Sarkoidoza
Epidemiologia
Sarkoidoza jest przewlekłą chorobą ziarniniakową o zmiennej epidemiologii zależnej od regionu, rasy, płci i wieku. Zapadalność waha się od 0,5-1,3/100 000 w Azji Wschodniej do 11,5-20/100 000 w krajach skandynawskich, z najwyższą chorobowością w Szwecji i Kanadzie (140-160/100 000). W USA Afroamerykanie, zwłaszcza kobiety, wykazują znacznie wyższe wskaźniki zapadalności (35,5/100 000) i chorobowości (141,4-178,5/100 000) niż osoby rasy białej (10,9/100 000 i 49,8/100 000). Choroba najczęściej dotyka osoby w wieku 20-60 lat, z dwoma szczytami zapadalności (25-35 i 45-65 lat) i nieznaczną przewagą kobiet. Czynniki genetyczne (4-10% pacjentów ma krewnych z sarkoidozą) oraz środowiskowe, w tym ekspozycja zawodowa (strażacy, rolnicy, stolarze), odgrywają istotną rolę w patogenezie. Palenie tytoniu wiąże się z 58% wyższym ryzykiem rozwoju choroby, co podkreśla złożoność czynników ryzyka.
Epidemiologia sarkoidozy
Sarkoidoza jest przewlekłą chorobą ziarniniakową o nieznanej etiologii, występującą na całym świecie. Epidemiologia sarkoidozy charakteryzuje się znaczną zmiennością w zależności od regionu geograficznego, rasy, płci i wieku.12 Badania epidemiologiczne dostarczyły kluczowych informacji na temat rozkładu choroby, czynników ryzyka oraz długoterminowych wyników leczenia.3
Zapadalność i chorobowość na sarkoidozę
Zapadalność i chorobowość na sarkoidozę charakteryzują się ogromną zmiennością geograficzną i etniczną. Współczynniki zapadalności wahają się od 0,5-1,3 na 100 000 osób w Azji Wschodniej, poprzez 6,8 na 100 000 w Kanadzie, 8-11 na 100 000 w Stanach Zjednoczonych, do 11,5 na 100 000 w krajach skandynawskich.45 W niektórych regionach Szwecji odnotowano nawet zapadalność rzędu 20 przypadków na 100 000 mieszkańców.6
Chorobowość jest również zróżnicowana, wynosi 1-5 na 100 000 w Korei Południowej, Tajwanie i Japonii, podczas gdy w Szwecji i Kanadzie osiąga wartości 140-160 na 100 000.7 W Stanach Zjednoczonych szacuje się ją na około 60 przypadków na 100 000 osób.8 W Finlandii badania wykazały wzrost chorobowości z 85 na 100 000 w 2002 roku do 106 na 100 000 w 2022 roku, co sugeruje rosnący trend w diagnozowaniu tej choroby.9
Zróżnicowanie rasowe i etniczne
Rasa jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na częstość występowania sarkoidozy.10 W Stanach Zjednoczonych najwyższą zapadalność i chorobowość konsekwentnie obserwuje się wśród Afroamerykanów, przy czym Afroamerykanki mają najwyższe wskaźniki.11 Szacowane dożywotnie ryzyko zachorowania na sarkoidozę wśród Afroamerykanów wynosi 2,4%, w porównaniu do 0,85% wśród Amerykanów rasy białej.1213
Współczynnik zapadalności skorygowany względem wieku wynosi 35,5 przypadku na 100 000 rocznie dla Afroamerykanów i 10,9 na 100 000 dla osób rasy białej w USA.14 Analiza amerykańskiej bazy danych opieki zdrowotnej w latach 2010-2013 wykazała trzykrotnie wyższą chorobowość wśród Afroamerykanów (141,4 na 100 000) w porównaniu z osobami rasy białej (49,8 na 100 000) oraz niższą chorobowość wśród Latynosów i Azjatów (odpowiednio 21,7 i 18,9 na 100 000).15 Najwyższą chorobowość odnotowano wśród Afroamerykanek (178,5 na 100 000).16
Sarkoidoza jest również bardziej powszechna wśród osób pochodzenia skandynawskiego, Duńczyków oraz mieszkańców Wysp Karaibskich pochodzenia afrykańskiego.17 Choroba jest natomiast stosunkowo rzadka wśród Azjatów i Latynosów, gdzie zapadalność wynosi około 1-3 przypadki na 100 000.18
Zróżnicowanie wiekowe i płciowe
Sarkoidoza typowo występuje u osób w wieku 20-60 lat.19 Największe nasilenie zachorowań obserwuje się między 20 a 29 rokiem życia, choć w praktyce klinicznej ponad połowa przypadków jest diagnozowana u pacjentów powyżej 40 roku życia.2021 Wyróżnia się dwa szczyty zapadalności: pierwszy między 25 a 35 rokiem życia i drugi między 45 a 65 rokiem życia, szczególnie wśród kobiet w Skandynawii i Japonii.2223
Większość badań wskazuje na nieznaczną przewagę występowania sarkoidozy u kobiet, ze stosunkiem kobiet do mężczyzn wynoszącym około 1:2.2425 W USA zaobserwowano roczny współczynnik zapadalności wynoszący 11 na 100 000 dla kobiet.26 Kobiety często są diagnozowane w starszym wieku niż mężczyźni – w jednym z badań średni wiek diagnozy dla mężczyzn wynosił 45 lat, a dla kobiet 54 lata.27 Warto również zaznaczyć, że zachorowalność, śmiertelność i zajęcie narządów pozapłucnych są wyższe u kobiet.28
Różnice geograficzne
Położenie geograficzne okazało się ważnym czynnikiem związanym z występowaniem sarkoidozy, a ostatnie badania potwierdzają zmienność regionalną.29 Najwyższą chorobowość obserwuje się w krajach skandynawskich i wśród Afroamerykanów.30 W Finlandii zaobserwowano znaczące różnice między okręgami szpitali uniwersyteckich – najwyższy wskaźnik chorobowości w 2022 roku wynosił 170 na 100 000 w okręgu Szpitala Uniwersyteckiego w Tampere, co było dwukrotnie wyższe niż w okręgu Szpitala Uniwersyteckiego w Helsinkach (84 na 100 000).31
Interesującym zjawiskiem jest również występowanie sarkoidozy w środowiskach wiejskich i miejskich. Badanie z Niemiec wykazało, że miejscowości liczące więcej niż 50 000 mieszkańców miały około połowy zapadalności małych miejscowości, co sugeruje rolę czynnika wiejskiego w etiologii choroby. Najniższe wskaźniki występowały w miejscowościach liczących mniej niż 500 mieszkańców, a najwyższe w miastach o populacji 10 000-20 000 mieszkańców.32
Czynniki ryzyka sarkoidozy
Czynniki genetyczne
Badania wskazują na znaczącą rolę czynników genetycznych w rozwoju sarkoidozy. Około 4-10% pacjentów ma krewnego pierwszego stopnia z sarkoidozą, co sugeruje rodzinne występowanie choroby.3334 W Stanach Zjednoczonych około 20% pacjentów rasy czarnej zgłasza, że ma członka rodziny również zdiagnozowanego z sarkoidozą, podczas gdy tylko 5% osób rasy białej wskazuje na rodzinne występowanie choroby.35
Wśród Afroamerykanów rodzeństwo i rodzice chorych na sarkoidozę mają około 2,5-krotnie zwiększone ryzyko zachorowania na tę chorobę.36 Ostatnie badania epidemiologiczne dostarczają nowych informacji na temat roli czynników genetycznych i niegenetycznych w rozwoju sarkoidozy.37 Indywidualne tło immunogenetyczne prawdopodobnie odgrywa również rolę w klinicznych manifestacjach sarkoidozy i może odpowiadać za heterogeniczność choroby.38
Czynniki środowiskowe i zawodowe
Zidentyfikowano również środowiskowe czynniki ryzyka sarkoidozy. Choroba jest częstsza w niektórych zawodach, mianowicie wśród strażaków, nauczycieli, personelu wojskowego, osób pracujących w branżach, gdzie stosuje się pestycydy, funkcjonariuszy organów ścigania i personelu medycznego.39
Badanie z Niemiec wykazało, że rolnicy mają dwukrotnie, a stolarze trzykrotnie wyższe wskaźniki zachorowalności niż średnia. W przypadku rolników prawdopodobnie wynika to z większej ekspozycji na czynnik wywołujący sarkoidozę, natomiast w przypadku stolarzy prawdopodobnie należy uwzględnić ułatwiające działanie pyłu drzewnego.40
Interesującym odkryciem było stwierdzenie, że praca przy usuwaniu gruzów po atakach terrorystycznych na World Trade Center z 11 września 2001 roku wiązała się z sarkoidozą (iloraz szans 9,1; 95% przedział ufności 1,1-74,0), ale ekspozycja na chmurę pyłu z WTC nie była czynnikiem ryzyka (iloraz szans 1,0; 95% przedział ufności 0,4-2,8).41
Inne czynniki ryzyka
W przeciwieństwie do wcześniejszych małych badań, które wskazywały na wyższą częstość występowania sarkoidozy wśród niepalących, duże badanie epidemiologiczne przeprowadzone na danych z ogólnokrajowych elektronicznych rejestrów medycznych Departamentu ds. Weteranów w Stanach Zjednoczonych, które zidentyfikowało 23 747 weteranów ze zdiagnozowaną sarkoidozą spośród ponad 13 milionów weteranów, wykazało, że historia używania tytoniu była związana z 58% wyższym prawdopodobieństwem wystąpienia sarkoidozy.42
Ponadto, poza tradycyjnie znanymi czynnikami ryzyka sarkoidozy, takimi jak rasa czarna i płeć żeńska, badanie wykazało wyższe ryzyko choroby wśród weteranów służących w Armii, Siłach Powietrznych lub w wielu rodzajach służby w jednej karierze.43
Obciążenie chorobowe i śmiertelność
Sarkoidoza może dotykać niemal każdego narządu, choć płuca są zajęte w około 90% przypadków.4445 Zajęcie płuc odpowiada za większość zachorowalności i śmiertelności u pacjentów z sarkoidozą. Ogólny wskaźnik śmiertelności wynosi około 5%, przy czym pacjenci, u których choroba rozwija się podstępnie, mają gorsze rokowanie niż ci, u których występuje ostra manifestacja.46
Śmiertelność z powodu sarkoidozy, zwykle spowodowana niewydolnością oddechową, wynosi od 1 do 5%.47 W stanie Illinois odnotowano stały wzrost śmiertelności przypisywanej sarkoidozie w latach 1969-1994. Trzyletni współczynnik śmiertelności wynosił 0,8 zgonów na milion mieszkańców w latach 1969-71, 1,2 w latach 1974-76, 1,6 w latach 1979-81, 2,0 w latach 1984-86, 2,6 w latach 1989-91 i 2,8 w latach 1992-94.48
Spontaniczne remisje występują u prawie dwóch trzecich pacjentów, natomiast przebieg przewlekły lub postępujący obserwuje się u 10-30% chorych.49 Badania wskazują, że pacjenci z sarkoidozą, u których choroba jest nieaktywna przez 3 lata, mogą być określani jako będący w remisji, z niemal wszystkimi nawrotami występującymi w ciągu 36 miesięcy od diagnozy.50
Sarkoidoza w różnych grupach etnicznych
Prezentacja kliniczna sarkoidozy może różnić się w zależności od pochodzenia etnicznego.51 Afroamerykanie wykazują tendencję do rozwijania objawów wcześniej, w sposób bardziej ostry i ciężki niż osoby rasy białej, u których często choroba przebiega bezobjawowo i łagodnie.52 Dotyczy to szczególnie kobiet, co potwierdzają badania jakościowe opublikowane w 2021 roku, które wyjaśniają, jak słaba komunikacja między pacjentem a lekarzem, luki w wiedzy lekarzy i brak zaufania do lekarzy i systemu opieki zdrowotnej stanowią bariery w dostępie do wysokiej jakości opieki dla czarnoskórych kobiet.53
W populacji azjatyckiej sarkoidoza ma pewne charakterystyczne cechy. W jednym z badań prowadzonych wśród pacjentów azjatyckich odnotowano wysoką częstość występowania zapalenia błony naczyniowej oka (około 40%, co jest znacznie wyższe niż wcześniejsze doniesienia o 10-15% w Europie i Ameryce Północnej) oraz wyraźną przewagę kobiet (stosunek kobiet do mężczyzn około 4:1, co jest znacznie wyższe niż niewielka przewaga kobiet w kohortach pacjentów rasy białej i czarnej, gdzie stosunek wynosi poniżej 2:1).54
Sarkoidoza sercowa
Sarkoidoza sercowa (CS) jest formą ziarniniakowego zapalenia mięśnia sercowego, której częstość występowania wzrosła w ciągu ostatnich dwóch dekad, prawdopodobnie z powodu wykorzystania zaawansowanych technik obrazowania serca.55
Badania szacują, że 5% pacjentów z sarkoidozą ma klinicznie jawną sarkoidozę sercową, a do jednej trzeciej ma klinicznie bezobjawową chorobę wykrywaną w badaniach obrazowych i autopsyjnych.56 Częstość występowania sarkoidozy sercowej wzrosła na przestrzeni lat, co potwierdzają badania w Finlandii, które wykazały ponad 20-krotny wzrost wykrywalności między 1988 a 2012 rokiem.57
Chorobowość klinicznie jawnej sarkoidozy sercowej w Finlandii w 2012 roku wynosiła 22 pacjentów na 1 milion dorosłej populacji. Według najnowszych danych, 5,3 nowych przypadków sarkoidozy sercowej na 1 milion dorosłych jest diagnozowanych i wymaga leczenia każdego roku.58
Rzeczywista chorobowość sarkoidozy sercowej może być nadal niedoszacowana, ponieważ metody diagnostyczne (biopsja, FDG-PET i CMR z gadolinem) nie są rutynowo stosowane do oceny serca, zwłaszcza u pacjentów z łagodnymi objawami.59 Interesujący jest fakt, że badania wykazały, iż sarkoidoza sercowa jest znacznie częstsza w Japonii niż w krajach zachodnich – ponad 50% pacjentów z sarkoidozą w Japonii ma zajęcie serca.60
Wyzwania w badaniach epidemiologicznych
Badania epidemiologiczne sarkoidozy napotykają liczne wyzwania. Jednym z głównych problemów jest brak standardowych kryteriów diagnostycznych, różnice w metodach wykrywania przypadków oraz niska czułość i swoistość testów diagnostycznych.61 Ponadto, często bezobjawowy przebieg choroby sprawia, że wiele przypadków może pozostać niezdiagnozowanych.62
Ograniczeniem wielu badań opartych na administracyjnych bazach danych jest brak informacji o fenotypie sarkoidozy, który jest ważnym czynnikiem związanym z zapadalnością i chorobowością.63 Niemożność stratyfikacji według fenotypów sarkoidozy w tych danych jest ograniczeniem, którym należy się zająć.64
Badania śmiertelności oparte na świadectwach zgonu wymagają, aby sarkoidoza była wymieniona jako przyczyna śmierci, co prawdopodobnie obejmuje cięższe przypadki sarkoidozy.65
Nowe kierunki badań
Wraz ze wzrostem świadomości w dziedzinie sarkoidozy, tworzone są bardziej rozległe badania epidemiologiczne z wykorzystaniem krajowych rejestrów, elektronicznej dokumentacji medycznej, baz danych ubezpieczycieli i kohort długoterminowych poprzez sieci współpracy, aby uzyskać dalsze informacje na temat heterogeniczności sarkoidozy i jej czynników ryzyka oraz poprawić ogólne zrozumienie globalnego obciążenia chorobą.66
Wykorzystanie wielkoformatowych baz danych epidemiologicznych obejmujących różnorodne pochodzenie etniczne ma znaczny potencjał w rozwikłaniu różnych aspektów epidemiologii sarkoidozy. Zasoby te oferują unikalną możliwość rozwiązania problemu heterogeniczności klinicznej poprzez badanie interakcji czynników środowiskowych i determinantów społeczno-ekonomicznych.67
Zasoby biobankowe są nieocenione dla badań epidemiologicznych i napędzają postęp w medycynie spersonalizowanej poprzez badania genomiczne wielu powszechnych chorób. Jednak w przypadku sarkoidozy staranne planowanie i precyzyjna charakterystyka fenotypu są niezbędne dla badań molekularnych.68
Podsumowanie i wnioski
Epidemiologia sarkoidozy charakteryzuje się znaczną zmiennością w zależności od regionu świata, rasy, wieku i płci. Najwyższą zapadalność i chorobowość obserwuje się w krajach skandynawskich i wśród Afroamerykanów, przy czym Afroamerykanki mają najwyższe wskaźniki.6970
Choroba najczęściej dotyka osoby w wieku 20-60 lat, z nieznaczną przewagą występowania u kobiet. Czynniki genetyczne i środowiskowe, w tym narażenie zawodowe, odgrywają ważną rolę w rozwoju sarkoidozy.7172
Pomimo osiągnięć w badaniach epidemiologicznych sarkoidozy, pozostaje wiele wyzwań, w tym brak standardowych kryteriów diagnostycznych i ograniczenia w dostępnych danych. Przyszłe badania powinny być prowadzone w różnorodnych populacjach i uwzględniać fenotypy sarkoidozy.73
Interesującym obszarem przyszłych badań jest sarkoidoza wielonarządowa u osób starszych, która stanowi znaczną część populacji pacjentów z sarkoidozą.74 Ponadto, istnieje potrzeba lepszego zrozumienia wpływu sarkoidozy w społeczności afroamerykańskiej, która żyje z najwyższą chorobowością tej przewlekłej choroby.75
Najnowsze wyniki badań dotyczących zapadalności, chorobowości i czynników ryzyka dostarczyły nowych informacji na temat rozkładu sarkoidozy w populacjach.76 Wykorzystanie dużych zbiorów danych pomogło lepiej zrozumieć wzorce występowania sarkoidozy.77 Jest to ekscytujący czas dla badań epidemiologicznych nad sarkoidozą, z niedawnym pojawieniem się nowych dużych zbiorów danych populacyjnych.78
| Region/Grupa etniczna | Zapadalność (na 100 000 osób/rok) | Chorobowość (na 100 000 osób) |
|---|---|---|
| Azja Wschodnia | 0,5-1,3 | 1-5 |
| Kanada | 6,8 | 140-160 |
| USA (ogólnie) | 8-11 | 60 |
| USA – Afroamerykanie | 35,5 | 141,4 |
| USA – Afroamerykanki | N/A | 178,5 |
| USA – osoby rasy białej | 10,9 | 49,8 |
| USA – Latynosi | N/A | 21,7 |
| USA – Azjaci | N/A | 18,9 |
| Szwecja | 11,5-20 | 140-160 |
| Finlandia (2022) | 17,0 | 106 |
| Finlandia – Tampere (2022) | N/A | 170 |
| Finlandia – Helsinki (2022) | N/A | 84 |
| Wielka Brytania | 9,69 | N/A |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.