Wąglik
Wąglik to ostra choroba zakaźna wywoływana przez bakterię Bacillus anthracis, objawiająca się m.in. niebolesnymi zmianami skórnymi z czarnym strupem, gorączką, trudnościami w oddychaniu lub biegunką, w zależności od postaci choroby (skórnej, płucnej lub jelitowej). Leczenie opiera się na długotrwałej antybiotykoterapii (ciprofloksacyna, doksycyklina lub penicylina), a w ciężkich przypadkach konieczne jest intensywne wsparcie medyczne, w tym tlenoterapia i podawanie antytoksyn. Niezwykle ważna jest szybka diagnoza, kompleksowa opieka pielęgniarska oraz monitorowanie parametrów życiowych i stanu pacjenta w celu zapobiegania powikłaniom. Profilaktyka obejmuje stosowanie środków ostrożności, edukację oraz szczepienia i antybiotykoterapię poekspozycyjną u osób narażonych na kontakt z bakterią.
-
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Wąglik (anthrax) to ostra choroba zakaźna wywoływana przez Bacillus anthracis, manifestująca się w trzech postaciach: skórnej, płucnej i jelitowej. Diagnostyka i opieka pielęgniarska koncentrują się na monitorowaniu parametrów życiowych, takich jak ciśnienie tętnicze, temperatura ciała, saturacja tlenem oraz gazometria krwi tętniczej, co pozwala na wczesne wykrycie progresji infekcji i powikłań. Wąglik skórny charakteryzuje się niebolesnymi zmianami z czarnym strupem, natomiast postać płucna wymaga intensywnej terapii tlenowej i monitorowania niewydolności oddechowej. W przypadku wąglika jelitowego kluczowa jest ocena biegunki, wymiotów i odwodnienia. Antybiotykoterapia, najczęściej ciprofloksacyna, doksycyklina lub penicylina, trwa 7-10 dni dla postaci skórnej i 60 dni w przypadku ekspozycji inhalacyjnej lub postaci ciężkich, z zastosowaniem terapii dożylnej i antytoksyn w ciężkich przypadkach.
Opieka pielęgniarska obejmuje kompleksową ocenę stanu pacjenta, realizację celów terapeutycznych takich jak poprawa drożności dróg oddechowych, stabilizacja wzorca oddychania, utrzymanie prawidłowego nawodnienia i integralności tkanek oraz zapobieganie rozprzestrzenianiu się infekcji. Personel pielęgniarski stosuje środki ochrony indywidualnej (PPE) i prowadzi edukację pacjenta w zakresie przestrzegania antybiotykoterapii oraz technik oddechowych. Profilaktyka poekspozycyjna (PEP) obejmuje podawanie antybiotyków przez 60 dni oraz rozważenie szczepienia AVA. Współpraca interdyscyplinarna zespołu medycznego, w tym lekarzy chorób zakaźnych, specjalistów intensywnej terapii i epidemiologów, jest niezbędna dla skutecznego leczenia i kontroli zakażenia. Prawidłowo prowadzona opieka pielęgniarska znacząco zwiększa szanse na pełne wyzdrowienie pacjentów z wąglikiem.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Wąglik – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
antybiotykoterapia, antytoksyna, Bacillus anthracis, bilans płynów i elektrolitów, broń biologiczna, czarny strup, dysfagia, fizjoterapia klatki piersiowej, gazometria krwi tętniczej, hipertermia, integralność tkanek, niedrożność dróg oddechowych, niewydolność oddechowa, objaw oponowy, obrzęk tkanek, parametr hemodynamiczny, posocznica, profilaktyka poekspozycyjna, przetrwalnik, równowaga kwasowo-zasadowa, saturacja tlenu, środek ochrony indywidualnej, szczepionka przeciwwąglikowa, sztywność karku, trzeszczenie, wąglik jelitowy, wąglik płucny, wąglik skórny, wazopresor, wentylacja mechaniczna, wstrząs septyczny, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapaść krążeniowa -
Epidemiologia
Wąglik (Anthrax), wywoływany przez Bacillus anthracis, jest chorobą odzwierzęcą o globalnym zasięgu, szczególnie endemiczny w regionach rolniczych Afryki, Azji oraz części Europy i Ameryki. Roczna zachorowalność według WHO wynosi od 2000 do 20 000 przypadków, z dominacją wąglika skórnego (224 przypadki w USA w latach 1955-1994) oraz sporadycznymi przypadkami wąglika płucnego (11 przypadków) i 20 zgonami. Diagnostyka opiera się na mikroskopii i qPCR, jednak obecność blisko spokrewnionych gatunków Bacillus komplikuje interpretację wyników, co wymaga stosowania wielomarkerowych metod molekularnych. Wąglik jest chorobą podlegającą obowiązkowemu zgłaszaniu, a nadzór epidemiologiczny integruje systemy weterynaryjne i zdrowia publicznego w ramach podejścia „One Health”. Sezonowość zachorowań koreluje z czynnikami środowiskowymi, takimi jak opady i temperatura, co ma znaczenie dla planowania szczepień i kontroli ognisk choroby.
Kontrola wąglika opiera się na corocznych szczepieniach zwierząt gospodarskich, właściwym usuwaniu padlin oraz ścisłej kwarantannie i dezynfekcji w przypadku ognisk. Wysoka podatność na zakażenie wykazywana jest u roślinożernych ssaków kopytnych, zwłaszcza dorosłych samców, podczas gdy drapieżniki i padlinożercy są bardziej odporne. Wąglik stanowi poważne zagrożenie zdrowia publicznego i jest klasyfikowany jako patogen kategorii A ze względu na potencjał użycia jako broń biologiczna, co potwierdzają przypadki bioterroryzmu w USA w 2001 roku (22 przypadki, 5 zgonów). Współczesne systemy nadzoru wykorzystują sekwencjonowanie całogenomowe (WGS) do monitorowania patogenów w czasie rzeczywistym, co umożliwia szybsze wykrywanie i kontrolę ognisk choroby, minimalizując ryzyko epidemii i skutki gospodarcze.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Wąglik – Epidemiologia
antybiotykoterapia, Bacillus anthracis, badanie epidemiologiczne, choroba endemiczna, choroba odzwierzęca, dezynfekcja, diagnostyka mikroskopowa, diagnostyka molekularna, eutanazja, kwarantanna, lek przeciwbakteryjny, marker genetyczny, nadzór epidemiologiczny, One Health, patogen odzwierzęcy, patomechanizm, remisja, rozmaz krwi, śmiertelność, szczepienie profilaktyczne, szczepionka przeciwwąglikowa, układ pokarmowy, wąglik jelitowy, wąglik płucny, wąglik skórny, zachorowalność -
Etiologia i przyczyny
Bacillus anthracis, Gram-dodatnia, przetrwalnikująca pałeczka o wymiarach 1-1,5 μm szerokości i 3-10 μm długości, jest etiologicznym czynnikiem wąglika – poważnej choroby zakaźnej u zwierząt i ludzi. Bakteria ta wytwarza otoczkę antyfagocytarną z kwasu poli-D-glutaminowego oraz toksyny: obrzękową i letalną, które zakłócają funkcje komórek układu odpornościowego i są główną przyczyną objawów klinicznych oraz wysokiej śmiertelności, szczególnie w postaci płucnej (80-100% bez leczenia). Przetrwalniki B. anthracis mogą przetrwać w glebie przez dziesięciolecia, zwłaszcza w warunkach zasadowych (wysokie pH), z dużą zawartością wapnia i w suchym klimacie, co sprzyja epidemiologii choroby. Zakażenie następuje przez uszkodzoną skórę, drogi oddechowe lub przewód pokarmowy, a u zwierząt prowadzi do nagłej śmierci z powodu posocznicy. U ludzi najczęstsza jest postać skórna (>95% przypadków), natomiast wąglik płucny, choć rzadszy, jest najcięższy i wymaga szybkiej interwencji. Wąglik jest chorobą odzwierzęcą, bez transmisji między ludźmi, a do zakażenia w drodze inhalacji potrzeba około 10 000 przetrwalników.
Patogeneza wąglika opiera się na kiełkowaniu przetrwalników wewnątrz makrofagów, ich migracji do węzłów chłonnych, namnażaniu bakterii i rozsiewie do krwiobiegu, co może prowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Toksyna letalna (antygen ochronny + czynnik letalny) jest kluczowym czynnikiem wirulencji, powodującym śmierć komórek i hamującym odpowiedź immunologiczną. Szczepionka adsorbowana (AVA, BioThrax) oparta na antygenie ochronnym jest skuteczną profilaktyką, zalecaną wraz z antybiotykami u osób narażonych na kontakt z przetrwalnikami. Ze względu na trwałość przetrwalników i łatwość ich rozprzestrzeniania, B. anthracis jest klasyfikowany przez CDC jako czynnik kategorii A zagrożenia bioterrorystycznego. Mimo to, naturalne epidemie w krajach rozwiniętych są rzadkie, a ryzyko użycia wąglika jako broni biologicznej jest niskie ze względu na trudności w przygotowaniu i rozproszeniu zakaźnej formy.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Wąglik – Etiologia i przyczyny
antygen ochronny, Bacillus anthracis, bakteriemia, broń biologiczna, choroba odzwierzęca, czynnik letalny, czynnik obrzękowy, fagocytoza, kiełkowanie przetrwalników, otoczka bakteryjna, pałeczka gram-dodatnia, posocznica, profilaktyka antybiotykowa, przetrwalniki bakteryjne, sporulacja, szczepionka przeciwko wąglikowi, toksyna obrzękowa, wąglik iniekcyjny, wąglik jelitowy, wąglik płucny, wąglik skórny, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych -
Leczenie
Wąglik, wywołany przez Bacillus anthracis, wymaga natychmiastowego wdrożenia antybiotykoterapii dostosowanej do formy klinicznej choroby. W leczeniu naturalnie występującego wąglika stosuje się penicylinę G (0,6-1,2 mln j.m. i.m. co 12-24 h), amoksycylinę (500 mg p.o. co 6-8 h), ciprofloksacynę (200-400 mg i.v. co 12 h, następnie 500-750 mg p.o. co 12 h) lub doksycyklinę (100 mg i.v./p.o. co 12 h, z możliwością schematu nasycającego 200 mg co 12 h). W przypadku podejrzenia bioterroryzmu preferowane są ciprofloksacyna i doksycyklina ze względu na ryzyko oporności na penicylinę. Leczenie wąglika płucnego i jelitowego wymaga hospitalizacji, terapii skojarzonej co najmniej 2-3 antybiotykami dożylnymi oraz podania antytoksyny (raksibakumab, obiltoksaksymab, immunoglobulina antywąglikowa). Czas terapii wynosi minimum 14 dni i kontynuowany jest doustnie do 60 dni, aby zapobiec nawrotom. Wąglik skórny niepowikłany leczy się doustnie fluorochinolonami lub doksycykliną przez 7-10 dni (60 dni przy ekspozycji na aerozol). W powikłanym wągliku skórnym stosuje się terapię dożylną ciprofloksacyną i klindamycyną przez 14 dni.
W ciężkich postaciach wąglika, zwłaszcza płucnego, konieczne jest intensywne leczenie wspomagające, w tym drenaż wysięków opłucnowych (stosowany u 80% przeżywających pacjentów), wentylacja mechaniczna oraz monitorowanie hemodynamiczne z resuscytacją płynową i stosowaniem wazopresorów. Kortykosteroidy są wskazane w zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych, wstrząsie opornym na leczenie oraz ciężkim obrzęku tkanek. Profilaktyka poekspozycyjna obejmuje ciprofloksacynę 500 mg p.o. co 12 h lub doksycyklinę 100 mg p.o. co 12 h przez 60 dni, często w połączeniu ze szczepieniem (3 dawki w ciągu 4 tygodni). Wczesne rozpoczęcie terapii antybiotykowej znacząco obniża śmiertelność (20% przy leczeniu w ciągu 2 dni od objawów vs. 80% po 6 dniach). Nowatorskie podejścia badawcze obejmują enzymy depolimeryzujące otoczkę bakteryjną, które mogą zwiększyć podatność bakterii na odpowiedź immunologiczną i stanowić alternatywę w leczeniu szczepów opornych.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Wąglik – Leczenie
amoksycylina, antybiotyk, antygen ochronny, antytoksyna, Bacillus anthracis, chloramfenikol, ciprofloksacyna, doksycyklina, drenaż klatki piersiowej, fluorochinolon, karbapenem, klindamycyna, kortykosteroid, lek obkurczający naczynia, lewofloksacyna, linezolid, meropenem, moksyfloksacyna, niewydolność oddechowa, penicylina G, penicylina G prokainowa, profilaktyka poekspozycyjna, rifampicyna, status immunologiczny, szczepionka przeciwko wąglikowi, terapia skojarzona, toksemia, toksyna bakteryjna, wąglik iniekcyjny, wąglik jelitowy, wąglik płucny, wąglik skórny, wazopresor, wentylacja mechaniczna, wstrząs septyczny, wysięk opłucnowy, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych -
Objawy
Wąglik, wywołany przez Bacillus anthracis, manifestuje się w czterech głównych postaciach klinicznych: skórnej, płucnej, jelitowej oraz iniekcyjnej, różniących się drogą zakażenia, przebiegiem i rokowaniem. Postać skórna, stanowiąca około 95% przypadków, charakteryzuje się niebolesnym owrzodzeniem z czarnym strupem, obrzękiem tkanek i powiększeniem węzłów chłonnych, z okresem inkubacji 1-7 dni (do 12 dni). Bez leczenia śmiertelność wynosi do 20%, a przy terapii antybiotykowej spada poniżej 1%. Postać płucna, najcięższa i najrzadsza, przebiega dwufazowo z początkowymi objawami grypopodobnymi, a następnie gwałtownym pogorszeniem, w tym dusznością, kaszlem z krwiopluciem i wstrząsem; okres inkubacji wynosi 1-7 dni, ale może się wydłużyć do 60 dni. Śmiertelność bez leczenia sięga 85-97%, a mimo intensywnej terapii antybiotykowej pozostaje wysoka (45-55%). Postać jelitowa, związana z konsumpcją zakażonego mięsa, objawia się nudnościami, krwawymi wymiotami i biegunką, silnym bólem brzucha oraz wodobrzuszem, z okresem inkubacji 1-7 dni i śmiertelnością 25-60% bez leczenia, która spada do około 40% przy terapii. Postać iniekcyjna, związana z iniekcją zakażonej heroiny, cechuje się szybkim rozprzestrzenianiem i powikłaniami takimi jak wstrząs i niewydolność wielonarządowa, z rokowaniem porównywalnym do postaci płucnej.
Kluczowym elementem leczenia wąglika jest wczesne rozpoznanie i natychmiastowe wdrożenie antybiotykoterapii, co znacząco poprawia rokowanie, zwłaszcza w postaciach skórnej i jelitowej. Terapia postaci płucnej powinna trwać 60 dni ze względu na możliwość opóźnionej aktywacji przetrwalników. Antybiotyki eliminują bakterie, jednak nie neutralizują toksyn bakteryjnych, które są główną przyczyną uszkodzeń narządów i wysokiej śmiertelności w zaawansowanych stadiach choroby. Profilaktyczne podanie antybiotyków jest zalecane przy podejrzeniu ekspozycji na przetrwalniki. Powikłania obejmują posocznicę i krwiopochodne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, które są niemal zawsze śmiertelne. W związku z różnorodnością kliniczną i wysoką śmiertelnością w postaciach pozaskórnych, szczególnie płucnej, konieczne jest szybkie rozpoznanie i agresywne leczenie, aby zmniejszyć ryzyko zgonu.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Wąglik – Objawy
Bacillus anthracis, czarny strup, dysfagia, laseczka Gram-dodatnia, martwica, niewydolność wielonarządowa, obrzęk tkanek, owrzodzenie, pęcherz skórny, posocznica, poszerzenie śródpiersia, ropień podskórny, sepsa, sinica, stridor, sztywność karku, wąglik iniekcyjny, wąglik jelitowy, wąglik płucny, wąglik skórny, węzeł chłonny, wodobrzusze, wstrząs, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych -
Patofizjologia i mechanizm
Wąglik (anthrax) jest chorobą zakaźną wywołaną przez Bacillus anthracis, Gram-dodatnią, tlenową bakterię przetrwalnikującą, której patogenność opiera się na dwóch głównych czynnikach zjadliwości: toksynach wąglikowych (antygen ochronny PA, czynnik letalny LF i czynnik obrzękowy EF) oraz antyfagocytarnej otoczce poliglutaminianowej kodowanej przez plazmidy pXO1 i pXO2. Toksyny działają synergistycznie, gdzie PA (83 kDa) umożliwia wnikanie LF i EF do komórek gospodarza, a LF jako metaloproteaza cynkozależna inaktywuje kinazy MAPKK, indukując apoptozę makrofagów i wstrząs naczyniowy, natomiast EF jako cyklaza adenylanowa zwiększa poziom cAMP, powodując obrzęk i dysfunkcję naczyniową. Otoczka poliglutaminianowa chroni bakterie przed fagocytozą i defensynami, co jest kluczowe dla rozwoju choroby. Patogeneza różni się w zależności od drogi zakażenia: inhalacyjna, skórna i pokarmowa, z charakterystycznymi objawami, takimi jak czarna martwica w wągliku skórnym oraz zapalenie oskrzeli i płuc u pracowników obróbki metali. Wąglik inhalacyjny charakteryzuje się namnażaniem bakterii w regionalnych węzłach chłonnych po fagocytozie przetrwalników przez makrofagi i komórki dendrytyczne.
W późnych stadiach zakażenia dochodzi do bakteriemii i wstrząsu septycznego, z rozprzestrzenianiem się B. anthracis do narządów takich jak śledziona, wątroba, nerki i opony mózgowe, co prowadzi do nagłej śmierci. Toksyny wąglikowe modulują odpowiedź immunologiczną, hamując aktywację neutrofili, produkcję cytokin prozapalnych oraz funkcję komórek dendrytycznych, co ułatwia namnażanie bakterii. Kluczową rolę w regulacji ekspresji czynników zjadliwości odgrywa regulator AtxA, kontrolowany przez system fosfotransferazy PEP-PTS, łączący dostępność składników odżywczych z wirulencją. Nowoczesne metody terapeutyczne obejmują antytoksyny oraz enzym CapD, który usuwa otoczkę bakteryjną, zwiększając podatność na fagocytozę. Wczesne podanie antybiotyków jest skuteczne, a profilaktyka opiera się na szczepieniach i dezynfekcji. Ze względu na potencjał B. anthracis jako broni biologicznej, konieczne jest monitorowanie szczepów opornych na antybiotyki i rozwój nowych strategii leczenia.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Wąglik – Patofizjologia i mechanizm
antygen ochronny, Bacillus anthracis, bakteriemia, broń biologiczna, cyklaza adenylanowa, cytokina prozapalna, czynnik letalny, czynnik obrzękowy, dysfunkcja naczyniowa, fagocytoza, krwotok, martwica, obrzęk, odpowiedź immunologiczna, toksyna obrzękowa, wąglik inhalacyjny, wąglik pokarmowy, wąglik skórny, wstrząs hipowolemiczny, wstrząs septyczny -
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Wąglik (anthrax) jest chorobą zakaźną wywołaną przez Bacillus anthracis, której rokowanie zależy od postaci klinicznej, czasu wdrożenia leczenia oraz zastosowanego schematu terapeutycznego. Śmiertelność bez leczenia różni się znacznie: wąglik skórny 10-20%, pokarmowy 40-60%, gardłowo-przełykowy 12-50%, płucny 90-100%, a oponowy prawie 100%. Przy odpowiednim leczeniu antybiotykami śmiertelność w wągliku skórnym spada do niemal 0%, w pokarmowym do około 40%, a w płucnym do około 45-55%. Wąglik oponowy pozostaje niemal zawsze śmiertelny mimo intensywnej terapii. Kluczowe dla poprawy rokowania jest szybkie rozpoznanie i natychmiastowe wdrożenie leczenia, w tym stosowanie antytoksyny oraz wielolekowej terapii bakteriobójczej, szczególnie w postaciach o ciężkim przebiegu, takich jak wąglik płucny i oponowy.
Rokowanie w wągliku jest także uzależnione od czynników takich jak rozległość zmian skórnych, wiek pacjenta, stopień obrzęku i zajęcia dróg oddechowych oraz obecność objawów neurologicznych (ból głowy, nudności, wymioty) wskazujących na wczesną fazę wąglika oponowego. Opracowano narzędzie przesiewowe oceniające objawy neurologiczne, które pomaga w identyfikacji pacjentów z wąglikiem układowym. Profilaktyka, w tym coroczne szczepienia zwierząt gospodarskich oraz monitorowanie czynników środowiskowych (opady, temperatura, wilgotność gleby), jest kluczowa dla ograniczenia ognisk choroby. Nowe szczepionki, takie jak DPX-rPA, wykazują obiecujące wyniki w ochronie po pojedynczym podaniu, co może poprawić kontrolę epidemiologiczną w obszarach endemicznych.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Wąglik – Rokowania, prognozy i postęp choroby
antybiotykoterapia, Bacillus anthracis, ból głowy, choroba zakaźna, lek przeciwdrobnoustrojowy, lek wazopresyjny, niewydolność oddechowa, objaw neurologiczny, objaw oponowy, obrzęk dróg oddechowych, odpowiedź immunologiczna, ośrodkowy układ nerwowy, postać kliniczna, wąglik iniekcyjny, wąglik płucny, wąglik pokarmowy, wąglik skórny, wentylacja mechaniczna, zaburzenie świadomości -
Zapobieganie i profilaktyka
Profilaktyka wąglika, wywoływanego przez Bacillus anthracis, opiera się na profilaktyce poekspozycyjnej (PEP) oraz przedekspozycyjnej, szczególnie u osób z grup wysokiego ryzyka. PEP obejmuje 60-dniową terapię antybiotykową, głównie ciprofloksacyną (500 mg co 12 h), doksycykliną (100 mg co 12 h) lub lewofloksacyną (500 mg raz dziennie), często w połączeniu ze szczepionką przeciw wąglikowi (3 dawki w tygodniach 0, 2 i 4). Szczepionki BioThrax i Cyfendus są zatwierdzone do profilaktyki poekspozycyjnej, a pełny schemat przedekspozycyjny obejmuje 5 dawek podawanych w miesiącach 0, 1, 6, 12 i 18 oraz dawki przypominające co rok. U kobiet w ciąży preferowana jest amoksycylina (500 mg co 8 h) po potwierdzeniu wrażliwości szczepu na penicylinę, unikając doksycykliny ze względu na ryzyko teratogenne. W profilaktyce wąglika wziewnego stosuje się także przeciwciała monoklonalne (raxibacumab, obiltoxaximab) oraz immunoglobuliny (Anthrasil) w terapii skojarzonej z antybiotykami.
W środowisku pracy kluczowe jest stosowanie środków ochrony indywidualnej, takich jak rękawice nitrylowe, kombinezony ochronne, respiratory z filtrami N95 oraz przestrzeganie procedur dekontaminacji i monitoringu medycznego. Zapobieganie wąglikowi u zwierząt obejmuje coroczne szczepienia szczepem Sterne, izolację chorych zwierząt oraz właściwe usuwanie zwłok (spalenie lub głębokie zakopanie z wapnem). W przypadku podejrzenia ekspozycji na przetrwalniki B. anthracis konieczne jest natychmiastowe wdrożenie profilaktyki antybiotykowej i szczepień, a także zgłoszenie do służb zdrowia publicznego. Wąglik jest chorobą o wysokim priorytecie zgłaszania, a szybka identyfikacja i kontrola źródła zakażenia są niezbędne dla ograniczenia rozprzestrzeniania się choroby. W kontekście zagrożenia bioterrorystycznego, strategia obejmuje masową profilaktykę antybiotykową, dostęp do szczepionek z rezerw strategicznych oraz szkolenia personelu medycznego i ratunkowego.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Wąglik – Zapobieganie i profilaktyka
amoksycylina, Bacillus anthracis, ciprofloksacyna, dekontaminacja, doksycyklina, klindamycyna, kwarantanna, lewofloksacyna, moksyfloksacyna, ognisko choroby, okres inkubacji, oporność wielolekowa, profilaktyka poekspozycyjna, profilaktyka przedekspozycyjna, przeciwciało monoklonalne, schemat trzydawkowy, wąglik, wąglik skórny