Rak wątrobowokomórkowy
Epidemiologia
Rak wątrobowokomórkowy (HCC) stanowi 75-85% pierwotnych nowotworów wątroby i jest czwartą najczęstszą przyczyną zgonów z powodu raka na świecie, z około 747 000 nowych przypadków rocznie. Wskaźniki zachorowalności i umieralności są najwyższe w Azji Wschodniej (ASMR 16,0) i Afryce Północnej (ASMR 13,9), gdzie dominuje przewlekłe zakażenie HBV. Marskość wątroby jest głównym czynnikiem ryzyka, obecna u 80-90% pacjentów z HCC, a wirusy HBV i HCV odpowiadają odpowiednio za 33% i 21% przypadków. Wzrasta jednak rola metabolicznych czynników ryzyka, takich jak NAFLD, otyłość i cukrzyca typu 2, które mogą prowadzić do HCC nawet bez marskości. Nadzór nad HCC, oparty na ultrasonografii co 6 miesięcy z lub bez oznaczania AFP, jest rekomendowany u pacjentów z marskością i zaawansowanym włóknieniem, co pozwala na wczesne wykrycie i poprawę przeżywalności. Jednak wykorzystanie nadzoru pozostaje niskie, z mniej niż 25% pacjentów z marskością objętych regularnym monitorowaniem.
- Epidemiologia raka wątrobowokomórkowego
- Czynniki ryzyka raka wątrobowokomórkowego
- Nadzór nad rakiem wątrobowokomórkowym
- Znaczenie nadzoru nad HCC
- Zalecenia dotyczące nadzoru nad HCC
- Metody nadzoru nad HCC
- Skuteczność i wyzwania w nadzorze nad HCC
- Poprawa nadzoru nad HCC
- Nowoczesne podejście do nadzoru nad HCC
Epidemiologia raka wątrobowokomórkowego
Rak wątrobowokomórkowy (HCC, Hepatocellular carcinoma) stanowi dominujący typ pierwotnego raka wątroby, odpowiadając za około 75-85% wszystkich przypadków. Jest to poważny problem zdrowotny na całym świecie, będąc siódmym najczęstszym nowotworem złośliwym i czwartą wiodącą przyczyną zgonów związanych z rakiem.12 Globalnie, HCC odpowiada za około 747 000 nowych przypadków rocznie, co stanowi wzrost o 70% w porównaniu z 1990 rokiem.3 Pomimo powolnego spadku globalnych standaryzowanych względem wieku wskaźników zachorowalności od końca lat 90., całkowita liczba przypadków HCC stale rośnie z powodu starzenia się społeczeństwa i wzrostu populacji.4
Wskaźniki zachorowalności na HCC wykazują znaczne zróżnicowanie geograficzne. Szacuje się, że 72% przypadków występuje w Azji (ponad 50% w Chinach), 10% w Europie, 7,8% w Afryce, 5,1% w Ameryce Północnej, 4,6% w Ameryce Łacińskiej i 0,5% w Oceanii.5 Najwyższe wskaźniki zachorowalności obserwuje się w Azji Wschodniej, Afryce Północnej i Azji Południowo-Wschodniej, co odzwierciedla wysoką częstość występowania przewlekłego zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B (HBV).6 W 2019 roku region Zachodniego Pacyfiku wykazał najwyższą częstość występowania przypadków raka wątroby (n=295 484), zgonów (n=254 054) i lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALY; 6,7 miliona).7
Rokowanie w HCC jest niekorzystne we wszystkich regionach świata. W rezultacie wskaźniki zachorowalności i umieralności są porównywalne. W 2018 roku szacowany globalny wskaźnik zachorowalności na raka wątroby na 100 000 osobolat wynosił 9,3, podczas gdy odpowiedni wskaźnik umieralności wynosił 8,5.8 Standaryzowane względem wieku wskaźniki umieralności (ASMR) w 2018 roku były najwyższe w Azji Wschodniej (16,0) i Afryce Północnej (13,9), a następnie w Azji Południowo-Wschodniej (13,2).9
Trendy w epidemiologii raka wątrobowokomórkowego
Wskaźniki zachorowalności na HCC wykazują różne tendencje w różnych regionach świata. W okresie od 1978 do 2012 roku zachorowalność na HCC spadła w wielu krajach azjatyckich i we Włoszech, ale wzrosła w Indiach, obu Amerykach, Oceanii i większości krajów europejskich.10 W Stanach Zjednoczonych obserwuje się znaczący wzrost zachorowalności na raka wątroby w ciągu ostatnich 30 lat, głównie z powodu zakażeń HCV.11 W 2023 roku odnotowano około 41 210 nowych przypadków raka wątroby i wewnątrzwątrobowych dróg żółciowych, co stanowi 2,1% wszystkich nowych przypadków nowotworów.12
W Wielkiej Brytanii rak wątroby jest najszybciej rosnącą przyczyną zgonów związanych z rakiem, a w ostatniej dekadzie odnotowano 63% wzrost zachorowalności i 55% wzrost umieralności.13 Prognozuje się, że do 2035 roku wskaźniki zachorowalności na HCC wzrosną o 38% (43% dla mężczyzn i 21% dla kobiet), czemu będzie towarzyszyć 58% wzrost umieralności.14
W Korei Południowej standaryzowany względem wieku wskaźnik zachorowalności na raka wątroby znacząco spadł z 28,9 w 1999 roku do 19,7 w 2014 roku i 16,1 w 2019 roku. Standaryzowany względem wieku wskaźnik zgonów z powodu raka wątroby zauważalnie obniżył się z 24,7 w 1999 roku do 16,4 w 2014 roku i dalej do 11,5 w 2020 roku.15
Różnice demograficzne w epidemiologii HCC
HCC wykazuje silną przewagę występowania u mężczyzn, zarówno pod względem zachorowalności, jak i umieralności, ze stosunkiem mężczyzn do kobiet przekraczającym 2,5 dla obu wskaźników.16 Globalnie wskaźniki są znacznie wyższe u mężczyzn (14,1 na 100 000 osób) niż u kobiet (5,2 na 100 000 osób).17
Wiek zachorowania na HCC różni się w zależności od regionu i etiologii choroby. W Afryce pacjenci z HCC są diagnozowani w młodszym wieku niż w innych regionach świata, co skłania do zalecania nadzoru nad Afrykanami z przewlekłym HBV już od 20. roku życia.18
W Stanach Zjednoczonych występują znaczące różnice w zachorowalności na raka wątroby w zależności od płci, wieku i rasy/pochodzenia etnicznego. Badania populacyjne wykazały, że Azjaci/mieszkańcy wysp Pacyfiku mają wyższe wskaźniki HCC w porównaniu z innymi grupami.19
Czynniki ryzyka raka wątrobowokomórkowego
Marskość wątroby jest głównym czynnikiem ryzyka rozwoju HCC, niezależnie od etiologii choroby wątroby.20 Około 80-90% przypadków HCC rozwija się u osób z marskością wątroby.21 Pacjenci z marskością mają roczne ryzyko rozwoju HCC wynoszące od 1% do 8%.22
Jednakże główne czynniki ryzyka HCC podlegają zmianom w czasie. Obecnie wirusy HBV i HCV pozostają najważniejszymi globalnymi czynnikami ryzyka HCC, odpowiadając odpowiednio za 33% i 21% przypadków.23 Przewlekłe zakażenie HBV stanowi główny światowy problem zdrowotny o wysokiej częstości występowania, które może prowadzić do marskości i HCC. Obecnie najwyższe wskaźniki zachorowalności i częstości występowania HCC obserwuje się w Azji Wschodniej, Afryce Północnej i Azji Południowo-Wschodniej, regionach o wyższej częstości występowania przewlekłego zakażenia HBV, co przyczynia się do ponad połowy globalnych przypadków HCC.24
Oczekuje się, że znaczenie tych wirusowych czynników ryzyka zmniejszy się w nadchodzących latach z kilku powodów:25
- Wpływ szczepień noworodków przeciwko HBV, już widoczny u młodych dorosłych w niektórych krajach, będzie bardziej zauważalny wraz ze starzeniem się zaszczepionych kohort26
- Skuteczne leczenie przewlekłych zakażeń zarówno HBV, jak i HCV powinno przyczynić się do spadku wskaźników HCC związanego z wirusami27
W Tajwanie wskaźnik umieralności z powodu HCC znacząco spadł wśród osób w wieku od 5 do 29 lat, z 0,81 zgonów na 100 000 do 0,05 na 100 000 w latach 2001-2004, wśród urodzonych w latach 1977-1980, co przypisuje się kampanii szczepień w 1984 roku.28 Podobnie Hongkong odnotował znaczący spadek zachorowalności na HCC we wszystkich grupach wiekowych w ciągu ostatnich 25 lat, częściowo z powodu spadku wskaźników zakażeń HBV od czasu wprowadzenia powszechnych szczepień przeciwko HBV w 1988 roku.29
Z drugiej strony, częstość występowania metabolicznych czynników ryzyka HCC, w tym zespołu metabolicznego, otyłości, cukrzycy typu II i niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD), wzrasta i może wspólnie stać się główną przyczyną HCC na całym świecie.30 Nadmierne spożycie alkoholu również pozostaje nierozwiązanym czynnikiem ryzyka, odpowiadając za około 30% przypadków HCC.31
W przeciwieństwie do HCC związanego z wirusami, HCC związany z NAFLD/NASH ma charakterystyczne cechy. Pacjenci są starsi, mają wyższy wskaźnik masy ciała i wyższe wskaźniki cukrzycy typu 2, nadciśnienia, hiperlipidemii i chorób układu sercowo-naczyniowego.32 Co ważne, HCC związany z NAFLD może rozwijać się również przy braku marskości, w przeciwieństwie do choroby alkoholowej i autoimmunologicznych chorób wątroby.33
Częstość występowania HCC związanego z NAFLD wzrosła z 2,6% (1995-1999) do 19,5% (2010-2014) w badaniu francuskim obejmującym 323 pacjentów z HCC, którzy przeszli resekcję wątroby w dwóch ośrodkach między 1995 a 2014 rokiem.34 Wraz z rosnącą liczbą pacjentów z NAFLD, szacowaną obecnie na 243,7 miliona, przewiduje się, że częstość występowania HCC związanego z NAFLD wzrośnie z 14 090 przypadków w 2016 roku do 26 240 przypadków do 2030 roku.35
Innym istotnym czynnikiem ryzyka, zwłaszcza w niektórych częściach świata, jest skażenie żywności aflatoksyną B1 (AFB1). Z powodu zmian klimatycznych AFB1 może stać się bardziej dominującym czynnikiem ryzyka w nadchodzących dekadach.36
Nadzór nad rakiem wątrobowokomórkowym
Nadzór nad HCC definiuje się jako stosowanie okresowych badań w celu monitorowania zmian w wątrobie, które budzą kliniczne podejrzenie HCC.37 Celem nadzoru jest wykrycie przedklinicznej choroby, a stosowanie technik obrazowania w nadzorze zostało zaproponowane jako sposób identyfikacji HCC we wczesnych stadiach u pacjentów z wysokim ryzykiem, takich jak pacjenci z marskością.38
Znaczenie nadzoru nad HCC
Nadzór nad HCC u osób z grupy wysokiego ryzyka ma kluczowe znaczenie dla wykrywania wczesnego stadium nowotworu i poprawy ogólnej przeżywalności.39 Wczesne wykrycie HCC jest szczególnie ważne, biorąc pod uwagę bardzo złe rokowanie w przypadku zmian wykrytych późno.40
Istnieje silny związek między wczesnym wykryciem a poprawą przeżywalności, co stanowiło impuls do opracowania wytycznych towarzystw naukowych dotyczących nadzoru nad HCC wśród osób z grupy ryzyka, w tym osób z marskością.41 Nadzór nad HCC jest związany ze znaczną poprawą wczesnego wykrywania guza, otrzymywania leczenia o charakterze radykalnym i ogólnej przeżywalności u pacjentów z marskością.42
Regularny 6-miesięczny nadzór u dorosłych z marskością lub zaawansowanym włóknieniem i stanami takimi jak wirusowe zapalenie wątroby typu B i C zwiększa szansę wczesnego wykrycia HCC, dzięki czemu pacjenci mogą skorzystać z potencjalnie radykalnego leczenia i poprawy szans na przeżycie.43
Metaanaliza 47 badań obejmujących 15 158 pacjentów wykazała, że nadzór nad HCC był związany ze znacznie wyższymi wskaźnikami wczesnego wykrycia, leczenia o charakterze radykalnym i wydłużonego przeżycia, nawet po uwzględnieniu tzw. lead-time bias.44
Zalecenia dotyczące nadzoru nad HCC
Wszystkie główne towarzystwa naukowe zalecają nadzór nad grupami wysokiego ryzyka. Towarzystwa te, w tym Amerykańskie Towarzystwo Badań Chorób Wątroby (AASLD), Europejskie Towarzystwo Badań Wątroby (EASL) i Azjatycko-Pacyficzne Towarzystwo Badań Wątroby (APASL), zalecają nadzór nad HCC u pacjentów z marskością z zastosowaniem ultrasonografii wątroby z lub bez oznaczania alfa-fetoproteiny (AFP) co 6 miesięcy.4546
AASLD zaleca nadzór dla:47
- Wszystkich dorosłych z marskością wątroby, bez względu na etiologię
- Za pomocą ultrasonografii, z lub bez oznaczania AFP, co 6 miesięcy
- Tomografia komputerowa (CT) i rezonans magnetyczny (MRI) nie są zalecane jako podstawowe modalności do nadzoru, ale mogą być stosowane u wybranych pacjentów z wysokim prawdopodobieństwem niewystarczającego badania USG lub jeśli USG jest próbowane, ale niewystarczające
Grupy wysokiego ryzyka, które powinny być objęte nadzorem, obejmują:48
- Większość pacjentów z marskością, z wyjątkiem pacjentów z zaawansowaną niewydolnością wątroby, chyba że znajdują się na liście oczekujących na przeszczep
- Pacjenci z niecyrrotycznym zakażeniem HBV
- Pacjenci z zakażeniem HCV i zaawansowanym włóknieniem
Nadzór nie jest zalecany dla:49
- Pacjentów z marskością klasy C według Child-Pugh, chyba że znajdują się na liście oczekujących na przeszczep, ze względu na ich niskie przewidywane przeżycie
- Pacjentów z zakażeniem HCV lub niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby (NAFLD), którzy nie mają marskości, ponieważ ryzyko HCC jest zbyt niskie, aby uzasadnić nadzór
Metody nadzoru nad HCC
Ultrasonografia wątroby co 6 miesięcy z lub bez oznaczania poziomu AFP jest powszechnie zalecana jako standardowa metoda nadzoru nad HCC.50 Wszystkie międzynarodowe towarzystwa naukowe zgadzają się, że USG jest podstawą badań przesiewowych w kierunku HCC, ze względu na powszechną dostępność, niskie koszty, brak promieniowania jonizującego, powtarzalność i dobrą tolerancję przez pacjentów.51
Jednakże badanie ultrasonograficzne ma ograniczoną czułość dla wczesnej choroby i może być niewystarczające u niektórych osób, szczególnie w obecności otyłości i niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby lub marskości związanej z alkoholem.5253 Przeglądy systematyczne wykazują, że samo USG ma czułość wykrywania HCC od 30% do 70%.54
W niektórych przypadkach mogą być wskazane inne metody obrazowania:55
- Badanie rezonansu magnetycznego (MRI) z kontrastem specyficznym dla wątroby może skutkować wyższym wskaźnikiem wykrywania HCC i niższą liczbą fałszywie dodatnich wyników w porównaniu z USG
- Nie ma uniwersalnej zgody co do dodawania AFP do USG w badaniach przesiewowych HCC
Skuteczność i wyzwania w nadzorze nad HCC
Skuteczność nadzoru nad HCC w poprawie wyników u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka zależy nie tylko od dokładności testów nadzorczych, ale także od rzeczywistego wdrożenia nadzoru.56 Niestety, wykorzystanie nadzoru nad HCC pozostaje suboptymalne w praktyce klinicznej, szczególnie wśród pacjentów z chorobą wątroby związaną z alkoholem lub NASH oraz tych, którzy nie są pod opieką specjalistów gastroenterologii.57
Dane dotyczące nadzoru nad HCC u pacjentów z marskością konsekwentnie pokazują słabą realizację i przestrzeganie opublikowanych wytycznych.58 Niedawny systematyczny przegląd i metaanaliza wykazały, że nadzór nad HCC jest nadal niedostatecznie wykorzystywany, przy czym tylko 1 na 4 pacjentów z marskością jest poddawany nadzorowi.59
Według danych z rejestru Surveillance, Epidemiology, and End Results mniej niż 20% pacjentów, u których rozwinął się HCC, otrzymało regularny nadzór.60 W Stanach Zjednoczonych i Europie wskaźniki wykorzystania nadzoru nad HCC pozostają na poziomie poniżej 20%.61
Na wdrażanie nadzoru nad HCC mogą wpływać czynniki związane z lekarzem lub pacjentem:62
- Pacjenci muszą być zaangażowani w opiekę zdrowotną i odbywać wizyty w klinice
- Lekarze muszą dokładnie identyfikować pacjentów z grupy ryzyka
- Lekarze muszą zlecać odpowiednie testy nadzorcze
- Testy nadzorcze muszą być zaplanowane
- Pacjent musi przestrzegać zaleceń dotyczących nadzoru
Główne bariery obejmują:63
- Na poziomie pacjenta: ograniczenia finansowe, brak świadomości zaleceń dotyczących nadzoru, problemy z planowaniem
- Na poziomie lekarza: brak zleceń lekarskich na nadzór i nierozpoznanie marskości
Poprawa nadzoru nad HCC
Ze względu na ciągłe niedostateczne wykorzystanie programów nadzoru zaleca się wdrożenie interwencji w celu poprawy wskaźników nadzoru nad HCC. Oceniono różne interwencje:64
- Interwencje na poziomie pacjenta często obejmują edukację pacjenta na temat znaczenia badań przesiewowych, pomoc w planowaniu i programy transportu na wizyty przesiewowe
- Interwencje na poziomie lekarza obejmują przestrzeganie wytycznych dotyczących badań przesiewowych, przypomnienia za pośrednictwem elektronicznej dokumentacji medycznej i raporty zgodności
- Na poziomie makro, inicjatywy mające na celu zmniejszenie kosztów badań przesiewowych i zwiększenie dostępności mogą pozytywnie wpłynąć na nadzór nad HCC
Krajowe programy nadzoru nad HCC mogą znacząco poprawić wyniki leczenia. Kraje takie jak Tajwan i Japonia, które ustanowiły skuteczne krajowe programy nadzoru nad HCC, mają znacznie lepszą ogólną przeżywalność pacjentów z HCC w porównaniu z krajami o mniej skutecznych programach.65
Warto podkreślić, że Japonia i Korea pozostają jedynymi dwoma krajami z krajowym programem nadzoru. W innych miejscach wykorzystanie regularnych ultrasonograficznych badań przesiewowych jest niskie, przy czym tylko 12-29% pacjentów z rozpoznaniem HCC otrzymuje regularne (roczne lub półroczne) badania przesiewowe USG przed diagnozą.66
Nowoczesne podejście do nadzoru nad HCC
W odpowiedzi na ograniczenia istniejących metod nadzoru, badane są nowe podejścia do poprawy wczesnego wykrywania HCC:67
- Nowe biomarkery oparte na badaniu krwi, takie jak wynik GALAD (Gender, Age, AFP-L3, AFP, DCP)
- Techniki biopsji płynnej
- Zastosowanie sztucznej inteligencji do poprawy przewidywania indywidualnego ryzyka HCC i interpretacji badań obrazowych
Również skrócone protokoły badania MRI są badane jako alternatywne narzędzia nadzoru.68
Modele predykcji HCC mogą odgrywać rolę w personalizacji nadzoru nad HCC.69 Istniejące skale ryzyka HCC mają wystarczająco dobrą skuteczność u pacjentów po eliminacji antygenu HBs (HBsAg).70
Należy zwrócić uwagę, że zmieniająca się etiologia HCC, z przesunięciem od chorób wątroby związanych z wirusami do etiologii niewirusowych, w tym choroby wątroby związanej z alkoholem i stłuszczeniowej choroby wątroby związanej z dysfunkcją metaboliczną, ma ważne implikacje dla zapobiegania, nadzoru i leczenia.71
Wyzwania przyszłości
Pomimo znacznych postępów w leczeniu HCC, ogólne rokowanie u pacjentów z dużym obciążeniem guzem, inwazją naczyniową lub rozprzestrzenianiem pozawątrobowym pozostaje wyjątkowo złe. Dlatego nadzór nad pacjentami z grupy wysokiego ryzyka jest kluczowy dla wykrycia HCC we wczesnych stadiach, gdy opcje leczenia radykalnego są nadal dostępne.72
Mimo, że nadzór nad HCC z pewnością zmniejsza umieralność związaną z rakiem, potencjalne szkody związane z nadzorem nie są w pełni zrozumiane.73 Istnieje potrzeba ciągłych badań nad optymalną strategią nadzoru, zwłaszcza w kontekście zmieniających się czynników ryzyka HCC.
Poprawa strategii wyszukiwania przypadków może być konieczna do identyfikacji osób z grupy wysokiego ryzyka wymagających nadzoru, ponieważ marskość i wirusowe zapalenie wątroby są często bezobjawowe.74 Zwiększenie świadomości i edukacji pacjentów na temat korzyści z regularnego nadzoru nad HCC może również przyczynić się do poprawy wyników.
Podsumowując, HCC pozostaje głównym globalnym obciążeniem zdrowotnym o zmieniającej się epidemiologii. Podczas gdy infekcje wirusowe historycznie stanowiły główne czynniki ryzyka, wzrost częstości występowania chorób metabolicznych i związanych z alkoholem zmienia krajobraz epidemiologiczny. Nadzór nad HCC, mimo iż nie jest optymalnie wykorzystywany, pozostaje kluczowym narzędziem do wczesnego wykrywania i poprawy wyników leczenia. Konieczne są dalsze wysiłki w celu zwiększenia wykorzystania nadzoru, poprawy metod nadzoru i rozwiązania wyzwań związanych ze zmieniającymi się czynnikami ryzyka HCC.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.