Tężec
Diagnostyka i diagnoza
Tężec jest ostrą chorobą zakaźną układu nerwowego wywołaną przez neurotoksynę tetanospazminę produkowaną przez Clostridium tetani. Diagnostyka opiera się głównie na obrazie klinicznym, gdyż brak jest specyficznych testów laboratoryjnych. Kluczowe objawy to szczękościsk, sztywność mięśni brzucha i pleców, uogólnione skurcze mięśniowe, tzw. uśmiech sardoniczny, dysfagia oraz zaburzenia autonomiczne (niestabilne ciśnienie tętnicze, tętno, temperatura ciała, wzmożona potliwość). Test szpatułki, wykazujący 94% czułości i wysoką swoistość, jest cennym narzędziem diagnostycznym. Posiewy z ran mają niską czułość (~30%), a badania serologiczne i płyn mózgowo-rdzeniowy nie są rozstrzygające. Diagnostyka różnicowa obejmuje zatrucie strychniną, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, reakcje dystoniczne, hipokalemię, złośliwą hipertermię i inne stany neurologiczne.
Diagnostyka tężca
Tężec (łac. tetanus) to poważna choroba zakaźna układu nerwowego wywołana przez neurotoksynę (tetanospazmina) produkowaną przez bakterie Clostridium tetani. Diagnostyka tężca opiera się przede wszystkim na ocenie klinicznej, gdyż nie istnieją specyficzne testy laboratoryjne mogące jednoznacznie potwierdzić lub wykluczyć tę chorobę.12
Rozpoznanie kliniczne
Rozpoznanie tężca jest stawiane głównie na podstawie obrazu klinicznego oraz wywiadu medycznego. Lekarz podejrzewa tężec u pacjentów z nagłym, niewyjaśnionym wzmożonym napięciem mięśniowym lub skurczami, szczególnie jeśli w ostatnim czasie doszło do zranienia lub występują czynniki ryzyka tej choroby.12
Kluczowe elementy rozpoznania klinicznego tężca obejmują:12
- Szczękościsk (trismus) – niemożność otwarcia ust z powodu skurczu mięśni żwaczy
- Sztywność mięśni brzucha i pleców
- Uogólnione skurcze mięśniowe
- Skurcz mięśni twarzy (tzw. uśmiech sardoniczny)
- Dysfagia (trudności w połykaniu)
- Zaburzenia autonomiczne (niestabilne ciśnienie tętnicze, tętno, temperatura ciała)
- Wzmożona potliwość
Wywiad medyczny i czynniki ryzyka
W diagnostyce tężca istotne znaczenie ma właściwie zebrany wywiad medyczny obejmujący:12
- Historia niedawnego urazu (szczególnie ran zanieczyszczonych ziemią, odchodami zwierzęcymi lub ludzkimi)
- Status szczepień przeciwko tężcowi (niekompletne szczepienie lub brak szczepień zwiększa ryzyko)
- Obecność ran predysponujących do zakażenia tężcem (rany kłute, oparzenia, odmrożenia, zakażone rany)
- Stosowanie narkotyków dożylnych (czynnik ryzyka)
Diagnostykę należy rozpocząć natychmiast po wystąpieniu podejrzenia tężca, gdyż wczesne rozpoznanie umożliwia szybsze wdrożenie leczenia i poprawia rokowanie.12
Test szpatułki (spatula test)
Test szpatułki to proste badanie diagnostyczne przy łóżku pacjenta, polegające na dotknięciu tylnej ściany gardła szpatułką lub łopatką do języka. W normalnych okolicznościach wywołuje to odruch wymiotny, a pacjent próbuje wypchnąć szpatułkę (wynik negatywny). Jeśli występuje tężec, u pacjentów rozwija się odruchowy skurcz mięśni żwaczy i zagryzienie szpatułki (wynik pozytywny).12
Test szpatułki charakteryzuje się wysoką swoistością (brak wyników fałszywie dodatnich) oraz wysoką czułością (94% zakażonych osób ma wynik dodatni), co czyni go wartościowym narzędziem w diagnostyce tężca.1
Ograniczona rola badań laboratoryjnych
Badania laboratoryjne mają ograniczoną wartość w diagnostyce tężca:123
- Posiewy z ran – mają niską czułość; C. tetani można wyhodować jedynie w około 30% przypadków tężca. Ponadto posiewy mogą być dodatnie u pacjentów bez objawów klinicznych tężca (wyniki fałszywie dodatnie)
- Badania serologiczne – testy na przeciwciała przeciw toksynie tężcowej istnieją, ale ich użyteczność kliniczna w diagnostyce ostrego tężca jest ograniczona. Są częściej wykorzystywane do potwierdzenia odporności na tężec
- Płyn mózgowo-rdzeniowy – punkcja lędźwiowa nie jest konieczna do rozpoznania. Wyniki badania płynu mózgowo-rdzeniowego są prawidłowe, z wyjątkiem podwyższonego ciśnienia otwarcia, szczególnie podczas skurczów
Wykrywanie toksyny tężcowej lub genu neurotoksyny w materiale z rany może stanowić wsparcie diagnostyczne, ale wynik negatywny nie wyklucza tężca.1
Badania dodatkowe
Dodatkowe badania mogą być przydatne w procesie diagnostycznym tężca, choć nie są rozstrzygające:12
- Elektromiografia (EMG) – może wykazać ciągłe wyładowania jednostek motorycznych oraz skrócenie lub brak interwału ciszy obserwowanego zwykle po potencjale czynnościowym
- Elektroencefalogram (EEG) – może być pomocny w wykluczeniu innych przyczyn neurologicznych
- Badania obrazowe – nie wykazują diagnostycznie znaczących zmian
Diagnostyka różnicowa
Tężec należy różnicować z innymi stanami, które mogą powodować podobne objawy:12
- Zatrucie strychniną – jedyny stan, który naprawdę naśladuje tężec
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu – odróżnia się brakiem zachowanej świadomości i nieprawidłowym płynem mózgowo-rdzeniowym
- Zakażenia stomatologiczne lub miejscowe – mogą powodować szczękościsk
- Reakcje dystoniczne na leki (np. fenotiazyny, metoklopramid)
- Hipokalcemia
- Złośliwa hipertermia
- Zespół sztywności uogólnionej (stiff-man syndrome)
- Udar mózgu
- Zespół serotoninowy
Diagnoza w przypadkach szczególnych
Tężec noworodkowy
Według definicji WHO, potwierdzony przypadek tężca noworodkowego to choroba występująca u niemowlęcia, które ma prawidłową zdolność ssania i płaczu w pierwszych 2 dniach życia, ale traci tę zdolność między 3 a 28 dniem życia oraz staje się sztywne lub ma skurcze.1
Tężec nienowodkowy
Definicja WHO tężca nienowodkowego wymaga co najmniej jednego z następujących objawów: utrzymujący się skurcz mięśni twarzy, w którym osoba wydaje się uśmiechać, lub bolesne skurcze mięśniowe. Chociaż definicja wymaga historii urazu lub rany, tężec może również wystąpić u pacjentów, którzy nie pamiętają konkretnej rany lub urazu.1
Przypadki atypowe
Rozpoznanie tężca może stanowić wyzwanie w środowisku psychiatrycznym. Lekarz może podejrzewać, że pacjent cierpi na zaburzenie psychosomatyczne z dolegliwościami bólowymi mięśni pojawiającymi się na wczesnym etapie jako przesadzone. W niektórych przypadkach skurcze mięśni i zaburzenia autonomiczne mogą być bardziej widoczne niż charakterystyczny szczękościsk.12
Postępowanie po rozpoznaniu tężca
Po rozpoznaniu tężca pacjent wymaga natychmiastowej hospitalizacji, najlepiej na oddziale intensywnej terapii.12 Leczenie obejmuje:
- Immunoglobulina przeciwtężcowa (ludzka, HTIG) – w celu neutralizacji niezwiązanej toksyny krążącej we krwi
- Antybiotykoterapia – najczęściej metronidazol
- Oczyszczenie i opracowanie chirurgiczne rany – kluczowe dla eliminacji spor i zapobiegania dalszemu rozprzestrzenianiu się toksyn
- Leki przeciwskurczowe – w celu kontroli skurczów mięśniowych (np. benzodiazepiny)
- Szczepienie przeciwtężcowe – wszystkie osoby z tężcem powinny otrzymać pełną serię szczepień przeciwko tężcowi, rozpoczynając bezpośrednio po rozpoznaniu
Tężec nie wytwarza odporności, więc osoby, które przebyły tę chorobę, nadal wymagają pełnego cyklu szczepień ochronnych.12
Rokowanie
Rokowanie w tężcu zależy od czasu do wystąpienia objawów lub okresu inkubacji. Krótszy okres inkubacji często świadczy o cięższym przebiegu choroby. Przy odpowiednim leczeniu większość osób wraca do zdrowia, chociaż pełna rekonwalescencja może potrwać kilka miesięcy.12
Na całym świecie jedna na cztery osoby zakażone tężcem umrze bez leczenia. Wskaźnik śmiertelności u noworodków z nieleczonym tężcem jest jeszcze wyższy. Przy odpowiednim leczeniu umiera mniej niż 15% zakażonych osób. W krajach rozwiniętych tężec rzadko kończy się śmiercią przy właściwym leczeniu.1
Profilaktyka
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania tężcowi jest szczepienie ochronne. Toksoidu tężcowego to nazwa szczepionki przeciw tężcowi. Skutki uboczne szczepionki przeciw tężcowi są zwykle łagodne i obejmują zaczerwienienie, obrzęk, bolesność, tkliwość i gorączkę.1
W przypadku ran predysponujących do zakażenia tężcem, zaleca się profilaktykę poekspozycyjną, w zależności od statusu szczepień pacjenta.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.