Mutacja czynnika v leiden
Diagnostyka i diagnoza
Mutacja czynnika V Leiden, będąca najczęstszą genetyczną przyczyną trombofilii dziedzicznej w populacji kaukaskiej (występuje u około 5% tej populacji), polega na mutacji punktowej c.1601G>A (p.Arg534Gln) w genie F5, prowadzącej do oporności na aktywowane białko C (APC). Ta oporność skutkuje zwiększonym ryzykiem żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (VTE), które u heterozygot wzrasta 4-8-krotnie (ryzyko 1 na 125-250 rocznie), a u homozygot nawet do 80-krotnego (ryzyko 1 na 12). Diagnostyka obejmuje testy funkcjonalne oporności na APC (stosunek aPTT z i bez APC) oraz potwierdzenie mutacji za pomocą analizy DNA (PCR, PCR-RFLP, Real-time PCR). Wskazania do badań to m.in. pierwszy epizod VTE przed 50. rokiem życia, nawracające zakrzepy, zakrzepica w nietypowych lokalizacjach, VTE w ciąży lub podczas stosowania hormonalnej terapii. Testy funkcjonalne mogą być fałszywie dodatnie u pacjentów przyjmujących inhibitory trombiny lub czynnika Xa oraz w obecności antykoagulanta toczniowego, dlatego interpretacja wyników wymaga korelacji klinicznej.
- Wprowadzenie do mutacji czynnika V Leiden
- Zasady diagnostyki mutacji czynnika V Leiden
- Metody diagnostyczne w wykrywaniu mutacji czynnika V Leiden
- Algorytm diagnostyczny w wykrywaniu mutacji czynnika V Leiden
- Znaczenie kliniczne wyników badań
- Praktyczne aspekty diagnostyki mutacji czynnika V Leiden
- Dodatkowe badania w diagnostyce trombofilii
- Konsultacje genetyczne i badania przesiewowe u członków rodziny
- Regulacje dotyczące badań w kierunku mutacji czynnika V Leiden
- Podsumowanie diagnostyki mutacji czynnika V Leiden
Wprowadzenie do mutacji czynnika V Leiden
Mutacja czynnika V Leiden to najczęstsza genetyczna przyczyna trombofilii dziedzicznej w populacji kaukaskiej, odpowiadająca za 40-50% przypadków tej choroby. Jest to mutacja punktowa w genie F5, która koduje białko czynnika V w kaskadzie krzepnięcia. Mutacja czynnika V Leiden powoduje oporność na działanie aktywowanego białka C (APC), naturalnego antykoagulantu, co prowadzi do zwiększonego ryzyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (VTE). Mutacja powoduje, że zarówno aktywne, jak i nieaktywne formy czynnika V są oporne na działanie aktywowanego białka C, co prowadzi do przedłużonego stanu krzepnięcia.12
Częstość występowania mutacji czynnika V Leiden jest zróżnicowana w różnych populacjach etnicznych. Występuje u około 5% osób rasy kaukaskiej, 2% Latynosów, 1% Afroamerykanów i 0,5% Azjatów. Homozygotyczność (dwie kopie zmutowanego genu) występuje u 1 na 1500 osób rasy kaukaskiej.34
Zasady diagnostyki mutacji czynnika V Leiden
Diagnostyka mutacji czynnika V Leiden powinna być rozważona w określonych sytuacjach klinicznych. Lekarz może podejrzewać tę mutację u pacjentów, którzy przebyli jeden lub więcej epizodów nieprawidłowego krzepnięcia krwi, szczególnie u osób młodych (poniżej 50 roku życia) lub mających silną rodzinną historię nieprawidłowych zakrzepów.56
Wskazania do badań w kierunku mutacji czynnika V Leiden obejmują:78
- Pierwszy epizod żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej o nieznanej przyczynie (w każdym wieku, ale szczególnie u osób poniżej 50 roku życia)
- Nawracające epizody żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej
- Zakrzepica żylna w nietypowych miejscach (np. żyły mózgowe, krezkowe, wrotne i wątrobowe)
- Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa podczas ciąży lub w ciągu kilku tygodni po porodzie
- Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa podczas stosowania doustnych środków antykoncepcyjnych lub hormonalnej terapii zastępczej
- Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa u osoby, której krewny pierwszego stopnia doświadczył zakrzepicy żylnej przed 50 rokiem życia
Jest ważne, aby podkreślić, że sama historia rodzinna zakrzepów krwi może nie być wystarczającym powodem do przeprowadzenia tych testów. Lekarz powinien doradzić, czy badanie jest konieczne, a także przedstawić korzyści i wady badania.9
Metody diagnostyczne w wykrywaniu mutacji czynnika V Leiden
Diagnozę mutacji czynnika V Leiden można postawić za pomocą dwóch głównych podejść: badań funkcjonalnych oporności na aktywowane białko C lub analizy DNA.10
Badania funkcjonalne oporności na aktywowane białko C
Badanie oporności na aktywowane białko C (APC) jest testem przesiewowym służącym do wykrywania obecności mutacji czynnika V Leiden. Test ten polega na wykonaniu czasu częściowej tromboplastyny po aktywacji (aPTT) na osoczu pacjenta w obecności i bez standardowej ilości egzogennego APC. Wyniki są wyrażone jako stosunek (aPTT + APC / aPTT – APC).11
Istnieją dwie generacje testów oporności na APC:12
- Testy pierwszej generacji – oparte na badaniu aPTT i jego wydłużeniu po dodaniu APC. Te testy mogą dawać fałszywie dodatnie wyniki u pacjentów przyjmujących bezpośrednie inhibitory trombiny lub inhibitory czynnika Xa, a także w obecności antykoagulanta toczniowego.
- Testy drugiej generacji – zmodyfikowane testy aPTT oraz testy oparte na jadzach węży (np. DRVVT – Dilute Russell’s Viper Venom Time) z rozcieńczeniem w osoczu pozbawionym czynnika V. Te testy są bardziej specyficzne dla mutacji czynnika V Leiden i mogą rozróżniać stan heterozygotyczny i homozygotyczny od osób z prawidłowym genotypem.
Około 90% przypadków oporności na APC jest spowodowanych mutacją czynnika V Leiden, a test stosunku oporności APC ma czułość większą niż 99% dla wykrywania tej mutacji.13
Analiza genetyczna DNA
Analiza DNA jest ostatecznym testem diagnostycznym dla mutacji czynnika V Leiden. Badanie to pozwala na wykrycie specyficznej mutacji punktowej c.1601G>A (p.Arg534Gln) w genie F5, która powoduje zastąpienie argininy (CGA) przez glutaminę (CAA) w pozycji 534 (poprzednio określanej jako R506Q).1415
Metody analizy DNA mogą obejmować:1617
- PCR (reakcja łańcuchowa polimerazy) z analizą polimorfizmu długości fragmentów restrykcyjnych (PCR-RFLP) – mutacja usuwa miejsce cięcia enzymu restrykcyjnego MnlI, więc PCR, trawienie MnlI, a następnie elektroforeza DNA pozwala na diagnozę
- PCR w czasie rzeczywistym (Real-time PCR)
- PCR alelo-specyficzny
- Testy oparte na technologii Taqman
- Analiza krzywej topnienia
- Inne metody oparte na PCR, takie jak iPLEX, które mogą identyfikować zygotyczność i częstość występowania wariantu
Analiza genetyczna pozwala określić, czy pacjent jest heterozygotą (jedna kopia zmutowanego genu) czy homozygotą (dwie kopie zmutowanego genu), co ma znaczenie kliniczne dla oceny ryzyka zakrzepowego.18
Algorytm diagnostyczny w wykrywaniu mutacji czynnika V Leiden
Obecnie istnieją dwa główne podejścia do diagnostyki mutacji czynnika V Leiden:1920
- Podejście dwuetapowe:
- Najpierw wykonuje się badanie przesiewowe oporności na aktywowane białko C (APC)
- Jeśli wynik jest dodatni (wskazujący na oporność na APC), przeprowadza się badanie genetyczne w celu potwierdzenia obecności mutacji czynnika V Leiden i określenia, czy pacjent jest heterozygotą czy homozygotą
- Podejście jednoetapowe:
- Bezpośrednie wykonanie badania genetycznego DNA, z pominięciem testu oporności na APC
Niektóre szpitale wykonują tylko badanie DNA, bez wstępnego badania przesiewowego.21 Jednak według wielu wytycznych, gdy opieka kliniczna wymaga badania w kierunku czynnika V Leiden, zaleca się albo bezpośrednie genotypowanie DNA, albo zmodyfikowane badanie oporności na APC.22
Interpretacja wyników badań
Wyniki badań genetycznych są zwykle raportowane jako:23
- Wynik negatywny dla wariantu F5 c.1601G>A, p.Arg534Gln – wskazuje na brak mutacji
- Heterozygotyczność dla wariantu F5 c.1601G>A, p.Arg534Gln – wskazuje na jedną kopię zmutowanego genu
- Homozygotyczność dla wariantu F5 c.1601G>A, p.Arg534Gln – wskazuje na dwie kopie zmutowanego genu
W badaniach funkcjonalnych oporności na APC, wyniki dodatnie wskazują na obecność oporności na aktywowane białko C, co może sugerować obecność mutacji czynnika V Leiden, ale wymaga potwierdzenia badaniem genetycznym.24
Znaczenie kliniczne wyników badań
Ryzyko rozwoju nieprawidłowych zakrzepów krwi zależy od tego, czy osoba posiada jedną czy dwie kopie mutacji czynnika V Leiden:2526
- Heterozygoty (jedna kopia mutacji) mają 4-8-krotnie zwiększone ryzyko rozwoju zakrzepicy. Biorąc pod uwagę, że ryzyko rozwoju nieprawidłowego zakrzepu krwi wynosi średnio około 1 na 1000 rocznie w populacji ogólnej, obecność jednej kopii mutacji czynnika V Leiden zwiększa to ryzyko do 1 na 125-250.
- Homozygoty (dwie kopie mutacji) mogą mieć nawet 80-krotnie zwiększone ryzyko rozwoju zakrzepicy. Ryzyko to może być tak wysokie jak 1 na 12.
Ważne jest, aby zrozumieć, że mutacja czynnika V Leiden wykazuje tzw. niepełną penetrację, co oznacza, że nie każda osoba posiadająca mutację rozwinie chorobę. Jeśli pacjent jest bezobjawowy, może nigdy nie doświadczyć zakrzepicy żył głębokich (DVT) lub żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (VTE). Jeśli jednak pacjent miał już jeden lub więcej zakrzepów krwi, mutacja jest najprawdopodobniej przyczyną i istnieje zwiększone ryzyko kolejnego zakrzepu.2728
Implikacje dla ciąży i stosowania hormonów
Mutacja czynnika V Leiden wiąże się z nieznacznie zwiększonym ryzykiem utraty ciąży (poronienia). Kobiety, które mają mutację czynnika V Leiden, są 2-3 razy bardziej narażone na utratę dziecka w drugim lub trzecim trymestrze ciąży.2930
Stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych lub hormonalnej terapii zastępczej może dodatkowo zwiększać ryzyko zakrzepicy u osób z mutacją czynnika V Leiden.31
Praktyczne aspekty diagnostyki mutacji czynnika V Leiden
Pobranie i przechowywanie próbek
Do badania mutacji czynnika V Leiden pobiera się próbkę krwi. W przypadku badań genetycznych DNA, próbka musi być odpowiednio przechowywana, ponieważ DNA używane do PCR w kierunku czynnika V i mutacji genu protrombiny zaczyna się degradować, jeśli próbka nie zostanie szybko zamrożona.32
Czas realizacji badań
Czas oczekiwania na wyniki badania w kierunku mutacji czynnika V Leiden może wynosić od 5 do 7 dni, w zależności od laboratorium, w którym badanie jest przeprowadzane.3334
Ograniczenia badań
Badania diagnostyczne w kierunku mutacji czynnika V Leiden mają pewne ograniczenia:3536
- Badania genetyczne wykrywają tylko konkretną mutację c.1601G>A (p.Arg534Gln) w genie F5, a nie wykrywają oporności na APC spowodowanej innymi mechanizmami
- Rzadkie warianty w miejscach wiązania starterów mogą prowadzić do wypadnięcia allela i potencjalnie fałszywie ujemnego wyniku
- Badania funkcjonalne oporności na APC mogą dawać mylące, fałszywie ujemne wyniki, szczególnie u osób stosujących bezpośrednie inhibitory trombiny lub inhibitory czynnika Xa, a także w obecności antykoagulanta toczniowego
- Wyniki muszą być interpretowane w połączeniu z informacjami klinicznymi dla najbardziej dokładnej interpretacji
- Badania molekularne są bardzo dokładne, ale jak w każdym badaniu laboratoryjnym, mogą występować błędy diagnostyczne
Dodatkowe badania w diagnostyce trombofilii
W ramach pełnej diagnostyki trombofilii, oprócz badania w kierunku mutacji czynnika V Leiden, często wykonuje się dodatkowe testy, takie jak:3738
- Badanie mutacji genu protrombiny G20210A (czynnik II)
- Badanie antykoagulanta toczniowego
- Oznaczenie stężenia białka C
- Oznaczenie stężenia białka S
- Oznaczenie stężenia antytrombiny
- Oznaczenie stężenia homocysteiny
- Badanie mutacji genu reduktazy metylenotetrahydrofolianowej (MTHFR)
- Badanie mutacji R2 genu czynnika V
W przypadku heterozygotycznego nosicielstwa mutacji czynnika V Leiden, badanie wariantu R2 czynnika V pomaga ocenić dodatkowe ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej.39
Konsultacje genetyczne i badania przesiewowe u członków rodziny
W przypadku diagnostyki mutacji czynnika V Leiden, szczególnie w złożonych przypadkach lub w sytuacjach, gdy diagnoza jest nietypowa lub niepewna, dostępne są konsultacje z ośrodkami specjalizującymi się w zaburzeniach krzepnięcia i/lub genetyce medycznej.40
Zaleca się poradnictwo genetyczne przed badaniem bezobjawowych członków rodziny. Gen czynnika V Leiden może być przekazywany dzieciom z prawdopodobieństwem 50% w przypadku heterozygoty. Dziecko homozygoty odziedziczy co najmniej jeden gen czynnika V Leiden.41
Regulacje dotyczące badań w kierunku mutacji czynnika V Leiden
Testy diagnostyczne w kierunku mutacji czynnika V Leiden są opracowane i ich analityczne charakterystyki wydajności są określane przez laboratoria medyczne. Wiele z tych testów nie zostało poddanych ocenie ani zatwierdzone przez FDA (Food and Drug Administration), ale zostały zwalidowane zgodnie z przepisami CLIA (Clinical Laboratory Improvement Amendments) i są używane do celów klinicznych.4243
W Stanach Zjednoczonych Medicare oferuje pokrycie kosztów badań krwi, które lekarz zleca w celu zdiagnozowania lub monitorowania stanu lub choroby, w tym badania w kierunku mutacji czynnika V Leiden. Badania te muszą być medycznie niezbędne, aby pacjenci Medicare otrzymali pokrycie kosztów.44
Podobnie kodowanie ICD-10-CM dla mutacji czynnika V Leiden (D68.51 – oporność na aktywowane białko C) służy do wskazania tej konkretnej predyspozycji genetycznej do zwiększonego krzepnięcia w dokumentacji medycznej, co pomaga w opiece klinicznej, badaniach i funkcjach administracyjnych, takich jak rozliczanie i przetwarzanie roszczeń ubezpieczeniowych.4546
Podsumowanie diagnostyki mutacji czynnika V Leiden
Mutacja czynnika V Leiden jest najczęstszą dziedziczną przyczyną trombofilii w populacji kaukaskiej. Diagnostyka tej mutacji opiera się na badaniach funkcjonalnych oporności na aktywowane białko C oraz analizie DNA genu F5. Decyzja o przeprowadzeniu badań powinna być podejmowana na podstawie prawdopodobieństwa, że wyniki wpłyną na leczenie.47
Wykrycie mutacji czynnika V Leiden pozwala na stratyfikację ryzyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej i dostosowanie postępowania profilaktycznego i leczniczego. Jest to szczególnie istotne u pacjentów z osobistą lub rodzinną historią zakrzepicy, kobiet w ciąży oraz osób stosujących doustne środki antykoncepcyjne lub hormonalną terapię zastępczą.4849
Diagnostyka mutacji czynnika V Leiden powinna być częścią kompleksowego podejścia do pacjenta z podejrzeniem trombofilii, obejmującego szczegółową ocenę kliniczną, badania laboratoryjne oraz, w razie potrzeby, poradnictwo genetyczne.50
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.