Tężec
Epidemiologia
Tężec jest ostrą chorobą zakaźną układu nerwowego wywoływaną przez toksynę Clostridium tetani, charakteryzującą się sztywnością mięśni i bolesnymi skurczami, zwłaszcza mięśni szczęki i szyi. Pomimo powszechnego stosowania szczepionek, tężec pozostaje problemem zdrowia publicznego, szczególnie w krajach o niskim poziomie zaszczepienia i niehigienicznych warunkach porodowych. Globalna śmiertelność z powodu tężca spadła z 356 000 zgonów w 1990 roku do około 34 700 w 2019 roku, a częstość występowania zmniejszyła się o 88%. W USA od 2000 roku notuje się mniej niż 50 przypadków rocznie, ze wskaźnikiem śmiertelności 7,2% w latach 2009-2017. Szczególnie narażone są osoby starsze, niezaszczepione lub z nieaktualnymi dawkami przypominającymi, a także pacjenci z cukrzycą i użytkownicy narkotyków dożylnych. Tężec noworodkowy, choć rzadki w krajach rozwiniętych, nadal powoduje znaczną śmiertelność w regionach o ograniczonych zasobach, gdzie stosowane są niehigieniczne praktyki porodowe.
- Epidemiologia tężca
- Globalne występowanie tężca
- Tężec w regionach rozwiniętych
- Czynniki ryzyka i grupy narażone
- Systemy nadzoru epidemiologicznego tężca
- Programy eliminacji tężca matczynego i noworodkowego
- Trendy występowania tężca w wybranych krajach
- Nadzór epidemiologiczny nad tężcem
- Strategie zapobiegania i kontroli tężca
- Wnioski i wyzwania na przyszłość
Epidemiologia tężca
Tężec (tetanus) jest ostrą chorobą zakaźną układu nerwowego charakteryzującą się sztywnością mięśni i bolesnymi skurczami, szczególnie mięśni szczęki i szyi. Choroba wywoływana jest przez toksynę produkowaną przez Clostridium tetani, beztlenową bakterię Gram-dodatnią występującą powszechnie w glebie, na przedmiotach nieożywionych, w odchodach zwierząt, a czasami również w kale ludzkim.12 Pomimo powszechnego stosowania szczepionek przeciw tężcowi u niemowląt i dzieci od lat 40. XX wieku, tężec nadal występuje w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie.1
Globalne występowanie tężca
Tężec występuje na całym świecie, jednak jest częstszy w cieplejszych klimatach i regionach rolniczych, szczególnie tam, gdzie kontakt z obornikiem zwierzęcym jest bardziej prawdopodobny.12 Choroba pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego w wielu częściach świata, zwłaszcza w krajach o niskich dochodach lub regionach, gdzie poziom zaszczepienia jest niski, a niehigieniczne praktyki porodowe są powszechne.1 W krajach, w których programy narodowe utrzymywały wysoki poziom zaszczepienia przez kilka dekad, częstość występowania tężca jest bardzo niska.1
Według danych z globalnego badania obciążenia chorobami, w 2016 roku na całym świecie z powodu tężca zmarło od 48 000 do 80 000 osób.1 W 2019 roku liczba ta zmniejszyła się do szacowanych 34 700 zgonów, głównie w Południowej Azji i Afryce Subsaharyjskiej.1 W porównaniu z 356 000 zgonów w 1990 roku, nastąpił znaczny spadek śmiertelności.1 Częstość występowania tężca na świecie spadła o 88% między 1990 a 2019 rokiem, choć nadal odnotowano 73 662 przypadki na całym świecie w 2019 roku.1
Szczególnym problemem jest tężec noworodkowy, który w 2015 roku był przyczyną około 34 000 zgonów noworodków na całym świecie.12 Noworodki są narażone na zwiększone ryzyko w regionach o ograniczonych zasobach, gdy porody odbywają się w niehigienicznych warunkach, używane są niesterylne materiały do przecięcia pępowiny lub zanieczyszczone opatrunki są nakładane na kikut pępowinowy.1
Tężec w regionach rozwiniętych
W krajach rozwiniętych, dzięki powszechnemu stosowaniu szczepionek przeciw tężcowi, zachorowalność znacząco spadła.1 W Stanach Zjednoczonych, zgłoszone przypadki tężca zmniejszyły się o 95%, a zgony z powodu tężca zmniejszyły się o 99% od 1947 roku, kiedy choroba stała się obowiązkowo zgłaszana.12
Od 2000 roku w USA notuje się mniej niż 50 przypadków tężca rocznie.1 W latach 2001-2008 zgłoszono 233 przypadki tężca, ze wskaźnikiem śmiertelności wynoszącym 13,2% wśród 197 przypadków o znanym wyniku.1 W latach 2009-2017 odnotowano w USA 264 przypadki tężca, ze wskaźnikiem śmiertelności wynoszącym 7,2%.1 W 2019 roku zgłoszono 26 przypadków tężca i 2 zgony.1
W Unii Europejskiej i Europejskim Obszarze Gospodarczym (UE/EOG) w 2022 roku zgłoszono 53 przypadki tężca, z czego 16 (30%) to potwierdzone przypadki.1 Aktualna epidemiologia w UE/EOG może wynikać z niższego poziomu zaszczepienia lub słabnącej odporności wśród starszych populacji.1
W Kanadzie tężec jest również rzadki. W latach 1920-1930 rocznie zgłaszano od 26 do 55 zgonów z powodu tężca. Po wprowadzeniu w Kanadzie toksyna-tezcowa/” title=”anatoksyna tężcowa” class=”to-tag” data-termid=”58684″>anatoksyny tężcowej w 1940 roku, zachorowalność i śmiertelność szybko spadły. W latach 2000-2013 zgłoszono łącznie 42 przypadki, średnio 3 przypadki rocznie (zakres od 1 do 8 przypadków).1
Czynniki ryzyka i grupy narażone
Tężec występuje częściej u osób, które nigdy nie były szczepione przeciwko tężcowi lub które nie otrzymały dawki przypominającej w ciągu ostatnich 10 lat.1 Mimo dostępności szczepionek, wiele osób dorosłych jest nieodpowiednio zaszczepionych przeciwko tężcowi.1
W krajach rozwiniętych ryzyko zachorowania na tężec i jego najcięższą postać jest najwyższe w populacji osób starszych.1 W latach 2001-2008 wskaźnik zachorowalności wśród pacjentów w wieku 65 lat lub starszych wynosił około 0,23 przypadku na 1 milion populacji, w porównaniu do 0,08 przypadku na 1 milion populacji wśród osób młodszych niż 65 lat.1
Tężec dotyka obu płci.1 Jednak w niektórych badaniach obserwowano różnice w zachorowalności między grupami etnicznymi. W latach 2001-2008 w Stanach Zjednoczonych zachorowalność na tężec wśród Latynosów była prawie dwukrotnie wyższa niż wśród nie-Latynosów (0,13 vs 0,07 przypadku na milion populacji), co było spowodowane 16 przypadkami wśród latynoskich użytkowników narkotyków w iniekcjach.12
Osoby z cukrzycą są narażone na zwiększone ryzyko śmiertelnego tężca, ze skorygowanym względem wieku względnym ryzykiem wynoszącym 1,9 (95% CI 1,4-2,6) w porównaniu do osób bez cukrzycy.1 Użytkownicy narkotyków w iniekcjach (IDU) stanowili 12% przypadków tężca w latach 1992-2001, co oznacza prawie 3-krotny wzrost w porównaniu z poprzednią dekadą.1
Pacjenci z oparzeniami, ranami chirurgicznymi lub historią używania narkotyków w iniekcjach są szczególnie narażeni na rozwój tężca.1 Osoby z upośledzoną odpornością mogą być narażone na ryzyko niezależnie od ich statusu szczepień.1
Systemy nadzoru epidemiologicznego tężca
Tężec jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania w większości krajów na całym świecie. CDC (Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom) w USA śledzi przypadki tężca za pomocą krajowego systemu nadzoru. Departamenty zdrowia zgłaszają przypadki tężca do Krajowego Systemu Nadzoru Chorób Podlegających Zgłoszeniu (National Notifiable Diseases Surveillance System, NNDSS).1
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) i UNICEF zbierają corocznie dane dotyczące zgłoszonych przypadków i częstości występowania tężca za pomocą wspólnego formularza sprawozdawczego dotyczącego szczepień (JRF). Dane te są wykorzystywane do przedstawiania globalnych trendów w czasie oraz do informowania Strategicznej Grupy Doradczej Ekspertów ds. Szczepień (SAGE) i innych organów doradczych, aby podejmowały decyzje oparte na dowodach podczas rozważania różnych polityk (na przykład potrzeba dawek przypominających i docelowe grupy wiekowe).1
W wielu krajach tężec jest zgłaszany jako choroba podlegająca natychmiastowemu powiadomieniu, co wymaga zgłoszenia w ciągu 12-24 godzin od podejrzenia przypadku.12 Jednak zgłaszanie przypadków tężca może być niepełne. Porównanie danych z nadzoru epidemiologicznego ze szpitalnymi statystykami w Anglii między 2001 a 2014 rokiem sugerowało, że tężec był niedostatecznie zgłaszany o 88% w tym okresie, przy czym 67 dodatkowych przypadków zidentyfikowano w statystykach szpitalnych, które nie zostały uchwycone przez wzmocniony nadzór.1
Programy eliminacji tężca matczynego i noworodkowego
Globalny cel eliminacji tężca noworodkowego został wprowadzony na Światowym Zgromadzeniu Zdrowia w 1989 roku, aby zmniejszyć tężec noworodkowy jako problem zdrowia publicznego (definiowany jako mniej niż jeden przypadek tężca noworodkowego na 1000 żywych urodzeń w każdym dystrykcie) we wszystkich krajach.1
Początkowy cel eliminacji koncentrował się na wyeliminowaniu tężca noworodkowego z 59 priorytetowych krajów do 1995 roku, jednak cel ten został zrewidowany w 1991 roku podczas 44. Światowego Zgromadzenia Zdrowia, zaledwie 2 lata po jego ustanowieniu, z powodu powolnego wdrażania strategii eliminacyjnych. Zrewidowana data docelowa eliminacji tężca noworodkowego we wszystkich krajach to rok 2000. Globalna data docelowa eliminacji została ustalona na 2005 rok, następnie przesunięta na 2015 rok i ponownie na 2020 rok.1
Wg danych z lipca 2023 roku, 11 krajów nadal nie osiągnęło eliminacji tężca matczynego i noworodkowego (MNTE).1 Pomimo niedotrzymania terminu eliminacji na rok 2015, MNTE odniosło ogromny sukces, a liczba przypadków tężca matczynego i noworodkowego oraz zgonów z powodu tężca znacznie spadła.1
Region Ameryk wyeliminował tężec matczyny i noworodkowy, co zostało ogłoszone w 2017 roku po wyeliminowaniu choroby na Haiti, co umożliwiło osiągnięcie regionalnego celu. Tężec matczyny i noworodkowy jest szóstą chorobą, której można zapobiec poprzez szczepienia, wyeliminowaną z Ameryk, po regionalnej eradykacji ospy w 1971 roku, poliomyelitis w 1994 roku, różyczki i zespołu różyczki wrodzonej w 2015 roku oraz odry w 2016 roku.1
Strategie eliminacji tężca matczynego i noworodkowego
Zalecane strategie osiągnięcia eliminacji tężca matczynego i noworodkowego (MNTE) obejmują:12
- Wzmocnienie rutynowej immunizacji kobiet ciężarnych, osiągnięcie 80% zasięgu szczepień z 2 dawkami szczepionki zawierającej toksoidy tężcowe (TTCV2+)
- Objęcie 80% kobiet w wieku reprodukcyjnym 15-49 lat w wybranych obszarach wysokiego ryzyka odpowiednio rozłożonymi dawkami TTCV poprzez uzupełniające działania immunizacyjne (SIAs)
- Promowanie czystych praktyk podczas porodów i pielęgnacji pępowiny poprzez zapewnienie opieki przez wykwalifikowany personel porodowy (SBA) obecny przy 70% porodów
- Wzmocnienie wiarygodnego nadzoru nad tężcem noworodkowym, w tym badania przypadków i reakcji
Utrzymanie eliminacji będzie wymagać ciągłego wzmacniania rutynowych działań szczepiennych zarówno dla kobiet ciężarnych, jak i dzieci, utrzymania i zwiększenia dostępu do czystych porodów, wiarygodnego nadzoru nad tężcem noworodkowym oraz wprowadzenia i/lub wzmocnienia szczepień w szkołach, tam gdzie jest to możliwe.1
Trendy występowania tężca w wybranych krajach
Stany Zjednoczone
W Stanach Zjednoczonych tężec jest rzadki, występuje 50 lub mniej przypadków rocznie, a zgony są bardziej prawdopodobne u osób w wieku 60 lat i starszych.1 Jednak ciągły sukces zależy od utrzymania wysokich wskaźników szczepień. Tężec może występować w ciągu całego roku, ale najczęściej jest obserwowany w cieplejszych klimatach lub podczas cieplejszych miesięcy.1
Najnowsze dostępne dane wskazują na średnią roczną zachorowalność w USA wynoszącą 0,01 przypadku na 100 000 populacji.1 Tężec noworodkowy jest rzadki w Stanach Zjednoczonych, z tylko dwoma przypadkami zgłoszonymi od 1989 roku.1
W latach 2013-2022 w Stanach Zjednoczonych zgłoszono łącznie 267 przypadków i 13 zgonów z powodu tężca poprzez Krajowy System Nadzoru Chorób Podlegających Zgłoszeniu (NNDSS).1
Europa
W 2022 roku w krajach UE/EOG zgłoszono 53 przypadki tężca, z czego 16 (30%) to potwierdzone przypadki.1 W Anglii w latach 2001-2014 średnia roczna zachorowalność wynosiła 0,13 na milion (95% przedział ufności 0,10-0,16), przy czym 50,0% przypadków stanowili mężczyźni. Ogólnie 40,3% (31/77) przypadków dotyczyło osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji (PWID), w tym klaster 22 przypadków w latach 2003-2004.1
We Włoszech częstość występowania zgłoszonego tężca zmniejszyła się z 0,5/100 000 w latach 70. do 0,2/100 000 w latach 90. XX wieku. W tym okresie wskaźnik śmiertelności zmniejszył się z 68% do 39%. Włochy mają najwyższą zgłoszoną liczbę przypadków tężca w krajach europejskich.1
W Holandii zgłoszono łącznie 478 przypadków tężca od 1952 roku, z 308 zgłoszonymi zgonami. Pomimo udanego programu szczepień przeciwko tężcowi, w Holandii zgłasza się rocznie od 0 do 5 przypadków, głównie dotyczących nieszczepionych lub częściowo zaszczepionych grup ryzyka.1
Inne regiony
W Kanadzie w latach 1995-2019 odnotowano 155 przypadków tężca nie-matczyno-noworodkowego, 6 przypadków tężca noworodkowego i 0 przypadków tężca matczynego. W tym samym okresie było 91 zgłoszeń krajowych tężca. Częstość występowania tężca pozostaje niska, a dane dotyczące hospitalizacji pokazują, że Kanada osiągnęła swój cel redukcji polegający na utrzymaniu 5 lub mniej przypadków rocznie w ostatnich latach. W przypadku tężca matczynego i noworodkowego Kanada z powodzeniem osiągnęła cel eliminacji wynoszący zero przypadków.1
Na Tajwanie, od czasu wdrożenia krajowego programu szczepień, zgłasza się obecnie od 10 do 24 przypadków tężca rocznie, a od 1996 roku nie zgłoszono żadnego potwierdzonego przypadku tężca noworodkowego, z wyjątkiem dziecka urodzonego przez matkę cudzoziemkę w 2001 roku.1
Na Filipinach tężec pozostaje problemem zdrowia publicznego o znacznym ryzyku zachorowalności i śmiertelności. Według danych z 2022 roku, wskaźnik zachorowalności na tężec wynosi 6,9 przypadku na 1 milion całkowitej populacji. Skumulowany wskaźnik zachorowalności na tężec nie-noworodkowy w UP-PGH od stycznia 2012 do czerwca 2023 wynosi 0,027% lub 26,9 na 100 000 wszystkich przyjęć szpitalnych. Ogólny wskaźnik śmiertelności wynosił 29%; 27% i 36% odpowiednio dla podgrup dorosłych i dzieci.12
Nadzór epidemiologiczny nad tężcem
Informacje uzyskane poprzez nadzór epidemiologiczny są wykorzystywane do oceny czasowego, geograficznego i demograficznego występowania tężca. Dane te są również wykorzystywane do podnoszenia świadomości na temat znaczenia szczepień przeciwko tężcowi oraz do charakteryzowania populacji, w których potrzebne są dodatkowe wysiłki w celu poprawy poziomu szczepień i środków zapobiegawczych w celu zmniejszenia częstości występowania choroby.1
Systemy monitorowania i zgłaszania
W Stanach Zjednoczonych tężec jest zgłaszany do CDC za pomocą kodu zdarzenia 10210 w NNDSS. Dochodzenie w sprawie przypadku powinno obejmować zbieranie informacji epidemiologicznych na formularzu nadzoru tężca CDC.1
W wielu krajach europejskich tężec jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania, a dane są gromadzone przez krajowe instytucje zdrowia publicznego. Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) wydaje coroczne raporty epidemiologiczne na temat tężca i utrzymuje Atlas Nadzoru Chorób Zakaźnych, który jest narzędziem interaktywnym z najnowszymi dostępnymi danymi o wielu chorobach zakaźnych.1
W Kanadzie tężec jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania we wszystkich prowincjach i terytoriach, a przypadki są zgłaszane do departamentów zdrowia prowincji/terytoriów. Wszystkie przypadki tężca, które spełniają krajową definicję przypadku, są zgłaszane do Agencji Zdrowia Publicznego Kanady za pośrednictwem krajowego systemu nadzoru. Zgony z powodu tężca są również monitorowane na poziomie krajowym.1
Wyzwania związane z nadzorem
Jakościowy nadzór nad tężcem jest kluczowym elementem strategii eliminacji tężca, a jego dane są wykorzystywane do identyfikacji obszarów lub subpopulacji o wysokim ryzyku zachorowania na tężec oraz do kierowania skuteczną reakcją zdrowia publicznego w celu eliminacji tężca.1
Jednak systemy nadzoru nad tężcem mogą napotkać wyzwania, takie jak niedostateczne zgłaszanie przypadków, ograniczona stabilność systemu, złożoność, jakość danych i kompletność dochodzeń. Na przykład, ocena Systemu Nadzoru Tężca Noworodkowego (NTSS) w Sanie w Jemenie wykazała ogólny wynik użyteczności na poziomie 38%, co wskazuje na słabą wydajność.1
Ponadto może wystąpić rozbieżność między krajowymi zgłoszeniami tężca a liczbą przypadków w szpitalach, jak zauważono w Kanadzie.1
Strategie zapobiegania i kontroli tężca
Ze względu na powagę tężca istnieje potrzeba utrzymania wysokich wskaźników szczepień we wszystkich kwalifikujących się grupach wiekowych oraz kontynuowania opracowywania i wdrażania strategii ochrony określonych grup, szczególnie osób starszych w krajach o wyższych wskaźnikach zachorowalności.1
Szczepienia przeciwko tężcowi
Tężec można zapobiegać poprzez szczepienia szczepionkami zawierającymi toksoidy tężcowe (TTCV). Jednak osoby, które wyzdrowiały z tężca, nie mają naturalnej odporności i mogą zostać ponownie zakażone.1
Szczepionka pentawalentna, która chroni przed błonicą, tężcem, krztuścem, Hib i wirusowym zapaleniem wątroby typu B (DTP-Hib-HepB), jest najczęściej stosowaną szczepionką dziecięcą na całym świecie.1
Szczepienie przeciwko tężcowi jest wymagane dla wszystkich niemowląt, dzieci, młodzieży i dorosłych. Ponieważ zakażenie tężcem nie zapewnia odporności, pacjenci, którzy wyzdrowieli z klinicznego tężca, powinni zostać zaszczepieni, chyba że ukończyli pełną serię pierwotną.1
Profilaktyka poekspozycyjna
Pacjenci, którzy mają ranę, która stwarza zwiększone ryzyko tężca, powinni otrzymać profilaktykę w zależności od typu rany i historii szczepień; immunoglobulina przeciwtężcowa może być również wskazana.1
Według danych nadzoru CDC z lat 2001-2008, analiza wystarczająco kompletnych raportów przypadków pacjentów z ostrymi ranami, którzy szukali opieki medycznej, wykazała, że 96% nie otrzymało zalecanej profilaktyki poekspozycyjnej.1
Ochrona grup ryzyka
Personel opieki zdrowotnej powinien zapewnić aktualne szczepienia przeciwko tężcowi wszystkim swoim pacjentom, szczególnie osobom w wieku 65 lat i starszym, osobom z cukrzycą i osobom przyjmującym narkotyki drogą iniekcji.1
W przypadku każdego przypadku należy zbadać możliwość niezaszczepienia lub nieutrzymania aktualnego statusu szczepień przeciwko tężcowi. Każdy przypadek powinien być wykorzystany jako studium przypadku, aby zrozumieć, jakie środki, w tym profilaktyczna immunoglobulina przeciwtężcowa, szczepienia przeciwko tężcowi i opieka nad ranami, mogłyby zostać podjęte, aby zapobiec takim przypadkom w przyszłości.1
Wnioski i wyzwania na przyszłość
Pomimo znacznego spadku zachorowalności i śmiertelności z powodu tężca na całym świecie, choroba pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego, szczególnie w krajach o ograniczonych zasobach. Kluczowe wyzwania i priorytety na przyszłość obejmują:
- Utrzymanie wysokiego poziomu zaszczepienia we wszystkich grupach wiekowych, szczególnie u osób starszych
- Wzmocnienie nadzoru nad tężcem w celu dokładniejszego monitorowania trendów i identyfikacji grup ryzyka
- Zapewnienie odpowiedniej profilaktyki poekspozycyjnej dla osób z ranami zagrożonymi tężcem
- Osiągnięcie i utrzymanie eliminacji tężca matczynego i noworodkowego we wszystkich krajach
- Integracja działań związanych z eliminacją tężca matczynego i noworodkowego z działaniami dotyczącymi innych chorób, którym można zapobiegać poprzez szczepienia
Ze względu na to, że zarodniki tężca są wszechobecne w środowisku, całkowita eradykacja tężca nie jest możliwa.1 Jednak dzięki skutecznym strategiom szczepień i innym środkom zapobiegawczym, możliwe jest utrzymanie niskiej zachorowalności i śmiertelności z powodu tężca.1
Tężec pozostaje rzadką, ale potencjalnie śmiertelną chorobą w krajach rozwiniętych, przy czym większość przypadków występuje u starszych, niezaszczepionych lub częściowo zaszczepionych dorosłych. Niezbędne jest utrzymanie wysokiego rutynowego zasięgu szczepień i zapewnienie, że podatne osoby, szczególnie starsi dorośli, są chronione poprzez szczepienia i otrzymują terminowe postępowanie poekspozycyjne po urazie grożącym tężcem.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.