, zarówno w przypadku standardowego, jak i przyspieszonego schematu szczepienia, jeszcze przed ukończeniem pełnego cyklu (tj. przed przyjęciem trzeciej dawki). Należy jednak podkreślić, że u osób szczepionych nieregularnie stopień uodpornienia był znacząco niższy.⁴

Ocena odpowiedzi immunologicznej w badaniach klinicznych

W badaniach klinicznych dotyczących szczepionki FSME-IMMUN 0,5 ml, seropozytywność definiowano jako wartość miana przeciwciał w teście ELISA wyższą niż 126 VIE j/ml lub jako miano w teście neutralizacji (NT) ≥ 10. Wyniki oceny sumarycznego wskaźnika seropozytywności, mierzonego 21 dni po podaniu drugiej i trzeciej dawki szczepionki według standardowego i przyspieszonego schematu, przedstawiono w poniższych tabelach. ^{126 VIE j/ml lub jako miano NT ≥ 10. Sumaryczny wskaźnik seropozytywności oceniany testami ELISA i NT w 21 dniu po drugiej dawce i po trzeciej dawce szczepionki stosowanej według standardowego i przyspieszonego schematu uodparniania przedstawiono w tabeli 1 i 2.”>5}

Najwyższe wskaźniki seropozytywności, zarówno w teście ELISA, jak i NT, w obu badanych grupach wiekowych uzyskano po podaniu trzeciej dawki szczepionki. Potwierdza to konieczność przeprowadzenia pełnego, trzydawkowego schematu szczepienia podstawowego w celu uzyskania ochronnego poziomu przeciwciał u niemal wszystkich zaszczepionych osób.⁶

Warto podkreślić, że w przypadku stosowania przyspieszonego schematu szczepienia, wysoki wskaźnik seropozytywności mierzony testem NT uzyskiwano już po 14 dniach od podania drugiej dawki (89,3%), a także po 7 dniach od podania trzeciej dawki szczepionki (91,7%). Wskazuje to na szybkie wytwarzanie odpowiedzi immunologicznej przy zastosowaniu schematu przyspieszonego.⁷

Długotrwałość odpowiedzi immunologicznej

Utrzymywanie się przeciwciał i konieczność dawek przypominających

Badania obserwacyjne dotyczące utrzymywania się przeciwciał przeciwko wirusowi kleszczowego zapalenia mózgu wykazały potrzebę podania pierwszej dawki przypominającej nie później niż trzy lata po ukończeniu szczepienia podstawowego. U osób dorosłych w wieku do 50 lat, wskaźnik seropozytywności mierzony testem NT utrzymywał się na wysokim poziomie przez okres do 5 lat po pierwszym szczepieniu przypominającym (94,3%). U osób w przedziale wiekowym 50-60 lat zaobserwowano jedynie nieznacznie niższe wartości tego wskaźnika (>90,2%), co potwierdza zasadność zachowania pięcioletniego odstępu między pierwszą a kolejnymi dawkami przypominającymi u osób w wieku poniżej 60 lat. ^{90,2%) były obserwowane u osób w wieku 50-60 lat, potwierdzając zachowanie pięcioletniego odstępu pomiędzy pierwszą a kolejną dawką przypominającą u osób w wieku poniżej 60 lat.”>8}

Reakcja krzyżowa i pamięć immunologiczna

Istotną cechą szczepionki FSME-IMMUN jest indukcja wytwarzania statystycznie równoważnego poziomu przeciwciał neutralizujących skierowanych przeciwko różnym szczepom wirusa KZM: europejskiemu, syberyjskiemu i dalekowschodniemu. Opublikowane badania kliniczne wykazały również indukcję znaczącego poziomu neutralizujących przeciwciał, które reagują krzyżowo z wirusem omskiej gorączki krwotocznej, choć należy zaznaczyć, że miano tych przeciwciał było niższe niż miano przeciwciał przeciwko podtypom wirusa KZM.⁹

Przeprowadzono specjalne badanie dotyczące utrzymywania się pamięci immunologicznej, w którym uczestniczyli pacjenci w wieku 6 lat i starsi, u których odstępy między kolejnymi szczepieniami były dłuższe niż zalecane. Na podstawie wyników testu ELISA wykazano, że u osób, które otrzymały wcześniej przynajmniej jedną dawkę szczepionki w ramach szczepienia podstawowego, podanie pojedynczej dawki przypominającej FSME-IMMUN 0,5 ml wywoływało silną odpowiedź anamnestyczną u 99% osób dorosłych w wieku od 16 do poniżej 60 lat oraz u 96% osób dorosłych w wieku 60 lat i więcej. Co istotne, odpowiedź ta występowała niezależnie od czasu, jaki upłynął od ostatniego szczepienia (nawet do 20 lat). Należy zauważyć, że nie są dostępne dane dotyczące odpowiedzi przeciwciał mierzonej testem NT w tym kontekście.¹⁰