Paraliż
Etiologia i przyczyny
Paraliż, definiowany jako utrata lub upośledzenie dobrowolnych ruchów mięśniowych, wynika z zaburzeń przekazywania sygnałów nerwowych do mięśni, najczęściej spowodowanych uszkodzeniami układu nerwowego. Główne etiologie obejmują udary mózgu (33,7% przypadków), urazy rdzenia kręgowego (27,3%), stwardnienie rozsiane (18,6%) oraz mózgowe porażenie dziecięce (8,3%). Paraliż może mieć charakter całkowity lub częściowy, jednostronny lub obustronny, a także dotyczyć różnych obszarów ciała, np. paraplegia (porażenie dolnej połowy ciała) czy tetraplegia (porażenie kończyn górnych i dolnych). Inne istotne przyczyny to choroby demielinizacyjne, choroby neuronu ruchowego (np. ALS), infekcje (polio, borelioza, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych), choroby autoimmunologiczne (zespół Guillaina-Barrégo, miastenia gravis), a także zatrucia neurotoksyczne i genetyczne porażenia okresowe związane z zaburzeniami kanałów jonowych i poziomem potasu we krwi (hipokalemia lub hiperkalemia).
- Paraliż – Etiologia i przyczyny
- Klasyfikacja przyczyn paraliżu
- Urazy traumatyczne
- Schorzenia naczyniowo-mózgowe
- Choroby demielinizacyjne
- Choroby neuronu ruchowego
- Infekcje i choroby zakaźne
- Choroby autoimmunologiczne
- Specyficzne typy paraliżu i ich przyczyny
- Rzadsze przyczyny paraliżu
- Czynniki ryzyka i warunki sprzyjające
- Podsumowanie etiologii paraliżu
Paraliż – Etiologia i przyczyny
Paraliż, znany w Polsce również jako porażenie, to stan charakteryzujący się utratą lub upośledzeniem dobrowolnych ruchów mięśniowych w określonych częściach ciała. Występuje, gdy dochodzi do zakłócenia przekazywania sygnałów nerwowych do mięśni, co uniemożliwia wykonywanie ruchów dowolnych. Paraliż jest skutkiem problemów w układzie nerwowym – systemie dowodzenia i komunikacji organizmu, który wysyła sygnały z mózgu do całego ciała, informując je o tym, co ma robić. Gdy układ nerwowy zostaje uszkodzony, wiadomości nie mogą dotrzeć do mięśni, co prowadzi do ich niezdolności do skurczu.12
Paraliż może być całkowity lub częściowy, może występować po jednej lub obu stronach ciała, może dotyczyć tylko jednego obszaru lub być rozległy. Porażenie dolnej połowy ciała, w tym obu nóg, nazywane jest paraplegią. Porażenie zarówno rąk, jak i nóg określa się mianem tetraplegii (kwadriplegii).3
Główne przyczyny paraliżu
Najczęściej paraliż jest spowodowany urazem traumatycznym lub schorzeniem medycznym, które uszkadza funkcję mięśni i nerwów. Udary mózgu i urazy rdzenia kręgowego są najczęstszymi przyczynami paraliżu. Według badań przeprowadzonych przez Fundację Christophera i Dany Reeve, udar mózgu jest wiodącą przyczyną paraliżu w Stanach Zjednoczonych, odpowiadając za około 33,7% przypadków, natomiast urazy rdzenia kręgowego stanowią 27,3% przypadków.456
Do innych istotnych przyczyn paraliżu należą:78
- Stwardnienie rozsiane (SM) – choroba autoimmunologiczna atakująca osłonkę mielinową nerwów, stanowiąca około 18,6% przypadków paraliżu
- Mózgowe porażenie dziecięce – odpowiedzialne za około 8,3% przypadków
- Wady wrodzone jak rozszczep kręgosłupa (spina bifida)
- Choroby autoimmunologiczne takie jak zespół Guillaina-Barrégo
- Urazy mózgu, w tym urazy czaszkowo-mózgowe i mózgowe porażenie dziecięce
- Choroby neurologiczne jak stwardnienie zanikowe boczne (ALS)
Klasyfikacja przyczyn paraliżu
Przyczyny paraliżu można sklasyfikować na różne sposoby. Jednym z nich jest podział na czynniki, które bezpośrednio wpływają na mięśnie, oraz te, które działają pośrednio poprzez nerwy kontrolujące skurcze mięśni.11
Urazy traumatyczne
Paraliż często powstaje w wyniku poważnych urazów fizycznych, które uszkadzają układ nerwowy. Najczęstsze urazy traumatyczne powodujące paraliż to:1213
- Urazy rdzenia kręgowego – mogą być spowodowane wypadkami samochodowymi, upadkami, urazami sportowymi (zwłaszcza w sportach kontaktowych jak futbol) lub ranami postrzałowymi
- Urazy mózgu – w tym wstrząśnienia mózgu i stłuczenia, które mogą spowodować uszkodzenie obszarów odpowiedzialnych za kontrolę motoryczną
- Złamania kręgosłupa – uszkodzenia struktur kostnych chroniących rdzeń kręgowy
- Urazy nerwów obwodowych – uszkodzenia nerwów poza mózgiem i rdzeniem kręgowym
Schorzenia naczyniowo-mózgowe
Zaburzenia przepływu krwi w mózgu są główną przyczyną paraliżu, szczególnie:1617
- Udar niedokrwienny – powstaje, gdy skrzep krwi lub złogi blokują naczynie krwionośne dostarczające krew do mózgu, prowadząc do nagłego niedoboru tlenu i składników odżywczych dla tkanki mózgowej
- Udar krwotoczny – spowodowany pęknięciem naczynia krwionośnego w mózgu
- Przemijający atak niedokrwienny (TIA) – zwany również „mini-udarem”, charakteryzuje się tymczasowymi zaburzeniami neurologicznymi spowodowanymi przejściowym zakłóceniem przepływu krwi do mózgu
Choroby demielinizacyjne
Choroby demielinizacyjne występują, gdy ochronna powłoka wokół komórek nerwowych, zwana osłonką mielinową, ulega uszkodzeniu. To utrudnia neuronom przesyłanie sygnałów przez ciało, co prowadzi do osłabienia mięśni i ostatecznie do paraliżu. Istnieje kilka chorób demielinizacyjnych, ale najczęstszą jest stwardnienie rozsiane (SM).2021
W SM układ odpornościowy atakuje osłonkę mielinową nerwów, powodując problemy w komunikacji między mózgiem a resztą ciała. Może to prowadzić do różnych stopni paraliżu. Całkowity paraliż u osób z SM jest rzadki, ale szacuje się, że około jedna trzecia osób rozwinie jakąś formę paraliżu. Częściej, około 70% osób z SM doświadcza znacznego i rozległego osłabienia mięśni (skategoryzowanego jako częściowy paraliż lub niedowład).22
Choroby neuronu ruchowego
Choroby neuronu ruchowego (MND) dotyczą komórek nerwowych, które kontrolują dobrowolne aktywności mięśniowe. Neurony ruchowe to komórki nerwowe, które kontrolują mięśnie używane do chodzenia, oddychania, mówienia i poruszania kończynami. Istnieją dwa typy: górne neurony ruchowe, które wysyłają sygnały z mózgu do rdzenia kręgowego, oraz dolne neurony ruchowe, które odbierają te sygnały i przesyłają je do mięśni.2324
MND to choroby, które z czasem uszkadzają te komórki. Progresywna degeneracja tych neuronów prowadzi do osłabienia mięśni i paraliżu. Najbardziej znaną chorobą neuronu ruchowego jest stwardnienie zanikowe boczne (ALS), znane również jako choroba Lou Gehriga.25
Infekcje i choroby zakaźne
Różnorodne infekcje mogą prowadzić do paraliżu poprzez uszkodzenie układu nerwowego:2627
- Polio – wirusowa choroba, która kiedyś była główną przyczyną paraliżu, chociaż w rozwiniętych krajach jest teraz rzadka dzięki szczepieniom
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i zapalenie mózgu – infekcje, które mogą prowadzić do stanu zapalnego i uszkodzenia układu nerwowego
- Borelioza – bakteryjna infekcja przenoszona przez kleszcze, która w rzadkich przypadkach może prowadzić do paraliżu twarzy lub kończyn
- Kleszczowe porażenie – niektóre kleszcze mają w gruczołach ślinowych neurotoksyny, które mogą powodować paraliż, zaczynający się od stóp i nóg i przemieszczający się w górę
- Ostre wiotkie zapalenie rdzenia (AFM) – choroba podobna do polio, prawdopodobnie wywoływana przez wirusy, która występuje głównie u dzieci
Choroby autoimmunologiczne
Choroby autoimmunologiczne, w których układ odpornościowy atakuje własne tkanki, mogą prowadzić do paraliżu:30
- Zespół Guillaina-Barrégo – stan, w którym układ odpornościowy atakuje nerwy, powodując osłabienie, które może przekształcić się w paraliż
- Miastenia gravis – choroba autoimmunologiczna wpływająca na połączenie nerwowo-mięśniowe
- Zapalenie rdzenia poprzeczne – stan zapalny rdzenia kręgowego, który może powodować paraliż
Specyficzne typy paraliżu i ich przyczyny
Porażenie twarzy
Porażenie twarzy to stan, który wpływa na zdolność do poruszania mięśniami po jednej lub obu stronach twarzy. Może być spowodowane uszkodzeniem nerwu twarzowego z powodu urazu, infekcji lub schorzenia mózgu, takiego jak udar.33
Najczęstsze przyczyny porażenia twarzy to:3435
- Porażenie Bella (porażenie idiopatyczne nerwu twarzowego) – najczęstsza forma ostrego porażenia twarzy, która powoduje zapalenie nerwu twarzowego, prowadząc do opadania i osłabienia mięśni po jednej stronie twarzy; związana z reaktywacją wirusa opryszczki zwykłej i stanem zapalnym
- Zespół Ramsaya Hunta – wariant półpaśca wywołany wirusem ospy wietrznej i półpaśca, powodujący nie tylko porażenie twarzy, ale także bolesne wysypki skórne i utratę słuchu
- Zespół Moebiusa – rzadkie wrodzone zaburzenie powodujące porażenie nerwu twarzowego i niekiedy innych nerwów czaszkowych
- Uraz fizyczny – jak złamanie czaszki lub operacja w pobliżu nerwu twarzowego
- Guzy głowy lub szyi – mogą uciskać nerw twarzowy i utrudniać zdolność osoby do wykonywania mimiki twarzy
- Infekcje ucha środkowego – mogą być powiązane z porażeniem twarzy
- Borelioza – badania wskazują, że niewielki odsetek pacjentów z boreliozą doświadcza osłabienia po jednej lub obu stronach twarzy
Porażenie okresowe
Porażenie okresowe (PP) to rzadkie zaburzenie genetyczne, powodujące nagłe ataki krótkotrwałego osłabienia mięśni, sztywności lub paraliżu. Jest spowodowane przez zmiany genetyczne, które wpływają na kanały jonowe kontrolujące przepływ naładowanych minerałów (jonów), takich jak potas, sód i wapń, do i z komórek mięśniowych.4041
Różne formy porażenia okresowego są związane z poziomem potasu:42
- Hipokalemiczne porażenie okresowe – paraliż jest spowodowany niskimi poziomami potasu we krwi (hipokaliemia)
- Hiperkalemiczne porażenie okresowe – paraliż jest spowodowany wysokimi poziomami potasu we krwi (hiperkaliemia); czynniki, które mogą wywoływać ataki, obejmują odpoczynek po wysiłku, pokarmy bogate w potas, stres, zmęczenie, alkohol, ciążę, ekspozycję na wysokie lub niskie temperatury oraz okresy bez jedzenia
- Tyreotoksyczne porażenie okresowe – paraliż spowodowany niskim poziomem potasu we krwi, a pacjenci wykazują również objawy nadczynności tarczycy
- Zespół Andersena-Tawila – poziomy potasu mogą być wysokie, niskie lub normalne
Ataki paraliżu w porażeniu okresowym są często wyzwalane przez specyficzne czynniki, takie jak niski lub wysoki poziom potasu we krwi, wysiłek fizyczny, stres, przeziębienia, posiłki bogate w węglowodany, głodzenie, niektóre leki lub wysoki poziom hormonu tarczycy.45
Porażenie strun głosowych
Porażenie strun głosowych występuje, gdy impulsy nerwowe do krtani (znane również jako struny głosowe) są zakłócone. Powoduje to paraliż mięśni strun głosowych. Często dokładna przyczyna porażenia strun głosowych nie jest znana, ale niektóre znane przyczyny mogą obejmować:4647
- Uszkodzenie struny głosowej podczas operacji – operacje w okolicy szyi lub górnej części klatki piersiowej mogą spowodować uszkodzenie nerwów, które obsługują krtań; operacje, które niosą ryzyko uszkodzenia, obejmują operacje tarczycy lub przytarczyc, przełyku, szyi i klatki piersiowej
- Urazy szyi lub klatki piersiowej – urazy szyi lub klatki piersiowej mogą uszkodzić nerwy obsługujące struny głosowe lub samą krtań
- Udar – udar przerywa przepływ krwi w mózgu i może uszkodzić część mózgu, która wysyła wiadomości do krtani
- Guzy – guzy, zarówno nowotworowe, jak i nienowotworowe, mogą rosnąć w lub wokół mięśni, chrząstek lub nerwów kontrolujących funkcję krtani
- Infekcje – niektóre infekcje, takie jak borelioza, wirus Epsteina-Barr i opryszczka, mogą powodować stan zapalny i bezpośrednio uszkadzać nerwy w krtani; istnieją pewne dowody na to, że infekcja COVID-19 może powodować paraliż strun głosowych
- Schorzenia neurologiczne – niektóre schorzenia neurologiczne, takie jak stwardnienie rozsiane lub choroba Parkinsona, mogą prowadzić do paraliżu strun głosowych
Porażenie senne
Porażenie senne to tymczasowe uczucie paraliżu, które występuje między stadiami czuwania i snu. Dokładna przyczyna porażenia sennego nie jest zrozumiała, ale badania powiązały pewne nawyki senne z tym stanem:5152
- Niewystarczający sen
- Nieregularny harmonogram snu lub harmonogram snu, który często się zmienia (często ma to miejsce w przypadku pracowników zmianowych)
- Spanie na plecach
Ponadto, porażenie senne zostało również powiązane z zaburzeniami snu, takimi jak narkolepsja – zaburzenie, które powoduje nagłe epizody głębokiego snu spowodowane problemem ze zdolnością mózgu do regulacji snu. Wielu ludzi zgłasza stresujące zdarzenia lub emocjonalne doświadczenia poprzedzające epizody. Badania sugerują, że może występować genetyczna predyspozycja do tego stanu.545556
Rzadsze przyczyny paraliżu
Zatrucia i toksyny
Niektóre trucizny i toksyny mogą powodować paraliż poprzez zakłócanie funkcji nerwów:57
- Kurara i podobne leki, które zakłócają funkcję nerwów
- Botulizm – rzadki, ale poważny stan spowodowany toksyną wytwarzaną przez bakterie Clostridium botulinum, prowadzący do paraliżu mięśni
- Zatrucie muszkarinowe – spowodowane spożyciem wielu gatunków grzybów i muchomorów; w ciężkich przypadkach te trucizny mogą wywołać początek całkowitego lub częściowego paraliżu, atakując centralny układ nerwowy
- Zatrucie rybami – niektóre gatunki ryb są z natury trujące, jak ryba rozdymka
- Zatrucie pokarmowe – może być spowodowane spożyciem małży, małż, przegrzebków i ostryg, ponieważ mogą one zawierać saksytoksynę, która jest silną neurotoksyną
Paraliż przepony
Paraliż przepony (mięśnia oddechowego) może być spowodowany uszkodzeniem nerwu przeponowego, który kontroluje skurcze przepony. Przyczyny mogą obejmować:6061
- Urazy bezpośrednie lub urazy wynikające z procedury chirurgicznej – najczęstsza przyczyna
- Zaburzenia nerwowo-mięśniowe, w tym stwardnienie zanikowe boczne (ALS), stwardnienie rozsiane i dystrofia mięśniowa
- Operacje, zwłaszcza operacje pomostowania serca
- Infekcje, takie jak wirusy Herpesa
- Choroby, takie jak neuropatia cukrzycowa i stwardnienie rozsiane
- Idiopatyczne – w przypadku wielu sparaliżowanych przepon przyczyna jest nieznana (idiopatyczna)
Zaburzenia metaboliczne i endokrynologiczne
Osłabienie mięśniowe bez strukturalnych zmian w tkance nerwowej lub mięśniowej może być objawem zaburzeń metabolicznych wynikających z różnorodnych przyczyn. Wśród takich stanów są choroby gruczołów wydzielania wewnętrznego, niektóre zatrucia i kilka wad metabolicznych.64
W niektórych przypadkach porażenie okresowe jest wywoływane przez inny, lub wtórny, stan. Ma to miejsce w przypadku tyreotoksycznego porażenia okresowego (TPP). Osoby z tym mają gruczoł tarczycowy, który wytwarza zbyt dużo hormonu tarczycy. To, w połączeniu z niskimi poziomami potasu we krwi, powoduje objawy podobne do hipokalemicznego porażenia okresowego.6566
Wtórne hipokalemiczne porażenie zwykle związane jest z zaburzeniami nerek i przewodu pokarmowego. W badaniach, wtórne przyczyny hipokalemicznego porażenia obejmowały tyreotoksykozę, zakażenie wirusem dengi, dystalną kwasicę cewkową, zespół Gitelmana i zespół Conna.6768
Czynniki ryzyka i warunki sprzyjające
Istnieje kilka czynników, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia paraliżu:6970
- Wiek – ryzyko udaru mózgu, głównej przyczyny paraliżu, wzrasta z wiekiem
- Choroby serca, wysokie ciśnienie krwi, wysoki cholesterol i niekontrolowana cukrzyca są powszechnymi czynnikami ryzyka udaru mózgu
- Wysokie ciśnienie krwi – może zwiększać ryzyko porażenia twarzy
- Cukrzyca – może powodować uszkodzenie nerwów
- Ciąża – może zwiększać ryzyko porażenia twarzy
- Nadwaga – może zwiększać ryzyko porażenia twarzy
- Utajone infekcje wirusowe – mogą zwiększać ryzyko porażenia twarzy
- Zespoły autoimmunologiczne – mogą zwiększać ryzyko porażenia twarzy
- Życie z dolegliwością górnych dróg oddechowych – może zwiększać ryzyko porażenia twarzy
W przypadku niektórych typów paraliżu, jak porażenie okresowe, czynniki, które mogą wyzwalać ataki, obejmują:72
- Odpoczynek po wysiłku
- Pokarmy bogate w potas, takie jak banany i ziemniaki
- Stres
- Zmęczenie
- Alkohol
- Ciąża
- Ekspozycja na wysokie lub niskie temperatury
- Niektóre leki
- Okresy bez jedzenia (głodzenie)
Podsumowanie etiologii paraliżu
Paraliż może być spowodowany przez wiele różnych czynników, od urazów i chorób po wady genetyczne i zatrucia. Najczęstsze przyczyny to udary mózgu (33,7% przypadków), urazy rdzenia kręgowego (27,3%), stwardnienie rozsiane (18,6%) i mózgowe porażenie dziecięce (8,3%). Zrozumienie przyczyn paraliżu jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii zapobiegania, metod leczenia i rehabilitacji dla osób dotkniętych tym stanem.7475
Ważne jest, aby zauważyć, że w przypadku niektórych form paraliżu, jak paraliż przepony czy porażenie Bella, znacząca część przypadków jest klasyfikowana jako idiopatyczna, co oznacza, że dokładna przyczyna pozostaje nieznana pomimo dogłębnych badań. To podkreśla potrzebę dalszych badań w celu lepszego zrozumienia mechanizmów leżących u podstaw tych stanów i potencjalnie opracowania bardziej ukierunkowanych metod leczenia.7677
Zidentyfikowanie dokładnej przyczyny paraliżu w każdym przypadku jest niezbędne dla właściwego postępowania medycznego, ponieważ może to znacząco wpłynąć na plan leczenia i rokowanie dla danej osoby.78
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.