Liszaj płaski jamy ustnej
Etiologia i przyczyny
Liszaj płaski jamy ustnej (OLP) jest przewlekłą chorobą zapalną o niejasnej etiologii, z dominującym mechanizmem autoimmunologicznym, w którym limfocyty T cytotoksyczne CD8+ indukują apoptozę keratynocytów warstwy podstawnej nabłonka jamy ustnej. Etiopatogeneza OLP jest wieloczynnikowa i obejmuje zarówno mechanizmy swoiste (prezentacja antygenu przez keratynocyty i cytotoksyczną odpowiedź limfocytów T), jak i nieswoiste (degranulacja komórek tucznych, aktywacja metaloproteinaz macierzy). Czynniki genetyczne, w tym związki z antygenami HLA (m.in. HLA-B7, DR1, DR10), oraz infekcje wirusowe, zwłaszcza wirus zapalenia wątroby typu C (HCV), są istotnie powiązane z rozwojem choroby. Epidemiologicznie pacjenci z OLP mają pięciokrotnie wyższe ryzyko zakażenia HCV, a osoby zakażone HCV – zwiększone ryzyko rozwoju OLP. Dodatkowo, czynniki takie jak leki (NLPZ, beta-blokery, inhibitory ACE, sulfonylomoczniki), materiały stomatologiczne (amalgamat, złoto, pallad) oraz alergeny (np. aldehyd cynamonowy) mogą wywoływać reakcje lichenoidalne imitujące OLP. Zjawisko Köbnera i czynniki psychologiczne (stres, niepokój) również wpływają na przebieg choroby.
- Etiologia liszaja płaskiego jamy ustnej
- Mechanizm immunologiczny
- Predyspozycje genetyczne
- Czynniki wirusowe i bakteryjne
- Leki i substancje chemiczne
- Urazy mechaniczne
- Stres i czynniki psychologiczne
- Choroby współistniejące
- Niedobory witaminowe
- Inne czynniki
- Potencjał złośliwy liszaja płaskiego jamy ustnej
- Podsumowanie etiologii liszaja płaskiego jamy ustnej
Etiologia liszaja płaskiego jamy ustnej
Liszaj płaski jamy ustnej (ang. Oral Lichen Planus, OLP) jest przewlekłą chorobą zapalną błony śluzowej jamy ustnej o niejasnej etiologii. Mimo wieloletnich badań, dokładna przyczyna tej choroby pozostaje nieznana. Obecnie uważa się, że OLP jest związany z reakcją autoimmunologiczną, w której limfocyty T cytotoksyczne atakują komórki nabłonka błony śluzowej jamy ustnej.123
Mechanizm immunologiczny
Głównym mechanizmem patogenetycznym w liszaju płaskim jamy ustnej wydaje się być odpowiedź immunologiczna komórkowa. W OLP dochodzi do aktywacji limfocytów T, szczególnie cytotoksycznych CD8+, które atakują keratynocyty warstwy podstawnej nabłonka jamy ustnej, powodując ich apoptozę. Dokładny antygen wywołujący tę reakcję pozostaje nieznany.456
Badania sugerują, że zarówno mechanizmy swoiste, jak i nieswoiste mogą być zaangażowane w etiopatogenezę tej choroby. Mechanizmy swoiste obejmują prezentację antygenu przez keratynocyty warstwy podstawnej i śmierć keratynocytów wywołaną przez limfocyty T cytotoksyczne, podczas gdy mechanizmy nieswoiste obejmują degranulację komórek tucznych i aktywację metaloproteinaz macierzy.78
Predyspozycje genetyczne
Czynniki genetyczne mogą odgrywać istotną rolę w patogenezie liszaja płaskiego jamy ustnej. Obserwuje się występowanie rodzinne choroby, co sugeruje predyspozycję genetyczną.91011
Zaobserwowano związek z określonymi antygenami HLA, takimi jak HLA-A3, A11, A26, A28, B3, B5, B7, B8, DR1 i DRW9. Niektóre badania wskazują na zwiększoną częstość występowania HLA-B7 u pacjentów z liszajem płaskim, podczas gdy inne znalazły związek między idiopatycznym liszajem płaskim a HLA-DR1 i HLA-DR10.121314
Czynniki wirusowe i bakteryjne
Wśród czynników wirusowych, najbardziej udokumentowany jest związek między liszajem płaskim jamy ustnej a wirusem zapalenia wątroby typu C (HCV). Liczne badania epidemiologiczne wykazały silny związek między zakażeniem HCV a występowaniem OLP, choć związek ten może być różny w zależności od regionu geograficznego.151617
Badania wskazują, że pacjenci z OLP mają pięciokrotnie większe prawdopodobieństwo pozytywnego wyniku testu na HCV, podczas gdy osoby z HCV mają do pięciu razy większe prawdopodobieństwo rozwoju liszaja płaskiego.181920
Inne infekcje wirusowe, które mogą być związane z OLP, to wirus Epsteina-Barr i wirus ospy wietrznej-półpaśca. Sugerowano również związek z bakteriami, takimi jak Helicobacter pylori, choć nie zostało to w pełni potwierdzone.212223
Warto zaznaczyć, że niektórzy badacze kwestionują mikrobiologiczne pochodzenie liszaja płaskiego jamy ustnej, argumentując, że mikroorganizmy opisywane jako potencjalne czynniki wywołujące chorobę nie spełniają postulatów Kocha, a raczej są wynikiem choroby, która stwarza odpowiednie warunki do kolonizacji mikrobów.24
Leki i substancje chemiczne
Liczne leki mogą wywołać reakcje lichenoidalne, które klinicznie i histopatologicznie przypominają liszaj płaski jamy ustnej. Do najczęściej wymienianych należą:252627
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)2829
- Beta-blokery3031
- Inhibitory konwertazy angiotensyny (ACE)3233
- Leki przeciwmalaryczne3435
- Sulfonylomoczniki36
- Diuretyki tiazydowe37
- Leki złota3839
- Penicylamina40
- Leki przeciwretrowirusowe41
Materiały stosowane w stomatologii również mogą wywoływać reakcje lichenoidalne w jamie ustnej. Do najczęściej wymienianych należą:4344
Dodatkowo, alergeny zawarte w pastach do zębów, szczególnie cynamiany, mogą również wywołać reakcje lichenoidalne.555657
Urazy mechaniczne
Zmiany lichenoidalne w jamie ustnej mogą być wywołane przez urazy mechaniczne, co jest znane jako zjawisko Köbnera. Do czynników traumatycznych można zaliczyć:5859
- Złogi kamienia nazębnego60
- Ostre krawędzie zębów61
- Szorstkie powierzchnie wypełnień lub protez dentystycznych62
- Nagryzanie policzka lub języka6364
- Zabiegi chirurgiczne w jamie ustnej65
Stres i czynniki psychologiczne
Czynniki psychologiczne, w szczególności stres, niepokój i depresja, są często związane z zaostrzeniami liszaja płaskiego jamy ustnej. U wielu pacjentów stres poprzedza wystąpienie lub zaostrzenie objawów choroby.676869
Badania wykazały, że pacjenci z OLP często cierpią na wysoki poziom stresu i niepokoju, co może wpływać na przebieg choroby.707172
Choroby współistniejące
Liszaj płaski jamy ustnej może być związany z różnymi chorobami współistniejącymi, w tym chorobami autoimmunologicznymi:7374
- Przewlekłe choroby wątroby, w tym infekcja wirusem zapalenia wątroby typu C, autoimmunologiczne przewlekłe aktywne zapalenie wątroby i pierwotna marskość żółciowa7576
- Wrzodziejące zapalenie jelita grubego7778
- Miastenia7980
- Grasiczak81
- Choroby tarczycy82
- Łuszczyca83
- Liszaj twardzinowy84
Niektóre badania wykazały również związek między liszajem płaskim jamy ustnej a cukrzycą i nadciśnieniem tętniczym.8687 Jednakże, istnieją sprzeczne dowody co do związku między cukrzycą a OLP.88
Niedobory witaminowe
Badania wykazały, że pacjenci z liszajem płaskim jamy ustnej mogą mieć niższy poziom witaminy D w surowicy w porównaniu do grup kontrolnych. Niedobór witaminy D może być zatem potencjalnym czynnikiem ryzyka rozwoju OLP.8990
Inne czynniki
Do innych czynników, które mogą mieć związek z liszajem płaskim jamy ustnej, należą:9192
- Używanie tytoniu – chociaż większość pacjentów z OLP nie wykazuje zwiększonego rozpowszechnienia palenia papierosów, sugerowano, że może to być czynnik etiologiczny w niektórych społecznościach indyjskich9394
- Żucie betelu – zmiany lichenoidalne mogą pojawić się u osób, które regularnie żują betel9596
- Przewlekła choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi – zmiany lichenoidalne są częścią spektrum tej choroby, która występuje po allogenicznym przeszczepieniu komórek macierzystych krwiotwórczych9798
- Dodatki do żywności – niektóre dodatki, takie jak aldehyd cynamonowy, mogą być zaangażowane w patogenezę OLP99
Potencjał złośliwy liszaja płaskiego jamy ustnej
Ważnym aspektem liszaja płaskiego jamy ustnej jest jego potencjał złośliwy. W przeszłych dekadach wiele badań sugerowało, że pacjenci z OLP są narażeni na zwiększone ryzyko rozwoju raka, co skłoniło Światową Organizację Zdrowia do sklasyfikowania tej choroby jako stanu przedrakowego.101102
Ryzyko transformacji złośliwej w liszaju płaskim jamy ustnej szacuje się na około 0,5-2,5% w ciągu pięciu lat.103104
Czynniki ryzyka transformacji złośliwej obejmują zmiany na języku, palenie tytoniu, spożywanie alkoholu, zmiany atroficzno-nadżerkowe, zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu C i płeć żeńską.105106
Jednakże, związek między liszajem płaskim jamy ustnej a rakiem płaskonabłonkowym jamy ustnej pozostaje kontrowersyjny, a niektórzy badacze uważają, że nie ma wystarczających danych, aby udowodnić ten związek.107
Niektóre nowsze badania sugerują, że liszaj płaski i dysplazja lichenoidalna powinny być traktowane jako dwie różne jednostki chorobowe. Obecność atypii nabłonka jest obecnie uważana za czynnik, który klasyfikuje zmianę jako mającą potencjał złośliwy; w związku z tym dysplazja lichenoidalna, a nie liszaj płaski, powinna być klasyfikowana jako stan przedrakowy.108109
Podsumowanie etiologii liszaja płaskiego jamy ustnej
Etiopatogeneza liszaja płaskiego jamy ustnej jest wieloczynnikowa i obejmuje skomplikowane interakcje między czynnikami genetycznymi, immunologicznymi, środowiskowymi, mikrobiologicznymi, hormonalnymi i związanymi z lekami.110
Mimo intensywnych badań, dokładna przyczyna OLP pozostaje nieznana. Najlepiej udokumentowaną teorią jest ta, że OLP jest chorobą autoimmunologiczną, w której limfocyty T cytotoksyczne CD8+ atakują keratynocyty warstwy podstawnej nabłonka jamy ustnej, powodując ich apoptozę.111112
Czynniki genetyczne, środowiskowe, wirusowe, bakteryjne, stres, leki i materiały dentystyczne mogą odgrywać rolę w inicjowaniu lub zaostrzaniu choroby, ale ich dokładna rola wymaga dalszych badań.113114
Zrozumienie etiologii liszaja płaskiego jamy ustnej jest kluczowe dla opracowania skutecznych metod leczenia tej przewlekłej choroby zapalnej.115
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.