Paraliż
Epidemiologia
Ostry wiotki paraliż (AFP) definiowany jest jako nagłe osłabienie mięśni lub paraliż, szczególnie monitorowany u dzieci poniżej 15. roku życia w ramach globalnej inicjatywy eradykacji poliomyelitis. Nadzór nad AFP stanowi „złoty standard” wykrywania poliowirusa, obejmując identyfikację przypadków oraz badania wirusologiczne próbek kału. WHO ustaliła minimalne standardy efektywności systemów nadzoru, w tym współczynnik wykrywania AFP nie związanego z polio na poziomie co najmniej 1/100 000 dzieci poniżej 15 lat (2/100 000 w regionach endemicznych), adekwatność próbek kału (≥80% przypadków z dwiema próbkami pobranymi w ciągu 14 dni od wystąpienia paraliżu) oraz terminowość transportu próbek. Epidemiologia AFP jest zróżnicowana globalnie, z rocznym wskaźnikiem około 5/100 000 dzieci poniżej 15 lat na świecie, a w regionie obu Ameryk około 1/100 000. Najczęstszą przyczyną AFP poza polio jest zespół Guillaina-Barrégo, a także zapalenie rdzenia kręgowego, udar mózgu, zaburzenia elektrolitowe i inne choroby neurologiczne.
- Charakterystyka paraliżu ostrego wiotkiego (AFP)
- Nadzór nad ostrym wiotkim paraliżem w kontekście eradykacji polio
- Epidemiologia ostrego wiotkiego paraliżu
- Nadzór społecznościowy nad AFP
- Wpływ pandemii i kryzysów zdrowotnych na nadzór nad AFP
- Wykorzystanie systemów nadzoru nad AFP do innych celów zdrowia publicznego
- Przyszłość nadzoru nad AFP w kontekście eradykacji polio
- Znaczenie nadzoru epidemiologicznego w kontekście paraliżu
Charakterystyka paraliżu ostrego wiotkiego (AFP)
Ostry wiotki paraliż (ang. Acute Flaccid Paralysis, AFP) definiowany jest jako nagłe wystąpienie osłabienia mięśni lub paraliżu. W ramach globalnych programów nadzoru epidemiologicznego, szczególną uwagę poświęca się przypadkom AFP u dzieci poniżej 15. roku życia. Jest to kluczowy element monitorowania w kontekście globalnej inicjatywy eradykacji poliomyelitis (poliowirusa)12. Chociaż poliomyelitis jest najpoważniejszą przyczyną AFP, to jednak tylko jedna na 200 infekcji poliowirusem prowadzi do klinicznie jawnej choroby przebiegającej z porażeniem3.
Według danych z badania dotyczącego występowania paraliżu w USA z 2013 roku, około 5,4 miliona osób, czyli około 1 na 50 mieszkańców, żyje z jakąś formą paraliżu. W przypadku pacjentów po udarze, badania wskazują, że u 35% osób z początkowym porażeniem kończyny dolnej nie dochodzi do odzyskania znaczącej funkcji, a 20-25% nie jest w stanie chodzić bez pełnej asystencji4.
Nadzór nad ostrym wiotkim paraliżem w kontekście eradykacji polio
Nadzór nad AFP jest uważany za „złoty standard” w wykrywaniu przypadków poliomyelitis i stanowi fundament globalnej inicjatywy eradykacji polio. System ten został ustanowiony w celu: 1) identyfikacji przypadków AFP u dzieci poniżej 15. roku życia oraz 2) wdrożenia sieci akredytowanych laboratoriów do wykonywania badań wirusologicznych próbek kału w celu ustalenia, czy paraliż był spowodowany infekcją poliowirusem56.
System nadzoru nad AFP obejmuje czujne monitorowanie wszystkich przypadków ostrego wiotkiego paraliżu przy użyciu standardowej definicji przypadku. Każdy zidentyfikowany przypadek jest badany w celu ustalenia, czy paraliż został spowodowany infekcją poliowirusem. Jakość nadzoru nad AFP jest mierzona przy użyciu standardowej definicji wrażliwości i kompletności: współczynnik występowania co najmniej jednego przypadku AFP nie związanego z polio na 100 000 dzieci poniżej 15. roku życia wraz z terminowym pobraniem próbek wskazuje, że nadzór jest wystarczająco czuły, aby wykryć polio78.
Wskaźniki jakości nadzoru nad AFP
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ustanowiła minimalne standardy dla oceny efektywności systemów nadzoru nad AFP. Kluczowe wskaźniki obejmują910:
- Współczynnik wykrywania AFP nie związanego z polio: co najmniej 1 przypadek na 100 000 dzieci poniżej 15. roku życia rocznie (w regionach endemicznych wymagany jest wskaźnik 2 na 100 000)
- Adekwatność próbek kału: co najmniej 80% przypadków AFP powinno mieć dwie próbki kału pobrane w odstępie 24-48 godzin w ciągu 14 dni od wystąpienia paraliżu
- Terminowość transportu próbek: próbki powinny dotrzeć do laboratorium w dobrym stanie i w odpowiednim czasie
- Wskaźnik nadzoru: połączenie wskaźnika wykrywania AFP nie związanego z polio i wskaźnika adekwatności próbek kału, używany do śledzenia postępów w czasie i porównywania różnic geograficznych
Rodzaje nadzoru w kontekście eradykacji polio
W ramach globalnej inicjatywy eradykacji polio stosowane są dwa główne rodzaje nadzoru1112:
- Nadzór nad ostrym wiotkim paraliżem (AFP): obejmuje wykrywanie, zgłaszanie i badanie wszystkich przypadków AFP w celu wykluczenia poliomyelitis jako przyczyny paraliżu. Jest to podstawowy system nadzoru stosowany globalnie.
- Nadzór środowiskowy: obejmuje badanie ścieków lub innych próbek środowiskowych na obecność poliowirusa. Ten rodzaj nadzoru często potwierdza infekcje dzikim poliowirusem przy braku przypadków paraliżu, ponieważ większość infekcji poliowirusem przebiega bezobjawowo, ale wszystkie zakażone osoby wydalają wirusa z kałem.
Epidemiologia ostrego wiotkiego paraliżu
Epidemiologia AFP jest zróżnicowana globalnie, z różnymi wskaźnikami wykrywania przypadków w poszczególnych regionach i krajach. Według danych z 2017 roku, ponad 150 krajów zgłosiło przypadki AFP nie związanego z polio do Światowej Organizacji Zdrowia. W tym samym roku zgłoszono na całym świecie ponad 100 000 przypadków u dzieci poniżej 15. roku życia, co daje roczny wskaźnik około pięciu przypadków na 100 000 populacji14.
W regionie obu Ameryk, gdzie 22 kraje prowadzą nadzór nad AFP, wskaźnik w 2017 roku wynosił około jednego przypadku na 100 000 dzieci poniżej 15. roku życia14. Natomiast w Hiszpanii, w latach 1998-2015 średni wskaźnik zgłaszania wynosił 0,58 przypadków AFP na 100 000 dzieci poniżej 15. roku życia (zakres: 0,45-0,78/100 000)15.
Badania z innych krajów pokazują różne wskaźniki zachorowalności, na przykład1617:
- W Zambii (2015-2021): wskaźnik AFP nie związanego z polio wahał się od 3,4 do 6,4 na 100 000 dzieci poniżej 15. roku życia
- W Iranie: częstość występowania AFP wynosiła 2,016 na 100 000 populacji rocznie
- W Etiopii (2017-2022): wskaźnik AFP nie związanego z polio wzrósł z 2,6 do 3,2 na 100 000 dzieci poniżej 15. roku życia
Przyczyny ostrego wiotkiego paraliżu
Chociaż AFP jest charakterystycznym objawem poliomyelitis, istnieje wiele innych przyczyn tego stanu klinicznego1920:
- Zespół Guillaina-Barrégo (GBS): najczęstsza przyczyna AFP w krajach, gdzie polio zostało wyeliminowane. W Iranie wskaźnik GBS wynosił 0,96 na 100 000 dzieci poniżej 15. roku życia, podczas gdy ogólny wskaźnik w Europie i Ameryce Północnej waha się między 1,1 a 1,8 na 100 000 rocznie.
- Zapalenie rdzenia kręgowego
- Udar mózgu
- Zapalenie stawów
- Zaburzenia elektrolitowe
- Napady drgawkowe
- Mózgowe porażenie dziecięce
- Infekcje wirusowe (w tym enterowinsy nie-polio)
- Nowotwory
- Zapalenie móżdżku
W badaniu przeprowadzonym w Iranie, zespół Guillaina-Barrégo, zapalenie stawów i zaburzenia elektrolitowe były najczęstszymi rozpoznaniami wśród przypadków AFP17.
Nadzór społecznościowy nad AFP
Nadzór społecznościowy (Community-Based Surveillance, CBS) nad AFP jest kluczowym elementem globalnej strategii nadzoru, szczególnie w obszarach trudno dostępnych lub o ograniczonej infrastrukturze opieki zdrowotnej21.
System CBS wykorzystuje wolontariuszy społecznych i lokalnych liderów do identyfikacji przypadków AFP poprzez aktywne badania przesiewowe. Proces ten obejmuje wykrywanie, zgłaszanie, badanie i inicjowanie działań odpowiedzi, zapewniając, że nawet trudno dostępne społeczności są skutecznie monitorowane22.
Nadzór społecznościowy znacząco przyczynił się do globalnej walki z polio poprzez zwiększenie świadomości społecznej, umożliwienie wcześniejszego wykrywania i poprawę zgłaszania przypadków AFP. Strategie obejmujące wykorzystanie aplikacji mobilnych, kampanie uświadamiające i usprawnienia w infrastrukturze opieki zdrowotnej zostały wdrożone w celu poprawy CBS dla AFP2123.
Mimo swojej skuteczności, nadzór AFP napotyka na liczne wyzwania. Czynniki takie jak nieadekwatna infrastruktura opieki zdrowotnej, ograniczona dostępność usług, niedostateczny transport i komunikacja, niedostępność geograficzna, wysoka mobilność populacji, rozprzestrzenianie się nagłych chorób zakaźnych, problemy bezpieczeństwa, bariery kulturowe i językowe oraz niska świadomość społeczna przyczyniają się do niedostatecznego zgłaszania i opóźnionego wykrywania AFP24.
Wpływ pandemii i kryzysów zdrowotnych na nadzór nad AFP
Pandemia COVID-19 i inne kryzysy zdrowotne miały znaczący wpływ na systemy nadzoru nad AFP w wielu krajach2526. W Jordanii większość wskaźników nie została osiągnięta na poziomie prowincji w 2020 roku, co mogło być spowodowane kryzysem COVID-19 i lockdownem podczas pandemii27.
Podobnie epidemia wirusa Ebola w Gwinei i Liberii w latach 2014-2015 negatywnie wpłynęła na wydajność nadzoru nad AFP. Oba kraje odnotowały spadek krajowych wskaźników AFP nie związanego z polio w okresie epidemii Ebola w porównaniu z poprzednimi dwoma latami28.
Te ustalenia podkreślają negatywny wpływ kryzysów zdrowotnych na działania na rzecz eradykacji polio i podkreślają potrzebę wzmocnienia systemów nadzoru w czasach kryzysów. Podczas kryzysów w systemie opieki zdrowotnej, systemy nadzoru nad AFP muszą być wzmocnione, aby zapewnić ich ciągłe funkcjonowanie28.
Wykorzystanie systemów nadzoru nad AFP do innych celów zdrowia publicznego
Systemy nadzoru nad AFP, pierwotnie ustanowione do monitorowania poliomyelitis, zostały rozszerzone lub wykorzystane jako model dla nadzoru nad innymi chorobami zakaźnymi w wielu krajach29.
Obecnie dwie trzecie krajów posiadających systemy AFP dostosowało swoje systemy do nadzoru nad odrą i innymi chorobami, którym można zapobiegać poprzez szczepienia. W wielu krajach afrykańskich, finansowani przez program polio oficerowie nadzoru medycznego (SMO) poszukują teraz przypadków tężca noworodkowego i innych chorób oprócz przypadków AFP podczas wizyt w ośrodkach zdrowia i szpitalach30.
W niektórych krajach regionu afrykańskiego, nadzór nad AFP zapewnia funkcjonalną infrastrukturę, przeszkolony personel i inne zasoby wykorzystywane do wdrażania Zintegrowanego Nadzoru nad Chorobami i Odpowiedzi (IDSR), strategii przyjętej w 1998 roku przez Regionalny Komitet Afrykańskiego Biura Regionalnego WHO w celu wzmocnienia wszystkich działań nadzoru nad chorobami zakaźnymi, szczególnie na poziomie dystryktu30.
W krajach o ograniczonych zasobach i obszarach konfliktu, system nadzoru nad AFP często jest jedyną metodą wczesnego wykrywania chorób podatnych na epidemie. Zewnętrzne wsparcie techniczne i finansowe dla nadzoru nad AFP jest zapewniane przez międzynarodowe partnerstwo na rzecz polio31.
Przyszłość nadzoru nad AFP w kontekście eradykacji polio
Pomimo znacznych postępów w globalnej eradykacji polio, nadzór nad AFP pozostaje kluczowy dla utrzymania statusu wolnego od polio w krajach, które osiągnęły ten cel, oraz dla ostatecznej eradykacji wirusa na całym świecie32.
W miarę wchodzenia w fazę post-eradykacyjną, nadzór nad AFP pozostaje kluczowy dla trwałego braku poliowirusów w długim okresie. Znaczenie nadzoru nad AFP pozostaje nadrzędne, nawet po globalnej eradykacji polio33.
Aby sprostać wyzwaniom w przyszłości, systemy nadzoru nad AFP mogą być dalej rozszerzane i dostosowywane do poprawy wykrywania i reagowania na inne choroby34. Ponadto, wykorzystanie zaawansowanych technologii, takich jak gromadzenie danych w czasie rzeczywistym i sztuczna inteligencja, może przyczynić się do poprawy nadzoru nad AFP35.
Znaczenie nadzoru epidemiologicznego w kontekście paraliżu
Skuteczny nadzór nad AFP jest niezbędny dla globalnych wysiłków na rzecz eradykacji polio i monitorowania innych potencjalnych przyczyn paraliżu. System ten stanowi krytyczny komponent strategii globalnej eradykacji polio i odgrywa kluczową rolę w wykrywaniu i reagowaniu na przypadki poliomyelitis oraz inne choroby neurologiczne3637.
Kraje, które utrzymują wysokie standardy nadzoru nad AFP, są lepiej przygotowane do wykrywania i reagowania na potencjalne ogniska polio i inne choroby neurologiczne. Ciągłe doskonalenie systemów nadzoru, w tym rozszerzanie nadzoru społecznościowego, wykorzystanie nowoczesnych technologii i integracja z innymi systemami nadzoru zdrowotnego, pomaga zapewnić skuteczne wykrywanie i szybkie reagowanie na zagrożenia zdrowia publicznego3839.
Koniec końców, nadzór nad AFP pozostaje fundamentalną strategią dla globalnego zdrowia publicznego, służącą nie tylko eradykacji polio, ale także wzmacnianiu systemów nadzoru nad innymi chorobami zakaźnymi4041.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.