Niedoczynność tarczycy
Epidemiologia
Niedoczynność tarczycy jest najczęstszym schorzeniem endokrynologicznym, z częstością występowania jawnej niedoczynności na poziomie 0,3-0,8% populacji ogólnej, a subklinicznej od 4,3% do 9,4%. Choroba dotyka głównie kobiety (2-8 razy częściej niż mężczyzn), a ryzyko wzrasta wraz z wiekiem, szczególnie u osób powyżej 60 roku życia, gdzie łączna częstość sięga około 15%. W krajach z wystarczającą podażą jodu, najczęstszą przyczyną jest autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (choroba Hashimoto), natomiast w regionach z niedoborem jodu – niedobór tego pierwiastka. Subkliniczna niedoczynność tarczycy charakteryzuje się podwyższonym poziomem TSH przy prawidłowej wolnej T4 i dotyczy 5-10% populacji, z rocznym ryzykiem progresji do jawnej niedoczynności wynoszącym 4-18%, szczególnie u osób z przeciwciałami przeciwtarczycowymi i TSH >10-15 mIU/L.
- Epidemiologia niedoczynności tarczycy
- Globalna częstotliwość występowania
- Niezdiagnozowana niedoczynność tarczycy
- Różnice związane z płcią
- Wpływ wieku na częstotliwość występowania
- Różnice etniczne i geograficzne
- Czynniki ryzyka niedoczynności tarczycy
- Czynniki genetyczne i rodzinne
- Czynniki związane z płcią i ciążą
- Choroby współistniejące i czynniki związane z trybem życia
- Typy niedoczynności tarczycy i ich częstotliwość występowania
- Pierwotna niedoczynność tarczycy
- Centralna niedoczynność tarczycy
- Subkliniczna niedoczynność tarczycy
- Wrodzona niedoczynność tarczycy
- Nadzór i monitorowanie niedoczynności tarczycy
Epidemiologia niedoczynności tarczycy
Niedoczynność tarczycy (hypothyroidism) stanowi najczęstsze schorzenie endokrynologiczne zarówno w Polsce, jak i na świecie. Częstość występowania niedoczynności tarczycy różni się w zależności od zastosowanych kryteriów diagnostycznych, charakterystyki populacji oraz badanego regionu geograficznego. 123
Globalna częstotliwość występowania
Szacuje się, że na całym świecie około miliard ludzi cierpi z powodu niedoboru jodu, chociaż dokładna liczba przypadków, w których prowadzi to do niedoczynności tarczycy, pozostaje nieznana. 1 W dużych badaniach populacyjnych prowadzonych w krajach zachodnich z wystarczającą podażą jodu w diecie, jawna niedoczynność tarczycy (overt hypothyroidism) występuje u 0,3-0,4% populacji. 2 Natomiast subkliniczna niedoczynność tarczycy (subclinical hypothyroidism) dotyka znacznie większej części populacji, wynosząc od 4,3% do 8,5%. 3
Według National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES III), częstość występowania jawnej niedoczynności tarczycy wśród osób w wieku 12 lat i starszych w Stanach Zjednoczonych wynosi 0,3%, podczas gdy subkliniczna niedoczynność tarczycy występuje u 4,3% populacji. 1 Nowsze dane z USA wskazują na wzrost częstości występowania niedoczynności tarczycy, z 9,5% w 2012 roku do 11,7% w 2019 roku. 1
W Europie łączna częstość występowania niedoczynności tarczycy (zarówno zdiagnozowanej, jak i niezdiagnozowanej) wynosi około 3%. 2 Badania przeprowadzone w dziewięciu krajach Europy wykazały, że częstość występowania niezdiagnozowanej niedoczynności tarczycy, obejmującej zarówno łagodne, jak i jawne przypadki, szacuje się na około 5-6%. 1
Niedoczynność tarczycy jest szczególnie powszechna w Indiach, gdzie jej częstość występowania wynosi 11%, w porównaniu z zaledwie 2-4,6% w populacji zachodniej. 1 W Australii częstość występowania niedoczynności tarczycy szacuje się na około 1 na 33 osoby. 1
Niezdiagnozowana niedoczynność tarczycy
Niezdiagnozowana niedoczynność tarczycy stanowi istotny problem zdrowia publicznego. Szacuje się, że około 4-7% populacji w USA i Europie cierpi na niezdiagnozowaną niedoczynność tarczycy. 4 W Stanach Zjednoczonych liczba osób z niezdiagnozowaną niedoczynością tarczycy może sięgać nawet 13 milionów. 1
Badanie przeprowadzone w Chorwacji wykazało, że aż 92,6% osób z subkliniczną niedoczynnością tarczycy i 93,9% z jawną niedoczynnością tarczycy pozostawało niezdiagnozowanych. 12 Podobnie, w Holandii częstość występowania niezdiagnozowanej subklinicznej niedoczynności tarczycy wynosiła 9,4%, a niezdiagnozowanej jawnej niedoczynności tarczycy – 0,7%. 1
Różnice związane z płcią
Niedoczynność tarczycy występuje znacznie częściej u kobiet niż u mężczyzn. 13 Ogólnie, częstość występowania chorób tarczycy jest 2-8 razy wyższa u kobiet. 2 W populacyjnych badaniach wykazano, że kobiety miały siedmiokrotnie większe prawdopodobieństwo niż mężczyźni występowania poziomów TSH powyżej 10 mU/L. 5
W Wielkiej Brytanii niedoczynność tarczycy dotyka 15 na 1000 kobiet i 1 na 1000 mężczyzn. 1 Podobnie, w Stanach Zjednoczonych częstość występowania niedoczynności tarczycy wśród kobiet wynosi do 12 na 1000, a wśród mężczyzn do 4 na 1000. 1
W badaniu przeprowadzonym w Chorwacji kobiety miały 2,37 razy większe szanse na rozwój jawnej niedoczynności tarczycy i 1,58 razy większe szanse na rozwój subklinicznej niedoczynności tarczycy niż mężczyźni. 2 W populacji wojskowej USA częstość występowania pierwotnej niedoczynności tarczycy wśród kobiet (43,7 na 10 000 osobolat) była ponad czterokrotnie wyższa niż wśród mężczyzn (10,2 na 10 000 osobolat). 1
Wpływ wieku na częstotliwość występowania
Częstość występowania niedoczynności tarczycy wzrasta wraz z wiekiem. 14 Jest ona szczególnie powszechna wśród osób starszych, występując u prawie 10% kobiet i 6% mężczyzn powyżej 65 roku życia. 12
Subkliniczna dysfunkcja tarczycy występuje u około 15% starszych kobiet i 10% starszych mężczyzn, szczególnie u osób z podstawowym zapaleniem tarczycy Hashimoto. 3 Według badania Wyne i wsp., między 2012 a 2019 rokiem częstość występowania niedoczynności tarczycy utrzymywała się na stałym poziomie u osób poniżej 50 roku życia, podczas gdy u osób w wieku 50-59 lat wzrosła z 10,4% do 11,2%, a u osób w wieku 60 lat i starszych z 16,2% do 17,8%. 3
W badaniu brytyjskim częstość występowania subklinicznej niedoczynności tarczycy wzrastała wraz z wiekiem, dotykając 15-18% kobiet powyżej 60 roku życia. 1 Podobnie, w badaniu europejskim subkliniczna niedoczynność tarczycy występowała u około 8% kobiet (10% kobiet powyżej 55 roku życia) i 3% mężczyzn. 1
| Rodzaj niedoczynności tarczycy | Częstość występowania ogólna | Kobiety | Mężczyźni | Wiek >60 lat |
|---|---|---|---|---|
| Jawna niedoczynność tarczycy | 0,3-0,8% | 0,8% | 0,3% | ~1% |
| Subkliniczna niedoczynność tarczycy | 4,3-9,4% | 5,9-10% | 3-3,4% | 10-18% |
| Łącznie | 5-11,7% | 8-12% | 3-6% | ~15% |
Różnice etniczne i geograficzne
Istnieją istotne różnice etniczne i geograficzne w częstości występowania niedoczynności tarczycy. W badaniu NHANES w Stanach Zjednoczonych wykazano, że 65,6% osób z niedoczynnością tarczycy stanowili biali nie-Latynosi. 4 W obu grupach płci częstość występowania pierwotnej niedoczynności tarczycy i zapalenia tarczycy była wyższa wśród białych nie-Latynosów w porównaniu z osobami z innych grup etnicznych. 2
W Indiach stany śródlądowe mają wyższą częstość występowania niedoczynności tarczycy w porównaniu ze stanami nadmorskimi (11,7% vs 9,5%), prawdopodobnie z powodu niedoboru jodu. 2 W Australii i innych krajach z wystarczającą podażą jodu, najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy jest autoimmunologiczne przewlekłe limfocytowe zapalenie tarczycy. 2
Niedobór jodu jako przyczyna niedoczynności tarczycy jest bardziej powszechny w krajach słabiej rozwiniętych. 2 Pomimo rutynowego wzbogacania soli, mąki i innych podstawowych produktów spożywczych jodem, szacuje się, że 35-45% światowej populacji cierpi z powodu niedoboru jodu. 3
Czynniki ryzyka niedoczynności tarczycy
Główne czynniki ryzyka rozwoju niedoczynności tarczycy obejmują wiek i płeć. 1 Niedoczynność tarczycy jest powszechnie obserwowana u osób starszych (powyżej 65 roku życia) i w populacji kobiet. 2
Czynniki genetyczne i rodzinne
Dziedziczność jest główną przyczyną rozwoju niedoczynności tarczycy u osób, które mają historię niedoczynności tarczycy w rodzinie. 21 Szanse na przeniesienie TSH z rodziców na dzieci wynoszą 60%, podczas gdy dla wolnej T4 – od 20% do 60%. 32
Czynniki związane z płcią i ciążą
Kobiety są od 5 do 10 razy bardziej narażone na niedoczynność tarczycy niż mężczyźni. 1 Ryzyko niedoczynności tarczycy wzrasta podczas ciąży, po porodzie i w okresie menopauzy. 1
Według European Thyroid Association, częstość występowania jawnej niedoczynności tarczycy w ciąży wynosi 0,2-0,5%, a subklinicznej niedoczynności tarczycy w ciąży – 2-2,5%. 5 Niedoczynność tarczycy rozwija się u 5 na 100 kobiet w ciągu roku od porodu. 2 Częstość występowania poporodowego zapalenia tarczycy w obszarach z wystarczającą podażą jodu określa się na około 5-7%. 6
Choroby współistniejące i czynniki związane z trybem życia
Dysfunkcja tarczycy jest bardziej powszechna wśród osób z chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak cukrzyca typu I, choroba trzewna lub autoimmunologiczne zaburzenia endokrynologiczne. 3 Choroba Hashimoto może współwystępować z innymi chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak cukrzyca typu 1, choroba Addisona, reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty układowy, zespół Sjögrena, autoimmunologiczne zapalenie wątroby i bielactwo. 1
W Wielkiej Brytanii częstość występowania leczonej niedoczynności tarczycy była pozytywnie związana z płcią żeńską, białą rasą i otyłością. 7 Badania sugerują również, że rosnące spożycie żywności pochodzenia roślinnego w regionie europejskim WHO (składającym się z ponad 50 krajów) jako substytut ważnych źródeł jodu, takich jak mleko, nabiał i ryby, przyczynia się do problemu niewystarczającego spożycia jodu. 4
Badanie z UK Biobank wykazało, że dieta wegetariańska może być związana z umiarkowanie wyższym ryzykiem niedoczynności tarczycy. 1
Typy niedoczynności tarczycy i ich częstotliwość występowania
Niedoczynność tarczycy jest przede wszystkim kategoryzowana jako pierwotna i wtórna (centralna) niedoczynność tarczycy. 2
Pierwotna niedoczynność tarczycy
W pierwotnej niedoczynności tarczycy gruczoł tarczycowy nie może produkować odpowiednich ilości hormonu tarczycy. 3 Pierwotna niedoczynność tarczycy stanowi najczęstszy typ, obejmujący około 99% wszystkich przypadków niedoczynności tarczycy. 3
Najczęstszą przyczyną pierwotnej niedoczynności tarczycy w krajach z wystarczającą podażą jodu jest choroba Hashimoto (przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy). 11 Choroba Hashimoto dotyka 1-2% osób w Stanach Zjednoczonych i jest najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy w USA u osób powyżej 6 roku życia. 12
Roczna zapadalność na chorobę Hashimoto na całym świecie szacowana jest na 0,3-1,5 przypadku na 1000 osób. 3 Zapadalność na chorobę Hashimoto jest szacowana na 10-15 razy wyższa u kobiet. 4
Centralna niedoczynność tarczycy
Centralna niedoczynność tarczycy występuje, gdy gruczoł tarczycowy funkcjonuje prawidłowo, jednak niedoczynność tarczycy wynika z nieprawidłowego funkcjonowania przysadki mózgowej lub podwzgórza. 4 Niedoczynność tarczycy wtórna (przysadkowa) lub trzeciorzędowa (podwzgórzowa) występuje, gdy problem dotyczy przysadki mózgowej lub podwzgórza, a nie samej tarczycy. 1
Centralna niedoczynność tarczycy dotyka około 1 na 16 000 do 1 na 100 000 osób. 2 Większość niedoczynności tarczycy ma charakter pierwotny. Centralna/wtórna niedoczynność tarczycy dotyka 1:20 000 do 1:80 000 populacji, czyli około jednej na tysiąc osób z niedoczynnością tarczycy. 6 Wtórna niedoczynność tarczycy jest rzadka, a szacowana częstość występowania waha się między 1 na 20 000 a 1 na 80 000 osób. 8
Subkliniczna niedoczynność tarczycy
Subkliniczna niedoczynność tarczycy to biochemiczne rozpoznanie definiowane przez normalny poziom wolnej T4 i podwyższony poziom TSH. 1 Pacjenci mogą mieć lub nie mieć objawów przypisywanych niedoczynności tarczycy. 2
Subkliniczna niedoczynność tarczycy dotyka 5-10% populacji, jest częstsza u kobiet i zwiększa się wraz z wiekiem. 9 W badaniach ograniczonych do osób starszych, odnotowana częstość występowania subklinicznej niedoczynności tarczycy wynosi od 1,5% do 12,5%. 1
Około 4-18% pacjentów z subkliniczną niedoczynnością tarczycy będzie postępować w kierunku jawnej niedoczynności tarczycy każdego roku. 3 Roczny wskaźnik progresji z subklinicznej do jawnej niedoczynności tarczycy został oszacowany na około 4% u kobiet z podwyższonym TSH i pozytywnymi przeciwciałami przeciwtarczycowymi, 2-4% u osób tylko z podwyższonym TSH i 1-3% u osób tylko z przeciwciałami przeciwtarczycowymi. 2
W badaniu prospektywnym 107 pacjentów w wieku powyżej 55 lat początkowy poziom TSH większy niż 10-15 mIU/L był zmienną najsilniej związaną z progresją do jawnej niedoczynności tarczycy. 3 Ryzyko jest wyższe u osób z przeciwciałami przeciwko peroksydazie tarczycowej. 7
Wrodzona niedoczynność tarczycy
Częstość występowania wrodzonej niedoczynności tarczycy różni się w zależności od wartości odcięcia stosowanych dla poziomów tarczycy. 1 Częstość występowania rozpoznanej wrodzonej niedoczynności tarczycy wzrosła z 1 na 6500 przed erą badań przesiewowych do około 1 na 2000-3000 dzięki badaniom przesiewowym. 2
Około jednego na 4000 noworodków rodzi się z niedoczynnością tarczycy. 1 Zapadalność na wrodzoną niedoczynność tarczycy wynosi 1:2300 noworodków rocznie. 3
Częstość występowania wrodzonej niedoczynności tarczycy waha się w zależności od obszaru geograficznego i rasy. 3 Badanie z Programu Przesiewowego Nowego Jorku w latach 2000-2003 wykazało częstość występowania 1:1601. 4 Częstość była nieco wyższa u dzieci pochodzenia hiszpańskiego (1:1559) i azjatyckiego (1:1016) w porównaniu z białymi (1:1815) i czarnymi niemowlętami (1:1902). 5
Ponadto, częstość występowania była prawie dwukrotnie wyższa u bliźniąt (1:876) w porównaniu z pojedynczym płodem (1:1765), a nawet wyższa u trojaczków (1:575). 6 Wcześniaki (1:1396) miały wyższą częstość występowania niż niemowlęta urodzone o czasie (1:1843). 7
Nadzór i monitorowanie niedoczynności tarczycy
Regularne monitorowanie testów funkcji tarczycy (TFT) jest niezbędne w zarządzaniu pacjentami w celu oceny odpowiedzi na terapię, przestrzegania zaleceń przez pacjenta i dostosowania dawek w związku z zaawansowanym wiekiem. 1
Wytyczne dotyczące badań przesiewowych
American Thyroid Association zaleca rozpoczęcie badań przesiewowych w kierunku niedoczynności tarczycy od 35 roku życia. 3 Badania przesiewowe powinny odbywać się raz na 5 lat. 4 Osoby najbardziej narażone na niedoczynność tarczycy obejmują: kobiety w ciąży, kobiety w wieku 60 lat i starsze, osoby z historią napromieniania głowy i szyi, osoby z zaburzeniami autoimmunologicznymi, osoby z cukrzycą typu 1, osoby z rodzinną historią niedoczynności tarczycy, osoby z pozytywnymi wynikami testów na przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej. 5
American Academy of Family Physicians nie zaleca badań przesiewowych w kierunku niedoczynności tarczycy u bezobjawowych dorosłych, a U.S. Preventive Services Task Force nie znalazła wystarczających dowodów na rutynowe badania przesiewowe w tej populacji. 2
Początkowe badanie przesiewowe u pacjentów z podejrzeniem niedoczynności tarczycy przeprowadza się poprzez pomiar poziomu TSH. 4 Pozytywny wynik badania przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej potwierdza autoimmunologiczne zapalenie tarczycy jako przyczynę. 5
Monitorowanie pacjentów z niedoczynnością tarczycy
Doroczny nadzór (z badaniem funkcji tarczycy) jest szeroko zalecany w długoterminowej obserwacji leczonych pacjentów z niedoczynnością tarczycy. 2 Jednak zalecana częstotliwość testów opiera się w dużej mierze na konsensusie, a dowody na poparcie tego są ograniczone. 3
Badania wykazały, że obserwacja co 18 miesięcy może być wystarczająca u większości pacjentów poniżej 60 roku życia na stabilnej dawce tyroksyny wynoszącej 100-150 μg/dzień. 1
W przypadku subklinicznej niedoczynności tarczycy z niewielką liczbą objawów lub bez objawów, wymagane będą kontrolne badania krwi, aby upewnić się, że nie rozwija się kliniczna niedoczynność tarczycy. 3 W zależności od poziomu TSH i czy wykryto przeciwciała tarczycowe, badania te powinny być początkowo wykonywane co 6-12 miesięcy. 4
Szczególne populacje wymagające nadzoru
Badania przesiewowe w kierunku niedoczynności tarczycy są uzasadnione w wybranych populacjach (np. noworodki, starsi dorośli z czynnikami ryzyka), w których jest ona stosunkowo bardziej rozpowszechniona, zwłaszcza że może powodować znaczną zachorowalność, a jej objawy mogą być subtelne. 4
Pacjenci z następującymi schorzeniami powinni być badani w kierunku centralnej niedoczynności tarczycy: hiperprolaktynemia, akromegalia, moczówka prosta, nawracające bóle głowy, zmiany w widzeniu, noworodki z hipotonią, przedłużającą się żółtaczką, niezstąpieniem jąder, opóźnieniem rozwoju. 6
Problemy z tarczycą są bardzo powszechne u osób z zespołem Downa, dlatego zalecane są regularne badania krwi w kierunku tarczycy. 1 Od 1 roku życia badanie krwi powinno być wykonywane co roku (lub częściej, jeśli jest to wskazane klinicznie) przez resztę życia. 2
Znaczenie wczesnego wykrywania i leczenia
Większość stanów wymaga, aby niemowlęta miały badanie krwi krótko po urodzeniu w celu sprawdzenia niedoczynności tarczycy. 2 Rozpoczęcie leczenia u niemowlęcia z niedoczynnością tarczycy jak najszybciej po urodzeniu ma na celu zapobieganie trwałemu uszkodzeniu mózgu i niepełnosprawności intelektualnej. 3
Zgodnie z regułą, im wcześniej rozpoczęte leczenie, tym większa szansa ma niemowlę na osiągnięcie pełnego potencjału rozwoju umysłowego. 4 Leczeniem jest codzienna wymiana brakującego hormonu tarczycy tabletkami syntetycznego hormonu tarczycy (nazywanymi również lewotyroksyną sodową lub L-tyroksyną). 5
U dorosłych niedoczynność tarczycy jest leczona lekiem, który dostarcza organizmowi hormon tarczycy potrzebny do normalnego funkcjonowania. 1 Najczęstszymi lekami są syntetyczne formy hormonu, który produkuje tarczyca. 2 Pacjent prawdopodobnie będzie musiał przyjmować tabletki z hormonem tarczycy przez resztę życia. 3
Przy właściwym leczeniu, osoby z niedoczynnością tarczycy mają doskonałe rokowania. 1 Jednak nieleczona niedoczynność tarczycy może powodować powikłania zagrażające życiu, takie jak śpiączka obrzękowa. 2
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.