Rak wątrobowokomórkowy
Diagnostyka i diagnoza
Rak wątrobowokomórkowy (HCC) stanowi najczęstszy pierwotny nowotwór złośliwy wątroby, a jego wczesne wykrycie jest kluczowe dla poprawy rokowania, z pięcioletnim wskaźnikiem przeżycia przekraczającym 70% przy wykryciu małych guzów. Nadzór zalecany przez AASLD, EASL i APASL obejmuje ultrasonografię (USG) co 6 miesięcy, często z oznaczaniem alfa-fetoproteiny (AFP). USG cechuje się czułością około 60% i swoistością 97% w marskości, jednak dla zmian <2 cm czułość spada do 21%. Diagnostyka obrazowa opiera się na wielofazowej tomografii komputerowej (CT) i rezonansie magnetycznym (MRI), które wykazują charakterystyczne cechy HCC, takie jak hiperwzmocnienie w fazie tętniczej i wypłukiwanie w fazie żylnej. MRI z kontrastem hepato-specyficznym (np. Gd-EOB-DTPA) jest preferowaną metodą dla małych zmian. System LI-RADS standaryzuje klasyfikację zmian wątroby na podstawie cech obrazowych.
Diagnostyka raka wątrobowokomórkowego
Rak wątrobowokomórkowy (hepatocellular carcinoma, HCC) jest najczęstszym pierwotnym nowotworem złośliwym wątroby i jedną z głównych przyczyn zgonów z powodu nowotworów na świecie. Wczesne wykrycie HCC ma kluczowe znaczenie dla rokowania pacjentów, ponieważ długoterminowe przeżycie wymaga wykrycia małych guzów, często obecnych u pacjentów bezobjawowych, które mogą być bardziej podatne na interwencje terapeutyczne.12 Pięcioletni wskaźnik przeżycia dla pacjentów, u których guzy są wykrywane na wczesnym etapie i którzy otrzymują leczenie, przekracza 70%.3
Badania przesiewowe i nadzór
Nadzór nad HCC ma na celu wykrycie choroby na wczesnym etapie, aby zwiększyć prawdopodobieństwo zastosowania leczenia potencjalnie prowadzącego do wyleczenia i zmniejszyć ogólną śmiertelność.4 Pięcioletni wskaźnik przeżycia pacjentów, u których HCC jest diagnozowany po wystąpieniu objawów, wynosi od 0% do 10%, natomiast gdy HCC jest wykrywany na wczesnym etapie, wskaźnik przeżycia przekracza 50%.5
Amerykańskie Towarzystwo Badań Chorób Wątroby (AASLD) zaleca, aby pacjenci z marskością wątroby i niektórzy pacjenci z przewlekłą chorobą wątroby bez marskości poddawali się badaniom przesiewowym w kierunku HCC za pomocą ultrasonografii (USG) co 6 miesięcy.67 Europejskie Towarzystwo Badań Wątroby (EASL) oraz Azjatycko-Pacyfickie Towarzystwo Badań Wątroby (APASL) również zalecają podobne schematy nadzoru.8
Nadzór HCC jest zazwyczaj prowadzony przy użyciu ultrasonografii (USG), z lub bez oznaczania alfa-fetoproteiny (AFP) w surowicy, co 6 miesięcy.910 USG jako metoda przesiewowa ma zgłaszaną czułość 60% i swoistość 97% w populacji z marskością wątroby.11 Jednak czułość badania USG dla wykrywania wczesnego HCC wynosi tylko około 45%, a dla zmian mniejszych niż 2 cm jest znacznie niższa i wynosi tylko 21%.12
Diagnostyka obrazowa
Diagnostyka obrazowa odgrywa kluczową rolę w rozpoznaniu HCC.13 Celem jest wykrycie guzów, gdy mają one ≤2 cm średnicy, aby możliwe było zastosowanie pełnego zakresu opcji terapeutycznych.14
Ultrasonografia
Ultrasonografia (USG) jest podstawowym badaniem wykorzystywanym do nadzoru, ale ma ograniczoną czułość i wartość predykcyjną jako samodzielne narzędzie diagnostyczne, szczególnie przy współistniejącej marskości wątroby.1516 USG służy głównie do wykrywania zmian ogniskowych, które następnie wymagają dalszej oceny za pomocą bardziej zaawansowanych technik obrazowania.17
Ultrasonografia z kontrastem (CEUS) jest techniką dynamicznego obrazowania, która umożliwia ilościową ocenę mikrokrążenia w tkankach po podaniu środka kontrastowego.18 American College of Radiology wprowadził system Liver Imaging Reporting and Data System (LI-RADS) dla CEUS w 2016 roku, który klasyfikuje guzki wątroby na podstawie ich wielkości, wzoru wzmocnienia w fazie tętniczej, typu wypłukiwania i czasu między wzmocnieniem a wypłukiwaniem.19
Tomografia komputerowa
Wielofazowa tomografia komputerowa (CT) jest jednym z podstawowych badań wykorzystywanych do diagnozy HCC. Badanie CT w HCC powinno być wykonywane przy użyciu wielofazowego obrazowania z kontrastem.20 Na obrazach CT, HCC zazwyczaj pojawia się jako ogniskowy guzek z wczesnym wzmocnieniem w fazie tętniczej i szybkim wypłukiwaniem kontrastu w fazie żylnej wrotnej w trójfazowym badaniu z kontrastem.21
Charakterystyczne cechy radiologiczne HCC to hiperwzmocnienie w fazie tętniczej, a następnie wypłukiwanie w fazie żylnej wrotnej i opóźnionej.22 Dokładność diagnostyczna wielofazowej CT w wykrywaniu HCC jest wysoka, ale podobnie jak USG, może nie wykryć mniejszych zmian.23
Rezonans magnetyczny
Rezonans magnetyczny (MRI) stał się preferowaną metodą obrazowania diagnostycznego HCC w wielu ośrodkach na całym świecie.2425 MRI zapewnia doskonałą metodę charakteryzacji HCC bez promieniowania i potrzeby stosowania jodowanych środków kontrastowych.26
Na obrazach MRI, HCC wykazuje zazwyczaj wysoką intensywność sygnału w obrazowaniu T2-zależnym.27 MRI z kontrastem zewnątrzkomórkowym lub hepato-specyficznym jest zalecane w diagnostyce HCC, a wybór techniki obrazowania i rodzaju środka kontrastowego powinien uwzględniać dostępność, doświadczenie i charakterystykę pacjenta.28
Dla małych zmian MRI z kontrastem zewnątrzkomórkowym może być preferowaną metodą w porównaniu do CT.29 Rezonans magnetyczny z zastosowaniem kwasu gadoksetowego (Gd-EOB-DTPA), specyficznego środka kontrastowego dla wątroby, jest zalecany przez wiele wytycznych jako skuteczna metoda wykrywania i charakteryzowania zmian w wątrobie.30
Kryteria diagnostyczne obrazowania
Nieinwazyjna diagnostyka HCC może być przeprowadzona tylko u pacjentów z grup wysokiego ryzyka.31 Diagnoza HCC często może być postawiona na podstawie charakterystycznych cech radiologicznych, bez konieczności potwierdzenia biopsją.
Zgodnie z wytycznymi różnych towarzystw, diagnoza HCC może być postawiona nieinwazyjnie, jeśli w badaniach obrazowych zostaną stwierdzone typowe cechy, takie jak:3233
- Wielkość zmiany ≥ 10 mm
- Hiperwzmocnienie nieobrzeżne w fazie tętniczej
- Wypłukiwanie nieobwodowe w fazie żylnej wrotnej lub opóźnionej
- Obecność torebki wzmacniającej się po kontraście
- Wzrost zmiany w czasie
Amerykański College of Radiologii opracował system Liver Imaging Reporting and Data System (LI-RADS), który jest kompleksowym systemem standaryzującym gromadzenie danych i raportowanie obrazowania wątroby.34 Zgodnie z LI-RADS, diagnostyczne cechy HCC obejmują wzmocnienie w fazie tętniczej, nieobwodowe wypłukiwanie w fazie żylnej lub opóźnionej, obecność torebki wzmacniającej się po kontraście oraz wzrost zmiany.35
Obecność typowego wzorca naczyniowego na CT i MRI (hiperwzmocnienie tętnicze i wypłukiwanie żylne wrotne lub opóźnione) ma czułość między 66% a 82% i swoistość powyżej 90% dla rozpoznania HCC u pacjentów z marskością wątroby i guzkami większymi niż 1 cm średnicy.36
Markery serologiczne
Alfa-fetoproteina (AFP) jest najczęściej stosowanym markerem surowiczym w diagnostyce HCC, jednak jej czułość i swoistość są ograniczone.3738
AFP jest podwyższona w 75% przypadków HCC.39 Poziom podwyższenia koreluje odwrotnie z rokowaniem. Poziom przekraczający 400 ng/ml wskazuje na HCC ze swoistością przekraczającą 95%.40 W przypadku rosnącej masy, marskości wątroby i braku ostrego zapalenia wątroby, wiele ośrodków używa poziomu większego niż 1000 ng/ml jako domniemanego dowodu HCC (bez biopsji).41
Samo AFP jest niewystarczające do celów przesiewowych ze względu na wysoką liczbę wyników fałszywie dodatnich w aktywnym zapaleniu wątroby; ma tylko 40-64% czułości, ponieważ wiele guzów nie produkuje AFP wcale lub robi to dopiero na bardzo zaawansowanym etapie.42
W ostatnich latach badano liczne nowe markery surowicze, w tym frakcję AFP reagującą z aglutininą soczewicy (AFP-L3), des-gamma-karboksyprotrombinę (DCP), białko Golgi 73 (GP73), glipikan-3 (GPC3) i inne. Wykrywane samodzielnie lub w kombinacji, wraz z powiązanymi skalami, mają ogromny potencjał dla diagnozy wczesnego stadium HCC.43
| Marker | Czułość | Swoistość | Komentarz |
|---|---|---|---|
| AFP | 40-64% | 76-91% | Wartości >400 ng/ml są diagnostyczne dla HCC w odpowiednim kontekście klinicznym |
| AFP-L3 | 56-76% | 90-94% | Lepsza czułość diagnostyczna we wczesnym HCC w porównaniu do całkowitego AFP |
| DCP (PIVKA-II) | 74% | 92% | Bardziej dokładny niż AFP w diagnozie HCC u pacjentów z marskością wątroby |
| GP73 | 72-77% | 86-93% | W połączeniu z innymi markerami surowiczymi ma wysoką wartość diagnostyczną HCC |
| GPC3 | 36-95% | 85-100% | Może być stosowany jako biomarker w diagnozie ANHC i wczesnego HCC |
Panel diagnostyczny raka wątrobowokomórkowego
Panel diagnostyczny raka wątrobowokomórkowego – HCC Risk Panel obejmuje pomiar AFP-L3%, całkowitego AFP i DCP. Połączony pomiar pomaga odróżnić łagodne i złośliwe stany związane z pierwotnymi chorobami wątroby. Ponadto, połączony pomiar trzech biomarkerów HCC może zidentyfikować większą liczbę pacjentów zagrożonych rozwojem HCC niż z każdym markerem osobno.47
Zakresy referencyjne dla tego panelu to:48
- AFP: 1,6-4,5 ng/ml
- AFP-L3: 0,5-9,9%
- DCP: <7,5 ng/ml
Biopsja wątroby
Biopsja wątroby nie jest rutynowo wykonywana i jej wskazania są ograniczone do przypadków guzków wysoce podejrzanych o złośliwość, ale nie spełniających całkowicie kryteriów obrazowych HCC, lub u pacjentów bez marskości wątroby z podejrzanymi zmianami HCC.49
Biopsja jest wskazana u pacjentów z HCC większym niż 2 cm z niskim AFP lub u których leczenie ablacyjne lub przeszczep są przeciwwskazane. U pacjentów z podwyższonym AFP i charakterystycznymi cechami w badaniach obrazowych, pacjenci mogą być leczeni domniemanie z powodu HCC bez biopsji.50
Decyzja o wykonaniu biopsji zmiany podejrzewanej o HCC jest przedmiotem trwającej kontrowersji.51 U pacjentów ze zmianami mniejszymi niż 1 cm, mniej niż 50% zmian będzie złośliwych, a odsetek wyników fałszywie ujemnych jest wysoki.52 U pacjentów ze zmianami o wielkości 1-2 cm należy wykonać biopsję; pacjenci ci mają znaczne ryzyko złośliwości.53
Jeśli diagnostyka HCC nie może być ustanowiona na podstawie rutynowej histologii, barwienie na kilka biomarkerów, w tym panel diagnostyczny glipikanu-3 (GPC3), białka szoku cieplnego 70 (HSP70) i syntetazy glutaminowej, może pomóc w odróżnieniu HCC od guzków dysplastycznych wysokiego stopnia.54
Algorytm diagnostyczny
Algorytm diagnostyczny HCC zazwyczaj opiera się na wielkości podejrzanej zmiany:55
- Zmiany < 1 cm: Powtórne badanie USG co 3-6 miesięcy; jeśli nie obserwuje się wzrostu przez okres do 2 lat, powrót do rutynowego nadzoru.56
- Zmiany 1-2 cm: Badanie wielofazowe CT lub MRI; jeśli obraz jest typowy dla HCC, można postawić diagnozę; jeśli nie, należy rozważyć biopsję.57
- Zmiany > 2 cm: Pacjenci z marskością wątroby, charakterystycznymi badaniami obrazowymi i podwyższonymi wartościami AFP mogą być leczeni bez biopsji.58
Guzki większe lub równe 1 cm wykryte w badaniu USG u pacjentów z marskością wątroby mogą być zdiagnozowane jako HCC bez potrzeby potwierdzenia histologicznego, jeśli wykazują wzmocnienie kontrastowe w fazie tętniczej, a następnie wypłukiwanie w fazach żylnych w jednej technice obrazowania (wielorzędowej CT lub MRI z kontrastem zewnątrzkomórkowym).59
Nowe kierunki w diagnostyce HCC
Biopsia płynna stała się obszarem intensywnych badań dla diagnozy HCC.60 Kombinacja cfDNA i AFP może dodatkowo rozróżnić pacjentów z HCC i pacjentów bez HCC, z czułością 95,1% i swoistością 94,4%.61
Diagnostyka molekularna HCC polega na wykorzystaniu technik sekwencjonowania wysokiej przepustowości, takich jak sekwencjonowanie całego genomu, sekwencjonowanie eksomowe i sekwencjonowanie pojedynczych komórek, do typowania HCC na poziomie molekularnym.62
Radiomika to termin ukuty przez Lambina i wsp., który ma na celu wykorzystanie „zaawansowanej analizy cech” do wyodrębnienia ilościowych danych z obrazów medycznych i zbadania korelacji między metodologią badawczą a wynikami klinicznymi. Analiza radiomiczna sprzyja wczesnej diagnozie, diagnozie różnicowej i ocenie MVI w HCC.63
Rozwój sztucznej inteligencji (AI) może znacząco poprawić dokładność diagnostyki HCC. Algorytmy AI oparte na cechach radiomicznych wykazały poprawę dokładności diagnozy HCC w porównaniu do tradycyjnych metod obrazowania.64
Ocena zaawansowania HCC
Po diagnozie HCC, kluczowym krokiem w podejmowaniu decyzji klinicznych jest ocena prognostyczna, która ocenia nie tylko stadium guza, ale także funkcję wątroby i stan sprawności.65
Systemy oceny zaawansowania HCC pozwalają lekarzowi określić, jak zaawansowany jest nowotwór. Pomaga to również w planowaniu leczenia i określeniu rokowania (przewidywanego przebiegu choroby).66
Aktualne wytyczne praktyki klinicznej Europejskiego Towarzystwa Badań Wątroby popierają system oceny zaawansowania Barcelona Clinic Liver Cancer (BCLC).67 System BCLC uwzględnia kombinację obciążenia guzem, funkcji wątroby, stanu zdrowia fizycznego pacjenta, wartości AFP, wyniku ALBI, wyniku Child-Pugh i wyniku MELD w celu kategoryzacji HCC na 5 stadiów.68
Rokowanie u pacjentów z HCC odzwierciedla zarówno charakterystykę guza (tj. wielkość, lokalizację, biologię guza), jak i stopień podstawowej choroby wątroby.69 System Barcelona Clinic Liver Cancer (BCLC) jest bardzo przydatny w podejmowaniu decyzji dotyczących potencjalnych opcji leczenia i najlepiej koreluje z wynikami pacjenta wśród głównych systemów oceny zaawansowania.70
Podsumowanie diagnostyki HCC
Diagnostyka raka wątrobowokomórkowego powinna opierać się na wielodyscyplinarnym podejściu obejmującym modalności kliniczne, radiologiczne i laboratoryjne, z lub bez biopsji wątroby (w określonych przypadkach).71
Kluczowe elementy diagnostyki HCC to:7273
- Badania przesiewowe u pacjentów z grup wysokiego ryzyka (marskość wątroby, przewlekłe zakażenie HBV/HCV) za pomocą USG co 6 miesięcy, z lub bez AFP
- Diagnostyka oparta na wielofazowej tomografii komputerowej lub rezonansie magnetycznym dla zmian ≥ 1 cm
- Nieinwazyjna diagnoza HCC możliwa u pacjentów z marskością wątroby przy typowych cechach obrazowych
- Biopsja zarezerwowana dla przypadków z nietypowymi cechami radiologicznymi lub pacjentów bez marskości wątroby
- Ocena zaawansowania według systemu BCLC dla określenia rokowania i planowania leczenia
Wczesne wykrycie i diagnostyka HCC są kluczowe dla poprawy wyników leczenia pacjentów. Postępy w technikach obrazowania, biomarkerach i podejściach molekularnych ciągle poszerzają nasze możliwości diagnostyczne i dają nadzieję na poprawę rokowania pacjentów z rakiem wątrobowokomórkowym.74
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.