Karłowatość
Etiologia i przyczyny
Karłowatość definiuje się jako wzrost dorosłego poniżej 147 cm, wynikający z licznych przyczyn genetycznych i medycznych. Najczęstszą etiologią są dysplazje szkieletowe, zwłaszcza achondroplazja, stanowiąca około 70% przypadków, spowodowana mutacją w genie FGFR3 na chromosomie 4. Dziedziczenie achondroplazji jest autosomalne dominujące, z 80% przypadków wynikających z mutacji de novo, szczególnie u ojców powyżej 50 roku życia (ryzyko 1:1875 vs. 1:15000 w populacji ogólnej). Inne dysplazje szkieletowe oraz zaburzenia hormonalne, takie jak niedobór hormonu wzrostu (GHD) czy karłowatość przysadkowa, prowadzą do proporcjonalnej lub nieproporcjonalnej niskorosłości. Ponadto, zespoły genetyczne (np. zespół Turnera, Downa, Noonana) oraz czynniki środowiskowe, w tym niedożywienie i przewlekłe choroby, również przyczyniają się do zahamowania wzrostu.
Etiologia karłowatości
Karłowatość (dwarfism) to stan charakteryzujący się wzrostem dorosłego poniżej 147 cm (4 stopy 10 cali), wynikający z różnych przyczyn genetycznych lub medycznych. Identyfikuje się ponad 400 różnych typów karłowatości, a ich przyczyny można podzielić na kilka głównych kategorii etiologicznych12.
Przyczyny genetyczne
Większość przypadków karłowatości ma podłoże genetyczne, wynikające ze zmian w DNA. Genetyczne formy karłowatości można podzielić na dwie główne grupy w zależności od sposobu dziedziczenia12:
Dysplazje szkieletowe
Dysplazje szkieletowe są najczęstszą przyczyną karłowatości. Są to zaburzenia genetyczne wpływające na rozwój kości i chrząstek. Powodują one nieproporcjonalną karłowatość, gdzie określone części ciała są nieproporcjonalnie małe w stosunku do innych12.
- Achondroplazja – najczęstsza forma karłowatości (około 70% wszystkich przypadków), spowodowana mutacją w genie FGFR3 (receptor 3 czynnika wzrostu fibroblastów) na chromosomie 4. Mutacja ta powoduje nadmierną aktywność białka FGFR3, co zakłóca normalny rozwój szkieletu123.
- Dziedziczenie achondroplazji – około 80% przypadków achondroplazji występuje u dzieci, których rodzice mają normalny wzrost. Jest to wynik spontanicznej mutacji (de novo) podczas tworzenia komórek płciowych, szczególnie często podczas spermatogenezy12.
- Ryzyko związane z wiekiem ojca – jednym z czynników ryzyka achondroplazji jest zaawansowany wiek ojca. Ryzyko wystąpienia achondroplazji u dzieci ojców powyżej 50 roku życia wynosi 1 na 1875, w porównaniu do 1 na 15000 w ogólnej populacji12.
- Inne dysplazje szkieletowe – spondyloepifyzarna dysplazja, dysplazja diastroficzna, hipochondroplazja, pseudoachondroplazja to inne rzadsze formy karłowatości nieproporcjonalnej12.
Wzory dziedziczenia
Karłowatość może być dziedziczona według różnych wzorów12:
- Dominujące – najczęstsze formy karłowatości, takie jak achondroplazja, są dziedziczone w sposób autosomalny dominujący. Oznacza to, że wystarczy jedna zmutowana kopia genu, aby wystąpiła choroba. Osoba z achondroplazją ma 50% szans na przekazanie zmutowanego genu swojemu dziecku12.
- Recesywne – niektóre rzadsze formy karłowatości są dziedziczone w sposób autosomalny recesywny, co oznacza, że dziecko musi odziedziczyć dwie zmutowane kopie genu (po jednej od każdego rodzica), aby choroba się rozwinęła12.
- Homozygotyczna achondroplazja – gdy oboje rodzice mają achondroplazję, istnieje 25% ryzyko, że dziecko odziedziczy dwie kopie zmutowanego genu, co prowadzi do homozygotycznej achondroplazji – stanu śmiertelnego, często prowadzącego do wewnątrzmacicznego obumarcia płodu lub śmierci krótko po urodzeniu12.
Zaburzenia hormonalne
Zaburzenia hormonalne mogą prowadzić do proporcjonalnej karłowatości, gdzie wszystkie części ciała są proporcjonalnie zmniejszone12:
- Niedobór hormonu wzrostu (GHD) – częsta przyczyna proporcjonalnej karłowatości. Może być spowodowany wadami wrodzonymi przysadki mózgowej, urazami, guzami lub zaburzeniami genetycznymi12.
- Przyczyny niedoboru GH – mogą obejmować:
- Karłowatość przysadkowa – spowodowana niedorozwojem części przysadki mózgowej (pars distalis) podczas rozwoju płodowego, co prowadzi do niedoboru wszystkich hormonów tropowych przysadki12.
- Inne zaburzenia hormonalne – niedoczynność tarczycy, zespół Cushinga, hipogonadyzm hipogonadotropowy również mogą powodować zahamowanie wzrostu12.
Zespoły genetyczne
Wiele zespołów genetycznych jest związanych z niskorosłością12:
- Zespół Turnera – zaburzenie genetyczne dotyczące tylko dziewcząt, spowodowane brakiem lub częściowym brakiem chromosomu X12.
- Zespół Downa – spowodowany dodatkowym chromosomem 21, prowadzi do słabego wzrostu i niskiego wzrostu1.
- Inne zespoły – zespół Noonana, zespół Prader-Willi, zespół Russella-Silvera, zespół 3-M, niedobór genu SHOX (short stature homeobox gene), pierwotna karłowatość i wiele innych12.
Czynniki środowiskowe i metaboliczne
Czynniki środowiskowe również mogą przyczyniać się do wystąpienia karłowatości12:
- Niedożywienie – długotrwałe niedożywienie, szczególnie w okresie wzrostu, może prowadzić do zahamowania wzrostu i karłowatości12.
- Przewlekłe choroby – różne choroby przewlekłe mogą wpływać na wzrost:
- Choroby nerek (przewlekła choroba nerek)
- Choroby zapalne jelit (IBD)
- Choroba trzewna
- Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów
- Choroby płuc i serca
- Choroby metaboliczne
- Nowotwory12
- Leczenie glikokortykosteroidami – długotrwała terapia tymi lekami może hamować wzrost1.
Karłowatość psychogenna
Szczególną formą zaburzenia wzrostu jest karłowatość psychogenna, obserwowana u dzieci w wieku od 2 do 15 lat, spowodowana skrajną deprywacją emocjonalną1:
- Mechanizm – stres psychiczny prowadzi do zaburzenia wydzielania hormonu wzrostu poprzez nadmierną aktywację układu współczulnego i osi podwzgórze-przysadka-nadnercza12.
- Objawy – zmniejszone wydzielanie hormonu wzrostu, bardzo niski wzrost, nieodpowiednia masa ciała w stosunku do wzrostu oraz niedojrzały wiek szkieletowy1.
- Przyczyny – badania wskazują, że główną przyczyną jest brak dotyku i deprywacja emocjonalna123.
Karłowatość rodzinna i konstytucjonalna
Nie wszystkie przypadki niskiego wzrostu są patologiczne. Niektóre formy niskorosłości można uznać za warianty normy1:
- Rodzinna niskorosłość (FSS) – gdy genetyczny potencjał wzrostowy dziecka jest ograniczony z powodu niskiego wzrostu rodziców12.
- Konstytucjonalne opóźnienie wzrostu i dojrzewania (CDGP) – dziecko ma opóźniony wzrost w dzieciństwie, ale ostatecznie osiąga swój docelowy wzrost w dorosłości; znane również jako „późne rozkwitanie”12.
- Idiopatyczna niskorosłość (ISS) – niskorosłość jest określana jako idiopatyczna, gdy nie można ustalić innej etiologii, takiej jak zaburzenia endokrynologiczne czy metaboliczne12.
Nowe odkrycia w etiologii karłowatości
Badania naukowe nieustannie identyfikują nowe geny i mechanizmy związane z karłowatością12:
- Gen DNMT3A – międzynarodowa współpraca badawcza doprowadziła do identyfikacji nowej przyczyny karłowatości: mutacji w genie DNMT3A. Te mutacje wydają się powodować wzrost funkcji DNMT3A1.
- Gen TMEM263 – usunięcie genu Tmem263 u myszy powoduje ciężkie zaburzenie wzrostu po urodzeniu, proporcjonalną karłowatość i upośledzenie rozwoju szkieletu. Zaburzenie to jest związane z osią GH/IGF-1 i może potencjalnie powodować niewrażliwość na hormon wzrostu12.
- Gen EVC2 – delecja w genie EVC2 powoduje chondrodysplastyczną karłowatość, co potwierdza ważną rolę EVC2 w rozwoju kości12.
Związek z chorobą i starzeniem
Interesujące jest, że niektóre rzadkie formy karłowatości mogą być związane z ochroną przed pewnymi chorobami i procesem starzenia1:
- Korzyści zdrowotne – seria badań powiązała rzadką formę karłowatości występującą u 400-500 osób na całym świecie z kilkoma pozytywnymi efektami zdrowotnymi, w tym ochroną przed cukrzycą, rakiem i upośledzeniem funkcji poznawczych1.
- Badania na myszach – myszy z podobnym stanem żyją około 40% dłużej niż zwierzęta kontrolne, co sugeruje potencjalne powiązanie między niektórymi formami karłowatości a spowolnieniem starzenia1.
Podsumowanie etiologii karłowatości
Karłowatość jest stanem o złożonej etiologii, obejmującej różne czynniki genetyczne, hormonalne, środowiskowe i psychospołeczne. Najczęstszą przyczyną jest achondroplazja, genetyczne zaburzenie powodujące nieproporcjonalną karłowatość. Inne znaczące przyczyny obejmują inne dysplazje szkieletowe, niedobór hormonu wzrostu, zespoły genetyczne i czynniki środowiskowe, takie jak niedożywienie czy przewlekłe choroby123.
Zrozumienie różnych etiologii karłowatości jest kluczowe dla właściwej diagnostyki, leczenia i wsparcia osób dotkniętych tym stanem. Ciągłe badania nad genetycznymi i molekularnymi podstawami karłowatości mogą prowadzić do opracowania nowych terapii ukierunkowanych na specyficzne szlaki genetyczne odpowiedzialne za zaburzenia wzrostu12.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.