Rak trzustki
Zapobieganie i profilaktyka
Rak trzustki, głównie w postaci gruczolakoraka przewodowego (PDAC), stanowi około 95% nowotworów trzustki i charakteryzuje się bardzo niskim 5-letnim wskaźnikiem przeżycia na poziomie około 11%. W Polsce jest piątą najczęstszą przyczyną zgonów nowotworowych. Kluczowe modyfikowalne czynniki ryzyka obejmują palenie tytoniu (odpowiedzialne za około 25% przypadków, zwiększające ryzyko 2-3-krotnie), otyłość (BMI ≥30 zwiększa ryzyko o około 20-50%), dietę bogatą w tłuszcze nasycone i czerwone mięso, brak aktywności fizycznej, intensywne spożycie alkoholu oraz ekspozycję na kancerogeny w miejscu pracy. Zaprzestanie palenia, utrzymanie prawidłowej masy ciała, zdrowa dieta bogata w owoce, warzywa i pełne ziarna, ograniczenie alkoholu do 1 drinka dziennie u kobiet i 2 u mężczyzn oraz unikanie toksycznych substancji chemicznych stanowią podstawę profilaktyki. Ponadto, osoby z cukrzycą typu 2, przewlekłym zapaleniem trzustki oraz z dziedzicznymi mutacjami genetycznymi (np. BRCA, PALB2, ATM) są w grupie podwyższonego ryzyka i mogą kwalifikować się do badań przesiewowych za pomocą MRI/MRCP lub EUS, rozpoczynając je około 50. roku życia lub 10 lat wcześniej niż najwcześniejszy przypadek w rodzinie.
- Profilaktyka raka trzustki – wprowadzenie
- Modyfikowalne czynniki ryzyka
- Palenie tytoniu
- Otyłość i nadwaga
- Dieta
- Aktywność fizyczna
- Alkohol
- Ekspozycja na substancje chemiczne
- Cukrzyca
- Przewlekłe zapalenie trzustki
- Niemodyfikowalne czynniki ryzyka
- Badania przesiewowe i wczesne wykrywanie
- Programy profilaktyki i prewencji raka trzustki
- Badania w zakresie chemoprewencji
- Zalecenia dotyczące stylu życia dla profilaktyki raka trzustki
- Zaprzestanie palenia
- Utrzymanie zdrowej masy ciała
- Regularna aktywność fizyczna
- Zdrowa dieta
- Ograniczenie spożycia alkoholu
- Unikanie ekspozycji na substancje chemiczne w miejscu pracy
- Podsumowanie i perspektywy
Profilaktyka raka trzustki – wprowadzenie
Rak trzustki (rak trzustki, rak przewodowy gruczołu trzustkowego, PDAC – pancreatic ductal adenocarcinoma) stanowi 95% wszystkich nowotworów trzustki i jest jednym z najbardziej śmiertelnych nowotworów, z 5-letnim wskaźnikiem przeżycia wynoszącym zaledwie około 11%. W Polsce rak trzustki jest piątą przyczyną zgonów nowotworowych po raku płuc, żołądka, jelita grubego i piersi. Każdego roku na całym świecie diagnozuje się około 230 000 nowych przypadków tego nowotworu.1 Ze względu na agresywny charakter i późne rozpoznanie, rak trzustki nazywany jest często „cichym zabójcą”, ponieważ rzadko powoduje jakiekolwiek objawy we wczesnym stadium rozwoju, co utrudnia jego diagnozę.2
Chociaż nie ma pewnego sposobu na całkowite zapobieganie rakowi trzustki, istnieją działania, które mogą obniżyć ryzyko jego wystąpienia. Według badań nawet 25% przypadków raka trzustki można by uniknąć poprzez wprowadzenie modyfikacji stylu życia.34 Znajomość czynników ryzyka oraz wdrożenie odpowiednich strategii profilaktycznych jest kluczowe w redukcji zachorowalności na ten nowotwór.
Modyfikowalne czynniki ryzyka
Istnieje kilka modyfikowalnych czynników ryzyka związanych ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na raka trzustki, które można zmienić poprzez odpowiednie działania profilaktyczne:56
Palenie tytoniu
Palenie tytoniu jest jednym z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka raka trzustki. Odpowiada za około 25% wszystkich przypadków zachorowań na ten nowotwór.7 Badania wykazały, że ryzyko zachorowania na raka trzustki jest około 2-3 razy wyższe wśród osób palących w porównaniu z osobami, które nigdy nie paliły.8 W dymie tytoniowym występują liczne substancje kancerogenne, w tym tlenek węgla, benzen, chlorek winylu i wiele innych związków, które odgrywają destrukcyjną rolę nie tylko w rozwoju, ale także w progresji raka trzustki.9
Zaprzestanie palenia pomaga obniżyć ryzyko natychmiast po rzuceniu nałogu. Co więcej, po 10-15 latach od zaprzestania palenia, ryzyko zachorowania na raka trzustki spada do poziomu porównywalnego z osobami, które nigdy nie paliły.10 Dlatego zaprzestanie palenia jest jednym z najważniejszych kroków, jakie można podjąć w celu zmniejszenia ryzyka zachorowania na raka trzustki.11
Otyłość i nadwaga
Otyłość jest jednym z najbardziej przekonujących czynników ryzyka raka trzustki. Badania wykazały, że:12
- Otyłość zwiększa ryzyko raka trzustki o 20-50% w porównaniu z osobami o prawidłowym BMI
- Osoby otyłe często otrzymują diagnozę raka trzustki rok wcześniej niż przeciętna populacja
- Osoby z otyłością brzuszną są bardziej podatne na raka trzustki niż osoby z otyłością innych części ciała
- Wyższy BMI powoduje częstsze stany zapalne i zaburzenia hormonalne niż normalny BMI, stwarzając większe szanse dla kancerogenów
- Otyłość, związana z insulinoopornością, zwiększa stężenie insuliny w tkankach i krwi, co może zwiększać promocję wzrostu guza
Osoby z otyłością (wskaźnik masy ciała [BMI] równy 30 lub więcej) są o około 20% bardziej narażone na rozwój raka trzustki.14 Utrzymanie prawidłowej masy ciała poprzez regularne ćwiczenia fizyczne i zrównoważoną dietę może pomóc w zmniejszeniu ryzyka zachorowania na raka trzustki.15
Dieta
Dieta odgrywa istotną rolę w profilaktyce raka trzustki. Regularne spożywanie pokarmów o wysokiej zawartości tłuszczu jest czynnikiem ryzyka raka trzustki.16 Diety bogate w czerwone i przetworzone mięsa (takie jak kiełbasa i boczek) oraz nasycone tłuszcze mogą zwiększać ryzyko raka trzustki.17
Z drugiej strony, dieta bogata w owoce, warzywa, pełne ziarna i ryby, a także ograniczenie czerwonego mięsa i słodyczy, wykazała zmniejszenie ryzyka raka trzustki wśród osób z wyższym ryzykiem tego nowotworu.18 Amerykańskie Towarzystwo Nowotworowe zaleca dietę, która zawiera dużo warzyw, owoców i pełnoziarnistych produktów, a ogranicza przetworzone mięsa, napoje słodzone, wysoko przetworzoną żywność i czerwone mięso.19
Badania wykazały również, że regularne spożywanie około 28 gramów orzechów co najmniej 2 razy w tygodniu wiązało się ze zmniejszonym ryzykiem raka trzustki.20 Ponadto, badania sugerują, że witaminy B12, B6 i kwas foliowy zmniejszają ryzyko kilku nowotworów, w tym raka trzustki, chociaż ten korzystny efekt jest obserwowany tylko wtedy, gdy składniki odżywcze są pozyskiwane z żywności, a nie z suplementów witaminowych.21
Aktywność fizyczna
Brak regularnej aktywności fizycznej może zwiększać ryzyko raka trzustki.22 Regularna aktywność fizyczna pomaga utrzymać zdrową masę ciała i może również zmniejszyć ryzyko raka trzustki.23
Zdrowa dieta, w której dzienne spożycie kalorii nie przekracza 2000, oraz regularna aktywność fizyczna, stanowią 2/3 naszej długości życia.24 Badania wykazały, że zdrowy styl życia, w tym regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta, może pomóc uniknąć cukrzycy typu 2 i otyłości, a także spowolnić procesy starzenia i zwiększyć długowieczność.25
Alkohol
Niektóre badania wykazują związek między intensywnym spożyciem alkoholu a rakiem trzustki.26 Przewlekłe, intensywne spożywanie alkoholu może również zwiększać ryzyko raka trzustki, najprawdopodobniej poprzez wywoływanie nawracającego zapalenia trzustki i marskości wątroby. Te schorzenia zwiększają ryzyko rozwoju raka trzustki.27
Amerykańskie Towarzystwo Nowotworowe zaleca unikanie spożywania alkoholu. Alternatywnie, zaleca ograniczenie spożycia do 1 drinka dziennie dla kobiet i 2 drinków dziennie dla mężczyzn.28
Ekspozycja na substancje chemiczne
Intensywna ekspozycja w miejscu pracy na niektóre substancje chemiczne (kancerogeny) stosowane w przemyśle czyszczenia na sucho i obróbki metali może zwiększać ryzyko raka trzustki.29 Unikanie ekspozycji na te substancje chemiczne może zmniejszyć ryzyko raka trzustki.30
Omówienie z pracodawcami sposobów minimalizacji zagrożeń zdrowotnych i unikanie, w miarę możliwości, narażenia na te substancje chemiczne może pomóc zmniejszyć ryzyko.31
Cukrzyca
Rak trzustki występuje częściej u osób z cukrzycą, szczególnie typu 2.32 Powód tego związku nie jest do końca znany. Jednak osoby mogą pomóc zapobiegać rozwojowi cukrzycy typu 2, na przykład, utrzymując umiarkowaną masę ciała, regularnie ćwicząc i spożywając zbilansowaną dietę.33
Przewlekłe zapalenie trzustki
Przewlekłe zapalenie trzustki, długotrwały stan zapalny trzustki, jest związane ze zwiększonym ryzykiem raka trzustki.34 Ryzyko może być zwiększone przez przewlekłe zapalenie trzustki, szczególnie u palaczy.35
Niemodyfikowalne czynniki ryzyka
Istnieje kilka czynników ryzyka raka trzustki, których nie można zmienić, ale ich znajomość może pomóc w identyfikacji osób o podwyższonym ryzyku, które mogą wymagać szczególnej uwagi i ewentualnego badania przesiewowego:
Wiek
Ryzyko zachorowania na raka trzustki wzrasta wraz z wiekiem. Prawie wszyscy pacjenci są starsi niż 45 lat.36 Średni wiek w momencie diagnozy wynosi 70 lat.37
Płeć
Mężczyźni są nieco bardziej narażeni na rozwój raka trzustki niż kobiety.38
Rasa i pochodzenie etniczne
Afroamerykanie są nieco bardziej narażeni na rozwój raka trzustki niż osoby rasy białej.39 W porównaniu do osób rasy kaukaskiej, Latynosów i Amerykanów pochodzenia azjatyckiego, Afroamerykanie mają wyższe ryzyko zachorowania na tę chorobę.40
Historia rodzinna i czynniki genetyczne
Rak trzustki wydaje się występować rodzinnie u niektórych osób.41 Odziedziczone zmiany genów (mutacje) mogą być przekazywane z rodzica na dziecko. Te zmiany genetyczne mogą powodować nawet 10% przypadków raka trzustki.42
Przewlekłe zapalenie trzustki jest czasami spowodowane dziedziczoną mutacją genetyczną. Osoby z tą dziedziczną formą zapalenia trzustki mają wyższe ryzyko zachorowania na raka trzustki w ciągu życia.43
Rodziny mogą mieć czynniki ryzyka rodzinne lub genetyczne, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju raka trzustki.44 Jeśli pacjenci mają wielu członków rodziny po tej samej stronie z tymi dziedzicznymi czynnikami ryzyka, powinni rozważyć wizytę u specjalisty ds. dziedziczności.45
Badania przesiewowe i wczesne wykrywanie
Aktualnie nie ma standardowych badań przesiewowych w kierunku raka trzustki dla ogólnej populacji. Badania przesiewowe są zalecane tylko dla osób z wysokim ryzykiem rozwoju tego nowotworu.4647
Osoby z wysokim ryzykiem
Osoby, które mogą kwalifikować się do badań przesiewowych w kierunku raka trzustki, to te o podwyższonym ryzyku ze względu na:48
- Historię rodzinną raka trzustki u 2 lub więcej bliskich krewnych
- Dziedziczne nieprawidłowości i zespoły z bliskim krewnym z rakiem trzustki, takie jak mutacje w genach BRCA/PALB2/ATM, zespół Lyncha lub rodzinne zapalenie trzustki
- Przewlekłe zapalenie trzustki lub dziedziczną predyspozycję do zapalenia trzustki
- Nowo zdiagnozowaną cukrzycę po 50. roku życia
Narodowa Kompleksowa Sieć Nowotworowa (NCCN) zaleca, aby osoby z mutacjami w pewnych genach „rozważyły badania przesiewowe w kierunku raka trzustki” za pomocą MRCP lub EUS.50 Osoby z dziedziczną mutacją w jednym z genów i historią rodzinną raka trzustki powinny „rozważyć badania przesiewowe w kierunku raka trzustki” za pomocą MRCP lub EUS, rozpoczynając w wieku 50 lat lub 10 lat wcześniej niż najwcześniejsza diagnoza raka trzustki w rodzinie.51
Amerykańskie Towarzystwo Endoskopii Przewodu Pokarmowego (ASGE) wydało wytyczne dotyczące badań przesiewowych w kierunku raka trzustki dla osób z mutacją BRCA1 i BRCA2. ASGE zaleca, aby wszystkie osoby z mutacją BRCA1 lub BRCA2, niezależnie od historii rodzinnej raka trzustki, poddawały się corocznym badaniom przesiewowym w kierunku raka trzustki za pomocą MRI/MRCP lub EUS, począwszy od 50. roku życia (lub 10 lat wcześniej niż najwcześniejszy przypadek raka trzustki w rodzinie).52
Metody badania przesiewowego
Metody badania przesiewowego w kierunku raka trzustki mogą obejmować:53
- Rezonans magnetyczny (MRI) / cholangiopankreatografia rezonansu magnetycznego (MRCP)
- Endoskopowa ultrasonografia (EUS)
Aktualne krajowe i międzynarodowe wytyczne zalecają, aby osoby poddawane badaniom przesiewowym w kierunku raka trzustki uzyskiwały coroczne obrazowanie za pomocą MRI/MRCP i/lub EUS, oraz aby ta kontrola była przeprowadzana w doświadczonych ośrodkach o dużej przepustowości, najlepiej w warunkach badawczych.55
Korzyści z wczesnego wykrywania
Wczesne wykrycie raka trzustki może znacznie poprawić opcje leczenia i zwiększyć szanse długoterminowego przeżycia.56 Gdy rak trzustki jest diagnozowany we wczesnym stadium, łatwiej go leczyć, a pacjenci mogą mieć lepsze wyniki.57
Wskaźnik wyleczeń dla osób z rozpoznaniem raka trzustki w stadium 1 może wynosić nawet 80%. Dlatego podkreślamy znaczenie badań przesiewowych dla osób zagrożonych tym nowotworem.58
Programy profilaktyki i prewencji raka trzustki
Na całym świecie istnieją specjalistyczne programy profilaktyki i prewencji raka trzustki, które oferują kompleksową opiekę dla osób z wysokim ryzykiem rozwoju tego nowotworu.
Specjalistyczne programy prewencji
Oto przykłady takich programów:
- Program Profilaktyki Raka Trzustki na Uniwersytecie Teksańskim Southwestern Medical Center – oferuje kompleksową opiekę dla osób, u których zdiagnozowano torbiel trzustki lub mających rodzinną historię raka trzustki.59
- Centrum Wczesnego Wykrywania i Zapobiegania Rakowi Trzustki w NYU Langone’s Perlmutter Cancer Center – łączy klinicystów, badaczy i pacjentów, z celem zwiększenia 5-letniego wskaźnika przeżycia raka trzustki do 50% w ciągu najbliższych 10 lat.60
- Program Muzzi Mirza Pancreatic Cancer Prevention Genetics na Uniwersytecie Columbia – dedykowany profilaktyce i wczesnemu wykrywaniu raka trzustki, ma na celu identyfikację i leczenie osób o najwyższym ryzyku raka trzustki, zanim rozwiną zaawansowaną chorobę.61
Działania w ramach programów prewencji
W ramach tych programów podejmowane są różne działania mające na celu profilaktykę i wczesne wykrywanie raka trzustki:6263
- Ocena i monitorowanie pacjentów z wysokim ryzykiem rozwoju raka trzustki
- Badania genetyczne w celu identyfikacji mutacji predysponujących do raka trzustki
- Coroczne obrazowanie trzustki za pomocą rezonansu magnetycznego u pacjentów z ryzykiem dziedzicznym
- Ocena torbieli śluzowych pod kątem cech wskazujących na transformację nowotworową
- Doradztwo w zakresie zmian stylu życia, takich jak rzucenie palenia i zaprzestanie spożywania alkoholu
- Rozwój standardów dotyczących tego, kto powinien być badany i oceniany w kierunku raka trzustki
- Badanie biologii raka trzustki w celu określenia roli nieprawidłowości genetycznych w powstawaniu raka trzustki
- Opracowanie strategii identyfikacji wczesnych nowotworów poprzez badania
- Zwiększanie świadomości na temat raka trzustki
Badania w zakresie chemoprewencji
Chemoprewencja to podejście polegające na stosowaniu substancji chemicznych w celu zapobiegania lub opóźnienia rozwoju nowotworu. W przypadku raka trzustki prowadzone są badania nad potencjalnymi środkami chemoprewencyjnymi.
Potencjalne środki chemoprewencyjne
Najbardziej obiecujące dowody na chemoprewencję istnieją dla:66
- Witamina D – niedobór witaminy D jest związany ze zwiększonym ryzykiem raka trzustki67
- Kurkumina – uważa się, że ma właściwości przeciwzapalne i może potencjalnie wyjaśniać stosunkowo niską częstość występowania raka okrężnicy w populacjach, które spożywają duże ilości kurkuminy68
- Aspiryna (tylko krótkoterminowe stosowanie) – metaanaliza wykazała, że stosowanie aspiryny może być negatywnie związane z ryzykiem wystąpienia raka trzustki, szczególnie jeśli czas stosowania aspiryny wynosi ponad 5 lat6970
- Olej rybny – pojawiają się badania informujące, że suplementacja olejem rybim może zmniejszyć ryzyko rozwoju niektórych nowotworów, w tym raka trzustki71
- Probiotyki – nastąpił wybuch zainteresowania potencjałem probiotyków w zmniejszaniu ryzyka rozwoju nowotworów w ogóle, a nowotworów układu pokarmowego w szczególności72
- Ekstrakty grzybów azjatyckich – w modelach eksperymentalnych wykazano działanie przeciwnowotworowe w liniach komórkowych raka trzustki73
- Melatonina – niezliczone badania wskazują, że suplementacja melatoniną może mieć działanie ochronne przed karcinogenezą i może nawet indukować apoptozę74
Badania kliniczne w zakresie chemoprewencji
Obecnie prowadzone są badania kliniczne mające na celu ocenę skuteczności różnych środków chemoprewencyjnych w raku trzustki:
- Badanie 3P-C – to finansowane przez Narodowe Instytuty Zdrowia (Narodowy Instytut Raka) pierwsze w swoim rodzaju badanie kliniczne mające na celu zapobieganie u pacjentów z wysokim ryzykiem rozwojowi gruczolakoraka trzustki. W badaniu tym sulindak, inhibitor COX-2 i lek przeciwzapalny, wykazał w pojedynczym małym badaniu obserwacyjnym, że potencjalnie zmniejsza rozmiar IPMN (wewnątrzprzewodowy brodawkowaty nowotwór śluzowy) u pacjentów, którzy je mają.7576
- Badanie PRECEDE – konsorcjum PRECEDE, grupa badaczy, naukowców, osób, które pokonały raka, i rodzin poświęconych zapobieganiu i kończeniu raka trzustki, prowadzi badanie kliniczne dla osób, które mają dziedziczne ryzyko genetyczne tej choroby. Jeśli pacjent zostanie zakwalifikowany do badania PRECEDE, będzie widywany przez swój zespół opieki zdrowotnej co 6 do 12 miesięcy w celu oceny podejść do wczesnego wykrywania, aby zapobiec progresji choroby.77
Zalecenia dotyczące stylu życia dla profilaktyki raka trzustki
Na podstawie dostępnych dowodów można sformułować następujące zalecenia dotyczące stylu życia, które mogą pomóc w zmniejszeniu ryzyka zachorowania na raka trzustki:
Zaprzestanie palenia
Zaprzestanie palenia jest jednym z najważniejszych kroków, jakie można podjąć w celu zmniejszenia ryzyka zachorowania na raka trzustki. Rzucenie palenia pomaga obniżyć ryzyko natychmiast po zaprzestaniu nałogu.78
Utrzymanie zdrowej masy ciała
Osiągnięcie i utrzymanie zdrowej masy ciała może pomóc obniżyć ryzyko zachorowania na raka trzustki. Otyłość zwiększa ryzyko raka trzustki. Zdrowa dieta i ćwiczenia są podstawowymi elementami dobrego zdrowia.79
Regularna aktywność fizyczna
Regularne ćwiczenia mogą obniżyć ryzyko zachorowania na raka i poprawić zdrowie w inny sposób.80 Regularna aktywność fizyczna pomaga utrzymać zdrową masę ciała i może również zmniejszyć ryzyko raka trzustki.81
Zdrowa dieta
Utrzymywanie zdrowej diety z dużą ilością owoców, warzyw i pełnych ziaren, oraz mniejszą ilością tłuszczu może zmniejszyć ryzyko raka trzustki.82 Amerykańskie Towarzystwo Nowotworowe zaleca dietę, która zawiera dużo warzyw, owoców i pełnoziarnistych produktów, a ogranicza przetworzone mięsa, napoje słodzone, wysoko przetworzoną żywność i czerwone mięso.83
Ograniczenie spożycia alkoholu
Najlepiej nie pić alkoholu.84 Alternatywnie, zaleca się ograniczenie spożycia do 1 drinka dziennie dla kobiet i 2 drinków dziennie dla mężczyzn.85
Unikanie ekspozycji na substancje chemiczne w miejscu pracy
Unikanie ekspozycji na substancje rakotwórcze w miejscu pracy może zmniejszyć ryzyko raka trzustki.86 Postępowanie zgodnie z wytycznymi bezpieczeństwa w miejscu pracy dotyczącymi narażenia na niebezpieczne substancje chemiczne. Toksyczne substancje mogą zwiększać ryzyko raka trzustki i innych chorób.87
Podsumowanie i perspektywy
Rak trzustki pozostaje jednym z najbardziej śmiertelnych nowotworów, z 5-letnim wskaźnikiem przeżycia wynoszącym około 11%. Chociaż nie ma pewnego sposobu na całkowite zapobieganie rakowi trzustki, istnieją działania, które mogą obniżyć ryzyko jego wystąpienia.
Modyfikowalne czynniki ryzyka obejmują palenie tytoniu, otyłość, dietę, brak aktywności fizycznej, spożycie alkoholu i ekspozycję na substancje chemiczne. Zaprzestanie palenia, utrzymanie zdrowej masy ciała, regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, ograniczenie spożycia alkoholu i unikanie ekspozycji na substancje chemiczne to działania, które mogą pomóc w zmniejszeniu ryzyka zachorowania na raka trzustki.8889
Badania przesiewowe w kierunku raka trzustki są zalecane tylko dla osób z wysokim ryzykiem rozwoju tego nowotworu, takich jak osoby z silną historią rodzinną raka trzustki, znaną predyspozycją genetyczną do raka trzustki lub niektórymi schorzeniami medycznymi, takimi jak przewlekłe zapalenie trzustki.90
Prowadzone są również badania nad potencjalnymi środkami chemoprewencyjnymi, takimi jak witamina D, kurkumina, aspiryna, olej rybny, probiotyki, ekstrakty grzybów azjatyckich i melatonina.91
Przyszłe badania w dziedzinie profilaktyki raka trzustki będą koncentrować się na opracowaniu lepszych metod badań przesiewowych, identyfikacji nowych biomarkerów i ocenie skuteczności różnych środków chemoprewencyjnych. Naukowcy pracują również nad opracowaniem szczepionek, które mogłyby potencjalnie pomóc zapobiegać rakowi trzustki u osób o wysokim ryzyku tej choroby. Szczepionki, które celują w mutacje w genie KRAS, które są obecne w większości raków trzustki, mogłyby stymulować układ odpornościowy do walki z rakiem.92
W miarę postępu badań, nasze zrozumienie czynników ryzyka i strategii profilaktycznych dla raka trzustki będzie się poprawiać, co może prowadzić do zmniejszenia zachorowalności i umieralności z powodu tego agresywnego nowotworu.93
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.