Działania niepożądane leku Cytosar (cytarabina)

Cytosar (cytarabina) w postaci roztworu do wstrzykiwań/do infuzji (20 mg/ml) wykazuje szereg działań niepożądanych, które mają istotne znaczenie kliniczne. Profil bezpieczeństwa leku wymaga szczególnej uwagi ze strony personelu medycznego ze względu na potencjalnie poważne konsekwencje dla pacjenta. W poniższym opracowaniu przedstawiono szczegółowe informacje dotyczące działań niepożądanych tego cytostatyku.¹

Hamowanie czynności szpiku kostnego

Jednym z głównych działań niepożądanych cytarabiny jest jej działanie mielosupresyjne. Charakteryzuje się ono hamowaniem czynności szpiku kostnego, co prowadzi do rozwoju niedokrwistości, leukopenii, małopłytkowości, megaloblastozy i zmniejszonej liczby retikulocytów. Nasilenie tych objawów jest ściśle uzależnione od zastosowanej dawki i schematu leczenia. Dodatkowo mogą wystąpić zmiany morfologiczne w rozmazach szpiku kostnego i krwi obwodowej.²

Charakterystyczny dwufazowy przebieg hamowania powstawania białych krwinek obserwuje się po 5-dniowym ciągłym wlewie dożylnym lub po doraźnych wstrzyknięciach produktu w dawce 50-600 mg/m² pc. Niezależnie od wyjściowej liczby leukocytów, wielkości dawki lub schematu podawania, początkowo dochodzi do zmniejszenia liczby krwinek białych w ciągu pierwszych 24 godzin, z maksymalnym spadkiem po 7-9 dniach. Następnie występuje krótkotrwały wzrost liczby krwinek białych (z maksimum około 12. dnia), po czym pojawia się drugie, głębsze zmniejszenie liczby białych krwinek z najniższymi wartościami między 15. a 24. dniem. W kolejnych 10 dniach dochodzi do szybkiego wzrostu liczby krwinek białych.³

Zahamowanie produkcji płytek krwi obserwuje się po 5 dniach od podania leku, z maksymalnym zmniejszeniem ich liczby między 12. a 15. dniem. W ciągu kolejnych 10 dni następuje szybki wzrost liczby płytek, często do poziomu przekraczającego wartości wyjściowe.⁴

Zwiększone ryzyko zakażeń

Stosowanie cytarabiny, zarówno w monoterapii, jak i w skojarzeniu z innymi lekami immunosupresyjnymi, może prowadzić do zakażeń wirusowych, bakteryjnych, grzybiczych, pasożytniczych lub saprofitycznych w dowolnym miejscu organizmu. Wynika to z wpływu leku na odporność komórkową i humoralną. Zakażenia te mogą mieć przebieg łagodny lub ciężki, niekiedy prowadzący do zgonu.⁵

Zespół cytarabinowy

Zespół cytarabinowy charakteryzuje się zespołem objawów obejmujących gorączkę, bóle mięśni, bóle kości, czasem ból w klatce piersiowej, wysypkę plamisto-grudkową, zapalenie spojówek i ogólne złe samopoczucie. Objawy te pojawiają się zwykle 6-12 godzin po podaniu leku. W leczeniu lub profilaktyce tego zespołu skuteczne okazują się kortykosteroidy. Jeśli objawy są na tyle ciężkie, że wymagają leczenia, należy rozważyć podanie kortykosteroidów oraz kontynuację terapii cytarabiną.⁶

Szczegółowa tabela działań niepożądanych cytarabiny

Poniższa tabela przedstawia działania niepożądane związane ze stosowaniem cytarabiny (Cytosar) w terapii standardowej i dużymi dawkami. Działania niepożądane uporządkowano według klasyfikacji układów i narządów MedDRA z określeniem częstości ich występowania.⁷

Specyficzne działania niepożądane dla terapii dużymi dawkami

Poza standardowymi działaniami niepożądanymi, terapia dużymi dawkami cytarabiny wiąże się z dodatkowymi, często bardziej nasilonymi działaniami niepożądanymi. Poniższa tabela przedstawia działania niepożądane specyficzne dla terapii dużymi dawkami cytarabiny.⁸

Inne istotne działania niepożądane

W literaturze opisano przypadki rozproszonego śródmiąższowego zapalenia płuc po zastosowaniu umiarkowanych dawek cytarabiny (1g/m² pc.) w monoterapii lub w skojarzeniu z innymi chemioterapeutykami, takimi jak meta-AMSA, daunorubicyna, VP-16. Powikłanie to może być bezpośrednio związane z podawaniem cytarabiny.⁹

Istnieją doniesienia o przypadkach ostrej niewydolności oddechowej, szybko postępującej do obrzęku płuc i kardiomegalii (potwierdzonej zdjęciem rentgenowskim) po eksperymentalnym podaniu dużych dawek cytarabiny w leczeniu nawrotu białaczki. W jednym przypadku zespół ten doprowadził do zgonu.¹⁰

Działania niepożądane po podaniu dokanałowym

Dokanałowe podanie cytarabiny wiąże się ze specyficznymi działaniami niepożądanymi, w tym:¹¹

• Nudności i wymioty – najczęstsze reakcje, zwykle o charakterze łagodnym i samoograniczającym się
• Gorączka – również zwykle o przebiegu łagodnym
• Porażenie poprzeczne (paraplegia) – poważne powikłanie neurologiczne
• Martwicza encefalopatia białaczkowa – opisano przypadki u pięciorga dzieci, u których wystąpiły drgawki. Pacjenci ci byli jednocześnie leczeni dokanałowo metotreksatem i hydrokortyzonem oraz otrzymywali napromienianie ośrodkowego układu nerwowego
• Neurotoksyczność – raportowano pojedyncze przypadki
• Utrata wzroku – u dwóch pacjentów w fazie remisji, których leczenie obejmowało skojarzoną chemioterapię, profilaktyczne napromienianie ośrodkowego układu nerwowego i dokanałowe podawanie cytarabiny¹²

Monitorowanie działań niepożądanych

Ze względu na potencjalnie poważne działania niepożądane cytarabiny, kluczowe znaczenie ma ich monitorowanie i zgłaszanie. Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania tego produktu leczniczego.¹³

Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu lub przedstawicielowi podmiotu odpowiedzialnego.¹⁴