Skręcenie stawu
Etiologia i przyczyny
Skręcenie stawu to uszkodzenie wiązadeł spowodowane ich nadmiernym rozciągnięciem lub naderwaniem, przekraczającym fizjologiczny zakres elastyczności (około 4%). Najczęściej dotyczy stawu skokowego (90% skręceń bocznych), kolanowego, nadgarstkowego oraz kciuka. Mechanizmy urazu obejmują nagłe skręcenia, inwersję lub ewersję stopy, bezpośrednie uderzenia oraz przeciążenia powtarzalnym ruchem. Skręcenia klasyfikuje się w trzystopniowej skali: I – mikrouszkodzenia włókien, II – częściowe naderwanie, III – całkowite zerwanie wiązadła, z towarzyszącą niestabilnością, obrzękiem i ograniczeniem funkcji. Szczególną uwagę wymaga wysokie skręcenie stawu skokowego (syndesmotyczne), związane z uszkodzeniem więzadeł łączących kość piszczelową i strzałkową, często w wyniku rotacji zewnętrznej i zgięcia grzbietowego stopy, które może współistnieć ze złamaniem Maisonneuve’a.
- Etiologia skręcenia stawu
- Mechanizm powstawania skręcenia
- Najczęstsze przyczyny skręcenia stawu
- Czynniki ryzyka skręcenia stawu
- Najczęstsze lokalizacje skręceń
- Mechanizmy skręcenia poszczególnych stawów
- Klasyfikacja skręceń według stopnia ciężkości
- Powikłania i następstwa nieleczonych skręceń
- Różnicowanie między skręceniem a naciągnięciem mięśni
- Szczególne formy skręceń stawów
- Epidemiologia skręceń
- Zapobieganie skręceniom stawów
- Podsumowanie
Etiologia skręcenia stawu
Skręcenie stawu to kontuzja, która występuje, gdy wiązadła otaczające staw ulegają uszkodzeniu – zostają nadmiernie rozciągnięte lub naderwane. Wiązadła to sprężyste struktury łącznotkankowe, które łączą kości w stawie, zapewniając mu stabilność. Podczas skręcenia wiązadło jest zmuszone do rozciągnięcia poza swoją normalną zdolność elastyczną, co prowadzi do jego uszkodzenia.12
Mechanizm powstawania skręcenia
Skręcenia stawu występują, gdy staw jest zmuszony do ruchu wykraczającego poza jego naturalny zakres. Wiązadła normalnie rozciągają się w granicach swojej elastyczności (około 4%), a następnie wracają do pierwotnej pozycji. Jednak gdy wiązadło jest zmuszone do rozciągnięcia poza jego normalny zakres, dochodzi do naderwania lub całkowitego zerwania włókien elastycznych.123
Nagły skręt lub obrót stawu (zwłaszcza stawu skokowego) często powoduje, że wiązadła ulegają rozciągnięciu poza ich fizjologiczny zakres ruchomości. Kiedy stopa jest nieprawidłowo ustawiona na podłożu, a siły przekraczają zdolności elastyczne wiązadeł, dochodzi do ich uszkodzenia. Jeśli siła działająca na staw jest zbyt duża, wiązadła mogą ulec częściowemu lub całkowitemu zerwaniu.12
Najczęstsze przyczyny skręcenia stawu
Skręcenia stawu mogą wystąpić w różnych okolicznościach. Do najczęstszych przyczyn należą:12
- Urazy sportowe – zwłaszcza w sportach wymagających nagłych zmian kierunku, skoków lub lądowań (koszykówka, piłka nożna, tenis)12
- Upadki – szczególnie gdy staw jest skręcony podczas upadku12
- Nieodpowiednie lądowanie po skoku1
- Chodzenie lub bieganie po nierównych powierzchniach12
- Nagła zmiana kierunku podczas aktywności fizycznej12
- Poślizgnięcie się i gwałtowne podparcie1
- Nadepnięcie na stopę innej osoby podczas aktywności sportowej12
- Bezpośredni uraz lub uderzenie w staw12
- Urazy przeciążeniowe związane z powtarzalnym ruchem12
Czynniki ryzyka skręcenia stawu
Istnieje szereg czynników, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia skręcenia stawu:12
- Wcześniejsze skręcenia – przebyte kontuzje są najważniejszym czynnikiem ryzyka powtórnych skręceń12
- Nieodpowiednie obuwie – niewłaściwe lub zużyte obuwie zwiększa ryzyko urazów12
- Osłabione mięśnie – zwłaszcza te odpowiedzialne za stabilizację stawów12
- Nieodpowiednia rozgrzewka przed aktywnością fizyczną12
- Zmęczenie mięśniowe – osłabienie mięśni wywołane długotrwałym wysiłkiem12
- Nadwaga lub otyłość – dodatkowe obciążenie stawów12
- Wrodzona niestabilność lub słabość więzadeł12
- Uwarunkowania anatomiczne – np. stopa wydrążona lub koślawe ustawienie pięty (hindfoot varus)123
- Upośledzona propriocepcja – zaburzenia czucia głębokiego wpływające na stabilność stawu1
- Predyspozycje genetyczne do urazów więzadeł12
Najczęstsze lokalizacje skręceń
Chociaż skręcenia mogą dotyczyć każdego stawu, niektóre stawy są szczególnie narażone na ten rodzaj urazu:12
- Staw skokowy – najczęściej skręcany staw, zwłaszcza podczas aktywności sportowej12
- Staw kolanowy – szczególnie podatny na urazy podczas nagłej zmiany kierunku12
- Staw nadgarstkowy – często ulega skręceniu przy upadkach na wyciągniętą rękę12
- Staw kciuka – narażony na skręcenia przy uderzeniach1
- Stawy stopy i palców – mogą ulec skręceniu przy uderzeniu lub nadmiernym zgięciu1
- Odcinek lędźwiowy kręgosłupa – narażony przy niewłaściwym podnoszeniu ciężarów1
Mechanizmy skręcenia poszczególnych stawów
Skręcenie stawu skokowego
W przypadku stawu skokowego wyróżnia się kilka typów skręceń, w zależności od mechanizmu urazu:12
- Skręcenie boczne (lateralne) – najczęstszy typ (około 90% wszystkich skręceń stawu skokowego), występuje przy nadmiernej inwersji stopy (skręcenie do wewnątrz), powodując uszkodzenie więzadeł bocznych: więzadła skokowo-strzałkowego przedniego (ATFL) i więzadła piętowo-strzałkowego (CFL)12
- Skręcenie przyśrodkowe (medialne) – rzadziej występujące, związane z ewersją stopy (skręcenie na zewnątrz), prowadzące do uszkodzenia więzadła deltoidalnego po wewnętrznej stronie stawu skokowego12
- Skręcenie wysokie (wysokie skręcenie stawu skokowego, syndesmotyczne) – dotyczy więzadeł łączących kość piszczelową i strzałkową, występuje przy rotacji zewnętrznej, gdy stopa jest zgięta grzbietowo12
Skręcenie stawu kolanowego
Skręcenia stawu kolanowego najczęściej powstają w wyniku:1
- Bezpośredniego uderzenia w kolano z zewnątrz
- Nagłej zmiany kierunku z zablokowaną stopą
- Nadmiernego wyprostowania stawu kolanowego (przeprostu)
- Rotacji kolana przy ustabilizowanej stopie1
Skręcenie stawu nadgarstkowego
Skręcenia nadgarstka najczęściej powstają w wyniku:12
- Upadku na wyciągniętą rękę
- Bezpośredniego uderzenia w nadgarstek
- Nagłego ruchu skrętnego lub przeprostu nadgarstka
Klasyfikacja skręceń według stopnia ciężkości
Skręcenia klasyfikowane są według trzystopniowej skali, w zależności od stopnia uszkodzenia wiązadeł:123
- Stopień I (łagodne skręcenie) – niewielkie rozciągnięcie i mikrouszkodzenia włókien wiązadła. Występuje minimalne obrzęknięcie i bolesność, bez niestabilności stawu. Pełna funkcja stawu jest zachowana lub lekko ograniczona.123
- Stopień II (umiarkowane skręcenie) – częściowe naderwanie wiązadła z wyraźnym obrzękiem i bolesnością. Pojawia się umiarkowana niestabilność stawu przy określonych ruchach oraz ograniczenie funkcji.123
- Stopień III (ciężkie skręcenie) – całkowite zerwanie wiązadła prowadzące do znacznej niestabilności stawu. Występuje silny ból, obrzęk i zasinienie oraz znaczne upośledzenie funkcji stawu.123
Powikłania i następstwa nieleczonych skręceń
Nieleczone lub niewłaściwie leczone skręcenia mogą prowadzić do różnych powikłań:12
- Przewlekła niestabilność stawu – zwiększająca ryzyko nawracających skręceń123
- Przewlekły ból stawu – utrzymujący się długo po urazie12
- Ograniczenie ruchomości stawu – utrwalone przykurcze1
- Zwiększone ryzyko rozwoju zmian zwyrodnieniowych (artrozy) stawu1
- Osłabienie mięśni stabilizujących staw1
- Zaburzenia propriocepcji – upośledzające kontrolę położenia stawu1
- Zwiększone ryzyko upadków, szczególnie u osób starszych1
Szczególnie niepokojące jest to, że według różnych badań nawet 25-40% pacjentów z przebytym skręceniem stawu skokowego może doświadczać nawracającej niestabilności, a do 20% rozwija przewlekłą niestabilność stawu.12
Różnicowanie między skręceniem a naciągnięciem mięśni
Istotne jest różnicowanie między skręceniem stawu (uszkodzeniem wiązadeł) a naciągnięciem (uszkodzeniem mięśni lub ścięgien):123
- Skręcenie (sprain) – dotyczy wiązadeł, które łączą kości w stawie. Powstaje przez nadmierne rozciągnięcie lub naderwanie wiązadeł, najczęściej w wyniku nagłego skręcenia stawu poza jego normalny zakres ruchomości.123
- Naciągnięcie (strain) – dotyczy mięśni lub ścięgien (które łączą mięśnie z kośćmi). Powstaje w wyniku nadmiernego rozciągnięcia lub skurczu mięśnia, często podczas aktywności wymagających powtarzalnych ruchów, podnoszenia ciężkich przedmiotów lub nagłych ruchów.123
Oba typy urazów mogą mieć podobne objawy: ból, obrzęk i ograniczenie ruchomości, jednak lokalizacja i charakter uszkodzenia tkankowego są odmienne.1
Szczególne formy skręceń stawów
Wysokie skręcenie stawu skokowego
Wysokie skręcenie stawu skokowego (syndesmotyczne) dotyczy więzadeł łączących kość piszczelową i strzałkową powyżej stawu skokowego (tzw. więzadła syndesmotyczne). Jest to mniej powszechny, ale zazwyczaj poważniejszy uraz niż typowe skręcenie boczne stawu skokowego.12
Wysokie skręcenie powstaje najczęściej w wyniku urazu rotacyjnego, gdy stopa jest zgięta grzbietowo i obrócona na zewnątrz. Ten typ urazu jest częsty w sportach kontaktowych. W niektórych przypadkach może towarzyszyć mu złamanie kości strzałkowej na wysokim poziomie (złamanie Maisonneuve’a).1
Skręcenia z wyłamaniem/lub awulsją
W niektórych przypadkach, gdy dochodzi do zerwania wiązadła w miejscu jego przyczepu do kości, może dojść do oderwania fragmentu kostnego. Ten typ urazu, zwany awulsją, jest widoczny na zdjęciu rentgenowskim i może wymagać innego podejścia terapeutycznego niż typowe skręcenie.1
Epidemiologia skręceń
Skręcenia stawów są jednymi z najczęstszych urazów układu mięśniowo-szkieletowego:12
- W samych Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii ponad 2 miliony skręceń stawu skokowego jest leczonych na oddziałach ratunkowych rocznie1
- Dziennie około 25 000 osób doświadcza skręcenia stawu skokowego12
- Skręcenia stawu skokowego stanowią najczęstszą przyczynę nieuczestniczenia w zajęciach sportowych1
- Mężczyźni w wieku 15-24 lat mają wyższy wskaźnik skręceń stawu skokowego, natomiast u kobiet powyżej 30 roku życia wskaźnik ten jest wyższy niż u mężczyzn w tym samym wieku1
- W przypadku skręceń przyśrodkowych stawu skokowego, mężczyźni są około trzy razy bardziej narażeni niż kobiety, często ze względu na większy udział w sportach wymagających nagłych zmian kierunku1
- Osoby, które doznały skręcenia stawu skokowego, są 3,5 raza bardziej narażone na ponowne skręcenie niż osoby bez takiego urazu w przeszłości1
Zapobieganie skręceniom stawów
Istnieje kilka sprawdzonych metod zapobiegania skręceniom stawów:12
- Odpowiednie przygotowanie fizyczne – wzmacnianie mięśni stabilizujących stawy1
- Prawidłowa rozgrzewka przed aktywnością fizyczną1
- Stosowanie odpowiedniego obuwia dostosowanego do rodzaju aktywności12
- Stabilizacja stawów przy pomocy ortez lub tapingu – szczególnie u osób z przebytymi skręceniami1
- Unikanie zbyt szybkiego zwiększania intensywności treningu1
- Właściwa rehabilitacja po przebytych urazach12
- Poprawa propriocepcji (czucia głębokiego) – ćwiczenia na równowagę i koordynację1
- Unikanie aktywności fizycznej przy znacznym zmęczeniu mięśniowym1
Ważne jest, aby po skręceniu stawy były odpowiednio leczone i rehabilitowane. Powrót do intensywnej aktywności fizycznej powinien nastąpić dopiero po całkowitym wyleczeniu urazu, co może zająć nawet do 8 tygodni w przypadku poważniejszych skręceń.1
Podsumowanie
Skręcenie stawu to powszechny uraz, który występuje, gdy wiązadła otaczające staw zostają nadmiernie rozciągnięte lub naderwane w wyniku ruchu wykraczającego poza normalny zakres ruchomości stawu. Najczęściej dochodzi do niego podczas aktywności sportowej, upadków lub nagłych zmian kierunku ruchu.123
Czynniki ryzyka obejmują wcześniejsze urazy, nieodpowiednie obuwie, słabość mięśniową oraz predyspozycje anatomiczne. Skręcenia klasyfikuje się według trzystopniowej skali ciężkości, od łagodnych naderwań do całkowitych zerwań wiązadeł.123
Nieleczone skręcenia mogą prowadzić do przewlekłej niestabilności stawu, nawracających urazów i zmian zwyrodnieniowych. Profilaktyka obejmuje wzmacnianie mięśni stabilizujących, odpowiednią rozgrzewkę oraz stosowanie stabilizatorów u osób z ryzykiem nawrotowych skręceń.123
Właściwe rozpoznanie mechanizmu powstania skręcenia pozwala na wdrożenie odpowiedniego leczenia i rehabilitacji, co ma kluczowe znaczenie dla przywrócenia pełnej funkcji stawu i zapobiegania powikłaniom długoterminowym.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.