Łupież różowy
Etiologia i przyczyny
Łupież różowy (pityriasis rosea) to samoograniczająca się wysypka skórna, trwająca zwykle 6-10 tygodni, o nie do końca poznanej etiologii. Najsilniejsze dowody wskazują na wirusowe podłoże, zwłaszcza związane z reaktivacją latentnych infekcji ludzkich herpeswirusów typu 6 i 7 (HHV-6, HHV-7). Wykazano obecność aktywnego DNA tych wirusów w osoczu i skórze pacjentów za pomocą real-time PCR, choć wyniki badań są niejednoznaczne. Choroba charakteryzuje się sezonowością (częstsze występowanie jesienią i wiosną), obecnością wykwitu pierwotnego (blaszką macierzystą) oraz objawami prodromalnymi, takimi jak stan podgorączkowy i ból gardła. Łupież różowy nie jest zakaźny w sensie bezpośredniego kontaktu, a jego patogeneza może być związana z osłabieniem układu immunologicznego. W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić także wysypki polekowe oraz reakcje poszczepienne, które mogą imitować obraz kliniczny łupieżu różowego.
- Etiologia łupieżu różowego
- Etiologia wirusowa
- Inne potencjalne czynniki infekcyjne
- Leki jako czynnik wyzwalający
- Szczepionki jako czynnik wyzwalający
- Czynniki nieinfekycjne w etiologii łupieżu różowego
- Nawroty łupieżu różowego i ich przyczyny
- Szczególne uwarunkowania kliniczne
- Stan aktualnej wiedzy na temat etiologii łupieżu różowego
Etiologia łupieżu różowego
Łupież różowy (łac. pityriasis rosea) to samoograniczająca się wysypka skórna, która zazwyczaj ustępuje w ciągu 6-10 tygodni. Dokładna przyczyna tej choroby pozostaje nieznana, mimo intensywnych badań prowadzonych przez ponad półtora wieku12. Liczne hipotezy dotyczące etiologii wskazują zarówno na czynniki zakaźne (wirusowe, bakteryjne, krętki), jak i niezakaźne (atopia, autoimmunologia)3.
Etiologia wirusowa
Istnieje wiele przesłanek sugerujących wirusowe podłoże łupieżu różowego. Do najważniejszych czynników wskazujących na infekcyjną etiologię należą4:
- Sezonowe występowanie choroby (częściej w okresach jesienno-wiosennych w regionach o klimacie umiarkowanym)56
- Występowanie objawów prodromalnych (stan podgorączkowy, złe samopoczucie, ból gardła) przed pojawieniem się zmian skórnych78
- Grupowe występowanie w społecznościach910
- Obecność wykwitu pierwotnego (tzw. blaszki macierzystej, herald patch), który może być skorelowany z punktem inokulacji patogenu11
- Rzadkie nawroty choroby (sugerujące nabycie długotrwałej odporności)1213
Ludzkie herpeswirusy jako potencjalna przyczyna
W ostatnich latach coraz więcej dowodów wskazuje na rolę ludzkich herpeswirusów w patogenezie łupieżu różowego. Najsilniejszy związek wykazano dla ludzkiego herpeswirusa typu 6 (HHV-6) oraz typu 7 (HHV-7)1415. Hipotezy dotyczące mechanizmu patogenezy obejmują16:
- Reaktywację latentnej infekcji herpeswirusów (podobnie jak w przypadku półpaśca czy infekcji wirusem Epsteina-Barr)17
- Osłabienie układu immunologicznego umożliwiające rozprzestrzenianie się i namnażanie wirusów w organizmie18
W badaniach wykorzystujących mikroskopię elektronową zaobserwowano cząsteczki wirusopodobne w jądrach i cytoplazmie komórek19. Późniejsze badania z użyciem ilościowej reakcji łańcuchowej polimerazy w czasie rzeczywistym (real-time PCR) wykazały obecność aktywnego HHV-6 i HHV-7 w osoczu i próbkach skóry pacjentów z łupieżem różowym20.
Należy jednak podkreślić, że wyniki badań nad związkiem między herpeswirusami a łupieżem różowym są niejednoznaczne i często sprzeczne2122. Wczesne badania wykorzystujące PCR nie wykryły aktywnego DNA wirusowego u pacjentów z łupieżem różowym, mimo obecności przeciwciał przeciwko HHV-6 i HHV-723. Badania serologiczne miały ograniczoną wartość ze względu na niemożność rozróżnienia między ostrą a przebytą infekcją24.
Inne potencjalne czynniki infekcyjne
Poza herpeswirusami, łupież różowy wiązano również z innymi czynnikami infekcyjnymi2526:
- Infekcje górnych dróg oddechowych poprzedzające wystąpienie łupieżu różowego sugerują możliwy udział bakterii z rodzaju Streptococcus27
- Wirusy grypy, w tym grypa A (H1N1)2829
- Infekcje SARS-CoV-2 (COVID-19)3031
Bakterie atypowe, takie jak Chlamydia pneumoniae, Legionella pneumophila i Mycoplasma pneumoniae były również proponowane jako potencjalne czynniki etiologiczne3233. Jednak badania prospektywne typu case-control nie wykazały znaczącego wzrostu poziomu przeciwciał przeciwko tym bakteriom u pacjentów z łupieżem różowym w porównaniu z grupą kontrolną34.
Niektórzy badacze sugerowali, że za łupież różowy mogą odpowiadać infekcje grzybicze, jednak żaden grzyb nie został zidentyfikowany jako jednoznaczny czynnik przyczynowy3536.
Leki jako czynnik wyzwalający
Łupież różowy lub wysypki podobne do łupieżu różowego mogą być wywoływane przez liczne leki37. Udokumentowane związki obejmują383940:
- Inhibitory konwertazy angiotensyny (np. kaptopryl)
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)
- Hydrochlorotiazyd
- Związki złota
- Barbiturany
- D-penicylamina
- Klonidyna
- Atypowe leki przeciwpsychotyczne (np. klozapina)
- Imatynib
- Metronidazol
- Izotretynoina
- Kwas acetylosalicylowy
- Bizmuty
- Ketotifen
- Lewamizol
- Omeprazol
- Terbinafina
Wysypki podobne do łupieżu różowego wywołane lekami mogą być trudne do odróżnienia od przypadków niezwiązanych z przyjmowaniem leków41.
Szczepionki jako czynnik wyzwalający
Opisano przypadki łupieżu różowego lub wysypek przypominających łupież różowy po różnych szczepieniach424344. Szczepionki potencjalnie związane z łupieżem różowym to:
- Szczepionka BCG (bacillus Calmette-Guérin)
- Szczepionka przeciw grypie
- Szczepionka przeciw grypie A (H1N1)
- Szczepionka przeciw błonicy
- Szczepionka przeciw ospie prawdziwej
- Szczepionka przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B
- Szczepionka przeciw pneumokokom
- Szczepionki przeciw COVID-19 (w tym mRNA-1273 Moderna)
- Szczepionka przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV)
- Szczepionka przeciw polio
- Szczepionka przeciw tężcowi
- Szczepionka DTP (błonica-tężec-krztusiec)
- Szczepionka przeciw żółtej gorączce
Czynniki nieinfekycjne w etiologii łupieżu różowego
Poza czynnikami zakaźnymi, rozważano również rolę czynników nieinfekycjnych w patogenezie łupieżu różowego4546:
- Atopia – predyspozycja do nadwrażliwości typu I
- Autoimmunologia – nieprawidłowa odpowiedź układu immunologicznego skierowana przeciwko własnym tkankom
- Czynniki genetyczne – rodzinne występowanie łupieżu różowego zwiększa ryzyko rozwoju tej choroby47
- Czynniki środowiskowe48
- Stres – może zwiększać częstość występowania zmian skórnych49, jednak dotychczas nie znaleziono jednoznacznego związku między stresem a łupieżem różowym50
Nawroty łupieżu różowego i ich przyczyny
Nawroty łupieżu różowego występują rzadko (około 1-3% przypadków)5152, ale rzeczywista częstość może być większa niż raportowana w literaturze53. Potencjalne przyczyny nawrotów obejmują5455:
- Reaktywację latentnych infekcji HHV-6 i HHV-7
- Przebyte infekcje górnych dróg oddechowych
- Szczepionki przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B i grypie A (H1N1)
Dokładny mechanizm nawrotów łupieżu różowego nie jest w pełni wyjaśniony56.
Szczególne uwarunkowania kliniczne
Warto podkreślić kilka istotnych faktów klinicznych związanych z etiologią łupieżu różowego575859:
- Łupież różowy występujący w pierwszych 15 tygodniach ciąży wiąże się z ryzykiem przedwczesnego porodu lub obumarcia płodu
- Kobietom w ciąży z łupieżem różowym należy zaproponować terapię przeciwwirusową, mimo że nie udowodniono, iż zmniejsza ona powikłania położnicze
- Łupież różowy może być powiązany z predyspozycją atopową
- Wysypki przypominające łupież różowy opisywano w przebiegu niektórych nowotworów, chłoniaków T-komórkowych, choroby Hodgkina oraz po przeszczepach szpiku kostnego
Stan aktualnej wiedzy na temat etiologii łupieżu różowego
Mimo intensywnych badań prowadzonych przez wiele lat, dokładna przyczyna łupieżu różowego pozostaje nieznana6061. Najsilniejsze dowody wskazują na etiologię wirusową, szczególnie związaną z ludzkimi herpeswirusami typu 6 i 76263. Mimo to, brak jednoznacznego potwierdzenia tej hipotezy64.
Łupież różowy prawdopodobnie nie jest zakaźny – nie przenosi się poprzez bezpośredni kontakt między osobami656667. Ze względu na brak jednoznacznej przyczyny, nie istnieją skuteczne metody zapobiegania tej chorobie6869.
Łupież różowy najczęściej występuje u dzieci i młodych dorosłych, szczególnie w wieku od 10 do 35 lat7071, z pewną przewagą u płci żeńskiej7273. Wykazuje tendencję do sezonowości, z częstszym występowaniem jesienią i wiosną w regionach o klimacie umiarkowanym7475.
Badania sugerują, że osoby z łupieżem różowym mogą wykazywać zmiany immunologiczne, takie jak zwiększenie liczby limfocytów B, zmniejszenie liczby limfocytów T oraz podwyższony poziom OB (odczyn Biernackiego)76.
Należy podkreślić, że łupież różowy różni się od wielu innych chorób skórnych – nie jest reakcją alergiczną ani infekcją grzybiczą czy bakteryjną7778. Dla potwierdzenia wirusowej etiologii oraz opracowania skutecznych metod zapobiegania i leczenia potrzebne są dalsze badania79.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.