Tężec
Objawy
Tężec, wywołany przez Clostridium tetani i jego neurotoksynę, charakteryzuje się skurczami mięśni, zwłaszcza szczęki i szyi, z okresem inkubacji 3-21 dni (średnio 8-10 dni). Uogólniony tężec, stanowiący 80% przypadków, rozpoczyna się objawami takimi jak szczękościsk, ból głowy, sztywność mięśni szyi i trudności w połykaniu, które w ciągu 24-48 godzin rozprzestrzeniają się na mięśnie klatki piersiowej, pleców i kończyn. Typowe objawy to risus sardonicus, opistotonus, bolesne skurcze mięśni, a także objawy autonomiczne, takie jak gorączka, tachykardia i wahania ciśnienia tętniczego. W ciężkich przypadkach obserwuje się laryngospazm, niewydolność oddechową, złamania kości, nadciśnienie i zaburzenia rytmu serca. Skurcze mogą być wywoływane przez minimalne bodźce zewnętrzne (hałas, światło, dotyk). Tężec umiejscowiony i głowowy to rzadsze formy, z ograniczonymi objawami lokalnymi, które mogą przejść w formę uogólnioną. Tężec noworodków objawia się między 4 a 14 dniem życia, z objawami takimi jak trudności w ssaniu, zaciśnięte dłonie i opistotonus, i cechuje się wysoką śmiertelnością.
Tężec – Objawy i przebieg choroby
Tężec jest poważną chorobą układu nerwowego wywołaną przez bakterię Clostridium tetani wytwarzającą neurotoksynę. Choroba ta charakteryzuje się skurczami mięśni, szczególnie w obrębie szczęki i szyi. Tężec powszechnie znany jest jako „szczękościsk” ze względu na jeden z pierwszych i najbardziej charakterystycznych objawów12.
Okres inkubacji
Okres inkubacji tężca, czyli czas między zakażeniem a wystąpieniem pierwszych objawów, zazwyczaj wynosi około 8-10 dni, ale może wahać się od 3 do 21 dni13. W niektórych przypadkach może wydłużyć się nawet do kilku miesięcy4. Głównym czynnikiem wpływającym na długość okresu inkubacji jest odległość miejsca zranienia od ośrodkowego układu nerwowego – im większa odległość, tym dłuższy okres inkubacji56.
Krótszy okres inkubacji jest zazwyczaj związany z cięższym przebiegiem choroby i wyższym ryzykiem zgonu578. W przypadku tężca noworodków objawy zazwyczaj pojawiają się między 4 a 14 dniem po urodzeniu, średnio około 7 dnia910.
Uogólniony tężec
Uogólniony tężec jest najczęstszą formą choroby, stanowiącą około 80% wszystkich przypadków1112. Charakteryzuje się on zstępującym wzorcem objawów, które zaczynają się od szczęki i progresywnie schodzą w dół ciała1.
Początkowe objawy uogólnionego tężca obejmują11314:
- Ból głowy
- Szczękościsk (trismus) – skurcze mięśni żuchwy utrudniające otwieranie ust
- Bolesne skurcze i sztywność mięśni szyi
- Trudności w połykaniu (dysfagia)
- Sztywność mięśni brzucha
- Drażliwość i niepokój
W miarę postępu choroby, zwykle w ciągu 24-48 godzin, sztywność mięśniowa rozprzestrzenia się na mięśnie klatki piersiowej, pleców, brzucha i kończyn18. Pacjenci mogą również doświadczać1914:
- Napięcia mięśni wokół ust, czasami powodującego charakterystyczny uporczywy grymas (risus sardonicus)
- Łukowatego wygięcia pleców (opistotonus)
- Powtarzających się bolesnych skurczów przypominających napad drgawkowy, trwających kilka minut
- Sztywności nóg i ramion przyciągniętych do ciała, z zaciśniętymi pięściami
- Trudności w oddychaniu spowodowanych sztywnością mięśni szyi i brzucha
Dodatkowe objawy systemowe
Wraz z progresją choroby pojawiają się również inne objawy systemowe1916:
- Podwyższona temperatura ciała (gorączka)
- Nadmierne pocenie się
- Szybki puls (tachykardia)
- Wahania ciśnienia tętniczego (wysokie lub niskie)
- Zaburzenia autonomiczne obejmujące nadmierną aktywność układu współczulnego
W ciężkich przypadkach mogą wystąpić2324:
- Skurcz strun głosowych (laryngospasm)
- Zaburzenia oddychania prowadzące do niewydolności oddechowej
- Złamania kręgosłupa lub kości długich spowodowane silnymi skurczami
- Nadciśnienie i zaburzenia rytmu serca
- Zakrzepica w naczyniach płucnych
- Zapalenie płuc
Czynniki nasilające skurcze
Skurcze mięśniowe mogą być wywoływane lub nasilane przez minimalne zewnętrzne bodźce, takie jak1522:
- Hałas
- Światło
- Dotyk
- Ruch
- Przeciąg
Tężec umiejscowiony
Tężec umiejscowiony jest rzadszą formą choroby, charakteryzującą się skurczami i sztywnością mięśni w okolicy rany wejściowej1912. Objawy ograniczają się do mięśni znajdujących się w pobliżu miejsca zakażenia i mogą powodować znaczny dyskomfort i ból12. W łagodnych przypadkach może występować osłabienie kończyny, prawdopodobnie z powodu częściowej odporności29.
Chociaż tężec umiejscowiony zazwyczaj jest łagodniejszą formą choroby, może on postępować i przekształcić się w tężec uogólniony1930.
Tężec głowowy (cefaliczny)
Tężec głowowy jest rzadką postacią choroby, która występuje w wyniku ran głowy lub infekcji ucha środkowego1931. Charakteryzuje się on osłabieniem mięśni twarzy i skurczami mięśni żuchwy19.
Objawy tężca głowowego mogą obejmować3233:
- Sztywność szyi
- Trudności w połykaniu
- Szczękościsk
- Wycofane powieki
- Niezborność oczu (zaburzenia ustawienia gałek ocznych)
- Sztywny uśmiech
- Porażenia nerwów czaszkowych, szczególnie nerwu twarzowego
Również tężec głowowy może przekształcić się w tężec uogólniony1932.
Tężec noworodków
Tężec noworodków dotyka dzieci w ciągu pierwszych 28 dni życia9. Objawy zazwyczaj pojawiają się między 4 a 14 dniem po urodzeniu i często rozpoczynają się od3035:
- Niezdolności do ssania lub karmienia piersią
- Trudności w otwieraniu ust
- Nadmiernego płaczu
- Zaciśniętych dłoni
- Grzbietowego zgięcia stóp
- Zwiększonego napięcia mięśniowego
W miarę postępu choroby noworodki stają się sztywne i rozwija się opistotonus (wygięcie kręgosłupa)35. Tężec noworodków jest często uogólniony i częściej prowadzi do zgonu30.
Czas trwania i rokowanie
Skurcze mięśniowe w tężcu zazwyczaj utrzymują się przez 3-4 tygodnie, a następnie stopniowo ustępują636. Całkowity powrót do zdrowia może trwać kilka miesięcy3738.
Śmiertelność w tężcu wynosi około 10-20% nawet przy odpowiednim leczeniu2439. Ryzyko zgonu jest najwyższe wśród osób powyżej 70 roku życia oraz noworodków540. Główną przyczyną zgonu jest niewydolność oddechowa41.
Ciężkość choroby i rokowanie zależą od kilku czynników2342:
- Czasu inkubacji – krótszy okres wiąże się z cięższym przebiegiem
- Odległości od miejsca zranienia do ośrodkowego układu nerwowego
- Wieku pacjenta – noworodki i osoby starsze mają gorsze rokowanie
- Szybkości wystąpienia objawów – gwałtowny rozwój objawów wskazuje na gorsze rokowanie
- Wcześniejszego stanu immunizacji
- Szybkości rozpoczęcia odpowiedniego leczenia
Powikłania
Powikłania tężca mogą obejmować2324:
- Niewydolność oddechową
- Złamania kręgosłupa lub kości długich
- Zakrzepicę żył głębokich i zatorowość płucną
- Zapalenie płuc aspiracyjne
- Nadciśnienie i zaburzenia rytmu serca
- Uszkodzenie mózgu spowodowane niedotlenieniem
- Obustronna głuchota (szczególnie u dzieci, które przeżyły tężec noworodków)
Tężec jest stanem zagrażającym życiu, wymagającym natychmiastowej interwencji medycznej i hospitalizacji, często na oddziale intensywnej terapii1644. Odpowiednie i szybkie leczenie znacznie poprawia rokowanie, jednak choroba musi przebiec swój naturalny cykl, a proces zdrowienia może być długotrwały37.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.