Tężec
Etiologia i przyczyny
Tężec jest ostrą chorobą zakaźną układu nerwowego wywołaną przez Clostridium tetani, Gram-dodatnią, beztlenową laseczkę wytwarzającą przetrwalniki, które mogą przetrwać w środowisku przez wiele lat. Zakażenie następuje przez przerwanie ciągłości skóry lub błon śluzowych, zwłaszcza w ranach penetrujących, zanieczyszczonych glebą, martwą tkanką lub odchodami. Po wniknięciu do organizmu i namnażaniu w warunkach beztlenowych bakterie produkują neurotoksynę tetanospazminę, która blokuje uwalnianie neuroprzekaźników hamujących (glicyny i GABA) w ośrodkowym układzie nerwowym, prowadząc do niekontrolowanych skurczów mięśni i sztywności. Toksyna przemieszcza się wstecznie wzdłuż aksonów neuronów ruchowych do rdzenia kręgowego i pnia mózgu, powodując nadaktywność neuronów ruchowych. Ryzyko zachorowania zwiększają m.in. brak szczepień, wiek powyżej 70 lat, cukrzyca, immunosupresja oraz głębokie rany zanieczyszczone glebą. Wskaźnik śmiertelności wynosi 10-20% przy optymalnej opiece, a w krajach rozwijających się tężec pozostaje istotnym problemem zdrowotnym, powodując 213 000-293 000 zgonów rocznie na świecie.
Etiologia tężca
Tężec (łac. tetanus) jest poważną chorobą zakaźną układu nerwowego wywołaną przez bakterię Clostridium tetani, która produkuje silną neurotoksynę o nazwie tetanospazmina (toksyna tężcowa). Bakteria ta jest Gram-dodatnią, beztlenową laseczką wytwarzającą przetrwalniki, które są szeroko rozpowszechnione w środowisku naturalnym.123
Charakterystyka bakterii Clostridium tetani
C. tetani jest beztlenową bakterią, która w niesprzyjających warunkach tworzy przetrwalniki (spory). Przetrwalniki te mogą przetrwać w środowisku przez wiele lat, a nawet dziesięcioleci, zachowując swoją zdolność do wywołania infekcji.12 Bakterie C. tetani i ich przetrwalniki są powszechnie obecne w:
Przetrwalniki C. tetani są szczególnie powszechne w obszarach o ciepłym, wilgotnym klimacie oraz glebach bogatych w materię organiczną.12 Bakterie te występują na całym świecie, niezależnie od lokalizacji geograficznej.1
Mechanizm zakażenia
Zakażenie tężcem następuje, gdy przetrwalniki C. tetani przedostają się do organizmu przez przerwanie ciągłości skóry lub błon śluzowych. Po dostaniu się do organizmu, przy sprzyjających warunkach (środowisko beztlenowe), przetrwalniki przekształcają się w aktywne formy wegetatywne bakterii.12
Aktywne bakterie namnażają się w warunkach beztlenowych i wytwarzają potężną neurotoksynę – tetanospazminę. Toksyna ta jest jedną z najsilniejszych znanych toksyn bakteryjnych.12 Tetanospazmina przedostaje się do układu krwionośnego i limfatycznego, skąd jest rozprowadzana po całym organizmie.1
Mechanizm działania toksyny tężcowej polega na:
- blokowaniu uwalniania neuroprzekaźników hamujących (glicyny i kwasu gamma-aminomasłowego) w ośrodkowym układzie nerwowym12
- zakłócaniu sygnałów nerwowych z mózgu do rdzenia kręgowego, a następnie do mięśni1
- blokowaniu impulsów hamujących, co prowadzi do niekontrolowanych skurczów mięśni i sztywności1
W przeciwieństwie do toksyny botulinowej, toksyna tężcowa przemieszcza się wstecznie wzdłuż aksonów neuronów ruchowych dolnych i dociera do rdzenia kręgowego lub pnia mózgu, powodując częściowe, funkcjonalne odnerwienie neuronów ruchowych, co prowadzi do ich nadaktywności i zwiększonej aktywności mięśni w postaci sztywności i skurczów.12
Drogi wnikania bakterii do organizmu
Bakterie C. tetani najczęściej dostają się do organizmu poprzez:12
- Rany penetrujące (kłute) – np. po nadepnięciu na gwóźdź, igłę lub drzazgę12
- Rany zanieczyszczone glebą, kurzem, odchodami lub śliną1
- Rany zawierające martwą tkankę1
- Oparzenia i urazy zmiażdżeniowe1
- Złamania otwarte1
Rzadziej źródłem zakażenia mogą być:1
- Powierzchowne rany i zadrapania1
- Ukąszenia zwierząt i owadów1
- Zabiegi chirurgiczne1
- Przewlekłe rany i infekcje, np. owrzodzenia żylne lub stopy cukrzycowej1
- Infekcje stomatologiczne1
- Zastrzyki domięśniowe1
- Wstrzykiwanie narkotyków dożylnie12
- Tatuaże i przekłuwanie ciała wykonywane w niesterylnych warunkach1
Wbrew powszechnym przekonaniom, to nie rdza jako taka powoduje tężec, ale fakt, że zardzewiałe przedmioty często znajdują się w środowisku, gdzie mogą być skontaminowane przetrwalnikami C. tetani. Związek między rdzą a bakteriami wywołującymi tężec jest czysto korelacyjny, a nie przyczynowy.1
Szczególne przypadki tężca
Tężec noworodkowy
Tężec noworodkowy (tężec pępowinowy) występuje, gdy bakterie C. tetani zakażają kikut pępowiny noworodka. Jest to szczególnie powszechne w krajach rozwijających się, gdzie poród może odbywać się w niehigienicznych warunkach, a praktyki związane z pielęgnacją pępowiny mogą być niebezpieczne.12 Tężec noworodkowy jest często śmiertelny.1
Tężec matczyny
Tężec matczyny może rozwinąć się w macicy po porodzie (tężec połogowy) jako wynik niehigienicznych praktyk podczas porodu.1 Jest to istotna przyczyna tężca w krajach rozwijających się.1
Czynniki ryzyka tężca
Do głównych czynników zwiększających ryzyko zachorowania na tężec należą:12
- Brak szczepień lub niepełne szczepienie – praktycznie wszystkie przypadki tężca w Stanach Zjednoczonych występują u osób niezaszczepionych lub nieprawidłowo zaszczepionych12
- Wiek powyżej 70 lat – starsze osoby mają niższy poziom odporności przeciwko tężcowi12
- Cukrzyca – osoby z cukrzycą są bardziej podatne na zakażenie1
- Immunosupresja – osoby z osłabionym układem odpornościowym1
- Dożylne używanie narkotyków – zwiększa ryzyko zakażenia12
- Głębokie rany penetrujące – szczególnie zanieczyszczone glebą lub odchodami1
- Rany zawierające martwą tkankę – sprzyjają namnażaniu się bakterii beztlenowych1
- Urazy oparzeniowe i odmrożenia1
- Złamania otwarte1
- Obszary o gorącym, wilgotnym klimacie – sprzyjają przetrwaniu i rozwojowi bakterii1
Epidemiologia tężca
Tężec występuje na całym świecie, ale jego częstość występowania znacznie różni się w zależności od regionu i poziomu opieki zdrowotnej.12
- W krajach rozwiniętych, dzięki powszechnym szczepieniom, tężec jest chorobą rzadką1
- W Stanach Zjednoczonych występuje około 50 przypadków rocznie1
- W krajach rozwijających się, gdzie szczepienia są mniej powszechne, tężec pozostaje istotnym problemem zdrowotnym1
- Szacuje się, że tężec powoduje 213 000-293 000 zgonów rocznie na całym świecie1
- Tężec noworodkowy odpowiada za 5-7% wszystkich zgonów noworodków i 5% zgonów matek na świecie1
Wskaźnik śmiertelności w tężcu wynosi około 10-20% nawet przy optymalnej opiece medycznej, a może zbliżać się do 100% bez odpowiedniej opieki medycznej.12 Ryzyko zgonu jest najwyższe wśród osób w wieku 70 lat lub starszych.1
Ważne cechy tężca jako choroby zakaźnej
Tężec posiada kilka istotnych cech odróżniających go od innych chorób zakaźnych:12
- Nie jest chorobą zaraźliwą – tężec nie przenosi się z człowieka na człowieka12
- Przebycie choroby nie daje trwałej odporności – osoby, które przeżyły tężec, mogą zostać ponownie zakażone12
- Nie można wyeliminować tężca – nawet jeśli liczba przypadków zostałaby zredukowana do zera, tężec nie zostałby eradykowany, ponieważ bakterie powodujące chorobę występują powszechnie w środowisku1
- Jedyną skuteczną metodą profilaktyki są szczepienia – ze względu na niemożność eliminacji bakterii ze środowiska12
Zapobieganie tężcowi
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania tężcowi są szczepienia ochronne.12 Szczepionka przeciw tężcowi jest bezpieczna, skuteczna i zazwyczaj podawana w połączeniu ze szczepionkami przeciwko błonicy i krztuścowi (DTP/DTaP/Tdap).1
Ochrona zapewniana przez szczepionkę przeciw tężcowi nie jest dożywotnia i wymaga dawek przypominających co 10 lat, aby utrzymać skuteczną odporność.12
W przypadku ran wysokiego ryzyka zakażenia tężcem, zaleca się podanie immunoglobuliny przeciwtężcowej (TIG), która może pomóc w usunięciu niezwiązanej toksyny tężcowej.12
Inne ważne środki zapobiegawcze obejmują:1
- Natychmiastowe i właściwe oczyszczanie ran, szczególnie głębokich i zanieczyszczonych
- Usuwanie martwych tkanek i ciał obcych z ran
- Stosowanie 3% nadtlenku wodoru do płukania ran podejrzanych o zakażenie C. tetani1
- Szczepienie kobiet w ciąży w celu zapobiegania tężcowi noworodkowemu1
Ze względu na niezmienną obecność bakterii C. tetani w środowisku, profilaktyka poprzez szczepienia pozostaje podstawową metodą kontroli tężca na poziomie populacyjnym.1
Podsumowanie etiologii tężca
Tężec jest poważną, potencjalnie śmiertelną chorobą układu nerwowego wywołaną przez toksynę produkowaną przez bakterię Clostridium tetani. Bakteria ta, występująca powszechnie w glebie i odchodach zwierząt, dostaje się do organizmu głównie przez rany i uszkodzenia skóry, gdzie w warunkach beztlenowych namnaża się i produkuje tetanospazminę. Ta potężna neurotoksyna blokuje uwalnianie neuroprzekaźników hamujących w ośrodkowym układzie nerwowym, prowadząc do charakterystycznych objawów tężca – sztywności mięśni i bolesnych skurczów.1234
Szczególne cechy tężca obejmują brak możliwości przenoszenia z człowieka na człowieka, brak trwałej odporności po przebyciu choroby oraz niemożność eradykacji ze względu na powszechne występowanie bakterii w środowisku. Z tych powodów szczepienia ochronne pozostają podstawową i najskuteczniejszą metodą zapobiegania tężcowi.123
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.