Migrena siatkówkowa
Etiologia i przyczyny
Migrena siatkówkowa to rzadki podtyp migreny, charakteryzujący się przemijającymi, jednostronnymi zaburzeniami widzenia, które mogą poprzedzać lub towarzyszyć bólowi głowy. Patofizjologia obejmuje głównie skurcz naczyń krwionośnych siatkówki prowadzący do niedotlenienia, z następowym przywróceniem przepływu i ustąpieniem objawów. Inne mechanizmy to korowa depresja szerząca się (CSD) w siatkówce, zaburzenia elektryczne i chemiczne oraz rola mediatorów zapalnych, takich jak substancja P, tlenek azotu i peptydy zależne od genu kalcytoniny (CGRP). Migrena siatkówkowa dotyka głównie kobiety poniżej 40 roku życia, często z dodatnim wywiadem rodzinnym (50-70% przypadków) oraz współistniejącymi chorobami naczyniowymi i autoimmunologicznymi, takimi jak toczeń rumieniowaty, miażdżyca, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa czy zespół antyfosfolipidowy. Czynniki wyzwalające obejmują stres, nadciśnienie tętnicze, zmiany hormonalne, palenie tytoniu, odwodnienie, hipoglikemię, ekspozycję na jasne światła, silne zapachy oraz określone pokarmy i substancje (np. alkohol, azotany, tyramina, glutaminian monosodowy, kofeina).
- Migrena siatkówkowa – etiologia, przyczyny i czynniki wywołujące
- Genetyczne uwarunkowania migreny siatkówkowej
- Zmiany naczyniowe w migrenie siatkówkowej
- Rola dysfunkcji neuronalnych w patogenezie migreny siatkówkowej
- Czynniki środowiskowe i ich wpływ na występowanie migreny siatkówkowej
- Stres i czynniki emocjonalne
- Czynniki związane z trybem życia
- Czynniki fizyczne i środowiskowe
- Czynniki dietetyczne
- Czynniki hormonalne w migrenie siatkówkowej
- Choroby współistniejące jako czynniki ryzyka migreny siatkówkowej
- Wiekowa dystrybucja migreny siatkówkowej
- Rzadkość występowania migreny siatkówkowej
Migrena siatkówkowa – etiologia, przyczyny i czynniki wywołujące
Migrena siatkówkowa (retinal migraine) jest rzadkim typem migreny charakteryzującym się przemijającymi zaburzeniami widzenia występującymi tylko w jednym oku, które mogą poprzedzać lub towarzyszyć bólowi głowy. Dokładna etiologia tej choroby nie została w pełni poznana, jednak istnieje kilka teorii dotyczących jej patofizjologii oraz zidentyfikowano liczne czynniki ryzyka i wyzwalacze.123
Mechanizmy patofizjologiczne
Najczęściej wymienianą przyczyną migreny siatkówkowej jest zwężenie (skurcz) naczyń krwionośnych doprowadzających krew do oka, co prowadzi do ograniczenia przepływu krwi w obrębie siatkówki i niedotlenienia tkanki. Kiedy naczynia krwionośne rozluźniają się, przepływ krwi powraca do normy, a widzenie ulega poprawie.123
Istnieją również inne teorie dotyczące mechanizmów wywołujących migrenę siatkówkową:
- Zjawisko podobne do korowej depresji szerzącej się (cortical spreading depression, CSD) w siatkówce – niektórzy eksperci sugerują, że jest to fala zmienionej aktywności nerwowej rozprzestrzeniająca się w siatkówce, podobna do mechanizmu obserwowanego w migrenie z aurą12
- Zaburzenia elektryczne i chemiczne – prawdopodobnie dochodzi do nieprawidłowych impulsów elektrycznych w komórkach nerwowych rozchodzących się w siatkówce12
- Rola mediatorów zapalnych – substancja P, tlenek azotu i peptydy zależne od genu kalcytoniny mogą mieć wpływ na rozwój stanu zapalnego okołonaczyniowego, ekstrakcję osocza i rozszerzenie naczyń1
Warto zauważyć, że mechanizm migreny siatkówkowej może różnić się od migreny z aurą, gdyż zaburzenia w migrenie siatkówkowej dotyczą tylko jednego oka, podczas gdy w migrenie z aurą zaburzenia wzrokowe występują w obydwu oczach.12
Czynniki ryzyka
Migrena siatkówkowa występuje częściej u określonych grup osób:123
- Kobiety – migrena siatkówkowa dotyka częściej kobiet niż mężczyzn
- Osoby poniżej 40 roku życia – choroba często rozwija się w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości
- Osoby z osobistą lub rodzinną historią migren lub innych bólów głowy – czynnik genetyczny może odgrywać istotną rolę, szacuje się, że około 50-70% pacjentów cierpiących na migrenę ma dodatni wywiad rodzinny12
- Osoby z współistniejącymi chorobami, takimi jak:
- Toczeń rumieniowaty (lupus)
- Miażdżyca (arteriosclerosis)
- Niedokrwistość sierpowatokrwinkowa (sickle cell anemia)
- Padaczka
- Zespół antyfosfolipidowy
- Olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic
Czynniki wyzwalające
Ataki migreny siatkówkowej mogą być wywoływane przez różne czynniki, które są często podobne do tych wywołujących migrenę z aurą:123
- Stres i napięcie emocjonalne – jeden z najczęstszych czynników wyzwalających
- Palenie tytoniu
- Nadciśnienie tętnicze
- Hormonalne środki antykoncepcyjne i zmiany hormonalne – w tym miesiączka, ciąża i menopauza
- Intensywny wysiłek fizyczny
- Pochylanie się
- Przebywanie na dużej wysokości
- Odwodnienie
- Hipoglikemia (niski poziom cukru we krwi)
- Nadmierne ciepło i zmiana warunków pogodowych
- Brak snu lub zaburzenia rytmu snu
- Jasne, migające światła lub intensywne bodźce wzrokowe
- Silne zapachy
Dodatkowo, określone produkty spożywcze i substancje mogą wywoływać ataki migreny siatkówkowej:123
- Napoje alkoholowe, szczególnie czerwone wino i niektóre rodzaje piwa
- Produkty zawierające azotany, jak wędliny i przetworzone mięso
- Żywność zawierająca tyraminy, np. leżakowane sery, wędzone ryby, niektóre produkty sojowe
- Produkty z dodatkiem glutaminianu monosodowego (MSG)
- Napoje i potrawy zawierające kofeinę, a także nagłe odstawienie kofeiny
- Czekolada
Powikłania migreny siatkówkowej
Chociaż migrena siatkówkowa zazwyczaj nie powoduje trwałych uszkodzeń, w rzadkich przypadkach może prowadzić do powikłań związanych z ograniczonym przepływem krwi do oka:12
- Niedrożność tętnicy środkowej siatkówki (central retinal artery occlusion, CRAO)
- Zawał siatkówki
- Niedrożność żyły środkowej siatkówki
- Niedrożność gałęzi tętnicy siatkówkowej (branch retinal artery occlusion, BRAO)
- Krwotoki siatkówkowe mogące prowadzić do obrzęku siatkówki i tarczy nerwu wzrokowego
- Niedokrwienie naczyniówki lub nerwu wzrokowego
- Krwotok do ciała szklistego
Wiele z tych powikłań może prowadzić do nieodwracalnej utraty wzroku, dlatego tak ważna jest właściwa diagnoza i leczenie migreny siatkówkowej.1
Genetyczne uwarunkowania migreny siatkówkowej
Czynniki genetyczne odgrywają istotną rolę w podatności na migrenę siatkówkową, podobnie jak w przypadku innych typów migreny. Obecność migreny w rodzinie znacząco zwiększa ryzyko wystąpienia migreny siatkówkowej, co sugeruje silny komponent dziedziczny tej choroby.12
Badania wskazują, że około 50-70% osób doświadczających migreny siatkówkowej ma krewnych, którzy również cierpią na migreny. Chociaż dokładny wzorzec dziedziczenia nie został jeszcze określony, silna historia rodzinna w tych przypadkach sugeruje, że migrena siatkówkowa ma genetyczną predyspozycję.12
Według Światowej Organizacji Zdrowia, migreny wydają się być wywoływane przez aktywację mechanizmu głęboko w mózgu, który uwalnia substancje zapalne wokół nerwów i naczyń krwionośnych w głowie i mózgu. Ten mechanizm może mieć podłoże genetyczne, co tłumaczyłoby, dlaczego migreny często występują rodzinnie.12
Zmiany naczyniowe w migrenie siatkówkowej
Skurcz naczyń siatkówki jest uważany za główny mechanizm prowadzący do objawów migreny siatkówkowej. Gdy naczynia krwionośne doprowadzające krew do oka gwałtownie się zwężają, przepływ krwi do siatkówki ulega zmniejszeniu, co powoduje tymczasowe zaburzenia widzenia w jednym oku.12
Proces ten można podzielić na fazy:12
- Faza zwężenia naczyń – naczynia krwionośne ulegają skurczowi, co ogranicza dopływ krwi do oka i powoduje niedotlenienie siatkówki
- Objawy wzrokowe – w wyniku niedotlenienia dochodzi do zaburzeń w funkcjonowaniu fotoreceptorów (komórek światłoczułych w siatkówce), co objawia się jako mroczki, błyski lub czasowa utrata widzenia
- Faza rozluźnienia naczyń – naczynia krwionośne powracają do normalnego stanu, przepływ krwi zostaje przywrócony, a objawy wzrokowe ustępują
Obrazowanie naczyń siatkówki wykazało zmiany w przepływie krwi podczas ataku migreny siatkówkowej, co potwierdza rolę mechanizmu naczyniowego w rozwoju tego schorzenia.12
Istnieje także teoria, że pierwotna dysregulacja naczyniowa jest powiązana z chorobami naczyń siatkówki i współwystępuje z migreną. Ten mechanizm może tłumaczyć, dlaczego migrena siatkówkowa częściej występuje u osób z chorobami naczyniowymi, takimi jak miażdżyca czy niedokrwistość sierpowatokrwinkowa.1
Rola dysfunkcji neuronalnych w patogenezie migreny siatkówkowej
Oprócz teorii naczyniowej, istnieją dowody wskazujące na znaczącą rolę mechanizmów neuronalnych w patogenezie migreny siatkówkowej. Zaburzenia elektryczne i chemiczne w siatkówce mogą prowadzić do charakterystycznych objawów wzrokowych.12
Teoria korowej depresji szerzącej się (CSD) w siatkówce zakłada, że podobnie jak w migrenie z aurą, w migrenie siatkówkowej występuje fala nieprawidłowej aktywności neuronalnej rozprzestrzeniająca się w obrębie siatkówki. Ta fala depolaryzacji neuronów powoduje przemijające zaburzenia funkcji wzrokowych.12
Siatkówka i nerw wzrokowy powstają z części ośrodkowego układu nerwowego w trakcie rozwoju embrionalnego, co może tłumaczyć, dlaczego mechanizmy patofizjologiczne obserwowane w mózgu mogą również występować w siatkówce.1
Niektóre badania wskazują na rolę neurotransmiterów i neuropeptydów w patogenezie migreny siatkówkowej:123
- CGRP (peptyd związany z genem kalcytoniny) – neuropeptyd uczestniczący w rozszerzaniu naczyń krwionośnych mózgu, zapaleniu tkanek mózgu i aktywacji receptorów czuciowych w oponach mózgowych
- Substancja P – neurotransmiter związany z nocycepcją (odczuwaniem bólu)
- Tlenek azotu – mediator rozszerzający naczynia krwionośne
Te substancje mogą wywoływać niepożądane efekty prowadzące do wynaczynienia osocza, zapalenia neurogennego i rozszerzania naczyń krwionośnych.1
Czynniki środowiskowe i ich wpływ na występowanie migreny siatkówkowej
Czynniki środowiskowe odgrywają znaczącą rolę w wywoływaniu ataków migreny siatkówkowej. Identyfikacja i unikanie tych czynników może pomóc w zapobieganiu napadom.12
Stres i czynniki emocjonalne
Stres jest jednym z najczęściej zgłaszanych czynników wyzwalających migrenę siatkówkową. Wysokie poziomy niepokoju mogą prowadzić do zmian w ciśnieniu krwi i rytmie serca, wpływając na przepływ krwi do mózgu i oczu.12
- Stres emocjonalny
- Niepokój
- Przepracowanie i zmęczenie
- Nagłe zmiany nastroju i silne emocje
Czynniki związane z trybem życia
Wiele aspektów codziennego życia może wpływać na częstotliwość i intensywność ataków migreny siatkówkowej:123
- Zaburzenia snu – zarówno zbyt krótki, jak i zbyt długi sen może wywołać atak, podobnie jak zmiany w rutynie snu
- Odwodnienie – niewystarczająca ilość płynów może być istotnym czynnikiem wyzwalającym
- Głodzenie się – pomijanie posiłków i niedożywienie
- Nadmierna konsumpcja kofeiny lub nagłe jej odstawienie
- Alkohol, szczególnie czerwone wino i niektóre rodzaje piwa
- Palenie tytoniu i narażenie na dym tytoniowy
Czynniki fizyczne i środowiskowe
Różnorodne bodźce fizyczne i czynniki środowiskowe mogą przyczyniać się do wystąpienia migreny siatkówkowej:123
- Intensywne, migające światła lub długotrwała ekspozycja na ekrany elektroniczne
- Silne zapachy, w tym perfumy i zapachy chemiczne
- Głośne dźwięki
- Nagłe zmiany pogody lub ciśnienia barometrycznego
- Przebywanie na dużej wysokości
- Nadmierne ciepło
- Pochylanie się
- Intensywny wysiłek fizyczny
Czynniki dietetyczne
Określone produkty spożywcze i dodatki do żywności mogą wywoływać ataki migreny siatkówkowej u podatnych osób:123
- Produkty zawierające glutaminian monosodowy (MSG)
- Żywność przetworzona zawierająca azotany (wędliny, hot dogi)
- Produkty bogate w tyraminę (dojrzewające sery, wędzone ryby, produkty sojowe)
- Sztuczne słodziki, takie jak aspartam
- Czekolada
- Owoce cytrusowe
- Awokado
- Cebula
- Produkty marynowane
Czynniki hormonalne w migrenie siatkówkowej
Hormony, szczególnie estrogen, odgrywają istotną rolę w patogenezie migreny siatkówkowej, co może wyjaśniać większą częstość występowania tego schorzenia u kobiet niż u mężczyzn.12
Zmiany poziomów hormonów mogą wpływać na naczynia krwionośne i przepływ krwi, co może prowadzić do wystąpienia migreny siatkówkowej. Fluktuacje hormonalne związane z cyklem miesiączkowym, ciążą i menopauzą mogą działać jako czynniki wyzwalające.12
Specyficzne sytuacje związane z hormonami, które mogą wpływać na występowanie migreny siatkówkowej, to:123
- Stosowanie hormonalnych środków antykoncepcyjnych (tabletki antykoncepcyjne) – mogą zwiększać ryzyko migreny siatkówkowej poprzez wpływ na poziom estrogenów
- Okres okołomiesiączkowy – spadek poziomu estrogenów przed miesiączką może wyzwalać ataki
- Ciąża – zmiany hormonalne podczas ciąży mogą wpływać na częstość występowania migreny siatkówkowej, u niektórych kobiet objawy mogą się nasilić, podczas gdy u innych mogą ulec poprawie
- Menopauza – wahania hormonalne związane z menopauzą mogą wpływać na wzorzec migreny
- Hormonalna terapia zastępcza – może modyfikować ryzyko i częstość występowania migreny siatkówkowej
Badania sugerują, że estrogen wpływa na chemiczne substancje w mózgu, które regulują odczuwanie bólu, co może tłumaczyć związek między zmianami hormonalnymi a migrenowymi bólami głowy, w tym migreną siatkówkową.1
Choroby współistniejące jako czynniki ryzyka migreny siatkówkowej
Określone choroby i stany zdrowotne mogą zwiększać ryzyko rozwoju migreny siatkówkowej. Współistnienie tych schorzeń może wpływać na naczynia krwionośne lub funkcje neurologiczne, przyczyniając się do podatności na migrenę siatkówkową.123
Choroby autoimmunologiczne
Choroby autoimmunologiczne, w których układ odpornościowy atakuje własne tkanki organizmu, mogą zwiększać ryzyko migreny siatkówkowej:
- Toczeń rumieniowaty układowy (lupus) – przewlekła choroba autoimmunologiczna, która może powodować zapalenie naczyń i wpływać na przepływ krwi, zwiększając ryzyko migreny siatkówkowej12
- Olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic – stan zapalny dużych i średnich tętnic, który może zaburzać przepływ krwi do oczu12
Choroby naczyniowe
Schorzenia wpływające na naczynia krwionośne mogą predysponować do migreny siatkówkowej:
- Miażdżyca (arteriosclerosis) – choroba polegająca na gromadzeniu się złogów tłuszczowych i wapniowych w tętnicach, prowadząca do zwężenia i stwardnienia naczyń krwionośnych, co może upośledzać przepływ krwi do oczu12
- Nadciśnienie tętnicze – przewlekłe wysokie ciśnienie krwi może być zarówno czynnikiem ryzyka, jak i czynnikiem wyzwalającym migrenę siatkówkową12
- Zespół antyfosfolipidowy – zaburzenie krzepnięcia krwi, które może powodować powstawanie zakrzepów w naczyniach krwionośnych12
Choroby hematologiczne
Schorzenia wpływające na krew i jej składniki mogą zwiększać ryzyko migreny siatkówkowej:
- Niedokrwistość sierpowatokrwinkowa – genetyczna choroba krwi, w której czerwone krwinki przyjmują nieprawidłowy, sierpowaty kształt, co może prowadzić do zatorów w małych naczyniach krwionośnych i zaburzać przepływ krwi do siatkówki12
Choroby neurologiczne
Niektóre schorzenia neurologiczne mogą współistnieć z migreną siatkówkową:
- Padaczka – zaburzenie neurologiczne charakteryzujące się nawracającymi napadami, które może dzielić pewne mechanizmy patofizjologiczne z migreną12
- Historia migreny z aurą – osoby cierpiące na migrenę z konwencjonalną aurą wzrokową mają zwiększone ryzyko rozwoju migreny siatkówkowej, co sugeruje wspólne mechanizmy patofizjologiczne1
Wiekowa dystrybucja migreny siatkówkowej
Migrena siatkówkowa wykazuje charakterystyczny rozkład wiekowy, z największą częstością występowania u osób przed 40 rokiem życia.123
Choroba często debiutuje w okresie dojrzewania (14-16 lat) lub wczesnej dorosłości, kiedy dochodzi do szybkich zmian w układzie krążenia, równowadze hormonalnej i obserwuje się intensywny wzrost.12
Według badań statystycznych, migrena siatkówkowa najczęściej dotyka osoby między 20 a 40 rokiem życia, przy czym szczyt zachorowań przypada na okres reprodukcyjny u kobiet.12
Wiek jest również istotnym czynnikiem w diagnostyce migreny siatkówkowej. Jak stwierdza Dr. Friedman: „Jeśli atak zaburzeń widzenia trwający mniej niż godzinę wystąpi u osoby poniżej 50 roku życia, która nie ma czynników ryzyka innych chorób naczyniowych, takich jak nadciśnienie, wysoki poziom cholesterolu, bezdech senny, rodzinną historię udaru, choroby serca… wtedy szanse są przytłaczająco wysokie, że będzie to migrena siatkówkowa.”12
U osób starszych (powyżej 50 roku życia) zaburzenia widzenia w jednym oku powinny być traktowane z większą ostrożnością, gdyż mogą wskazywać na inne, potencjalnie poważniejsze schorzenia, takie jak przejściowy atak niedokrwienny (TIA) czy tzw. „udar oka”.12
Rzadkość występowania migreny siatkówkowej
Migrena siatkówkowa jest uważana za rzadki typ migreny, chociaż dokładna częstość występowania nie jest w pełni poznana ze względu na trudności diagnostyczne i możliwe niedodiagnozowanie.123
Szacuje się, że migrena siatkówkowa występuje u około 1 na 200 osób cierpiących na migrenę (0,5%), co czyni ją jednym z najrzadszych podtypów tego schorzenia.12
Należy zauważyć, że migrena siatkówkowa jest często mylona z migreną z aurą lub innymi typami migreny ocznej, co może prowadzić do niedokładnych danych epidemiologicznych. Ponadto, nie wszystkie osoby doświadczające objawów zgłaszają je lekarzom.12
Migrena siatkówkowa została po raz pierwszy formalnie opisana w 1882 roku, a termin „migrena siatkówkowa” został wprowadzony przez Carrolla w latach 70. XX wieku, który wysunął hipotezę, że mechanizm utraty wzroku wynika z napadowego zwężenia lub skurczu tętnicy środkowej siatkówki lub tętnicy ocznej.1
Międzynarodowa Klasyfikacja Bólów Głowy (ICHD-3) definiuje migrenę siatkówkową jako „powtarzające się ataki jednostronnych zaburzeń widzenia, w tym iskrzenia, mroczków lub ślepoty, związane z bólem głowy o charakterze migrenowym”, które są w pełni odwracalne.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.