Choroba rąk, stóp i jamy ustnej
Leczenie
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej (HFMD) jest wirusową infekcją najczęściej wywoływaną przez wirusy Coxsackie A16 oraz enterowirus 71 (EV71). Przebieg choroby jest zwykle łagodny i samoograniczający się w ciągu 7-10 dni, a leczenie jest objawowe. Zaleca się stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwgorączkowych, takich jak paracetamol i ibuprofen (dawki dostosowane do wieku i masy ciała), przy jednoczesnym unikaniu aspiryny u dzieci poniżej 18 roku życia ze względu na ryzyko zespołu Reye’a. Kluczowe jest zapobieganie odwodnieniu poprzez podawanie chłodnych napojów, lodów, mrożonych jogurtów oraz miękkich, łagodnych pokarmów, a także łagodzenie bólu owrzodzeń jamy ustnej za pomocą płukanek (np. ciepła woda z solą, mieszanka Benadrylu i Maaloxu) i miejscowych środków znieczulających, z uwzględnieniem ograniczeń dotyczących lidokainy u dzieci. Zmiany skórne należy utrzymywać w czystości, unikać przekłuwania pęcherzyków i stosować preparaty wysuszające, np. tlenek cynku.
Leczenie choroby rąk, stóp i jamy ustnej
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej (ang. Hand, foot and mouth disease, HFMD) jest chorobą wirusową, wywoływaną najczęściej przez wirusy Coxsackie A16 oraz enterowirusy, głównie enterowirus 71 (EV71). Z uwagi na jej wirusową etiologię, nie ma dostępnego swoistego leczenia przyczynowego, a terapia koncentruje się głównie na łagodzeniu objawów i zapobieganiu powikłaniom.123
Zasady ogólne leczenia
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej jest zazwyczaj łagodną chorobą, która ustępuje samoistnie w ciągu 7-10 dni bez specyficznego leczenia. Ważne jest jednak wprowadzenie odpowiedniego postępowania objawowego, które pomoże złagodzić dyskomfort i zapobiec powikłaniom, takim jak odwodnienie.456
Podstawowe zasady leczenia obejmują:
- Odpoczynek i leczenie objawowe w warunkach domowych
- Stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwgorączkowych
- Odpowiednie nawodnienie
- Łagodzenie bólu związanego z owrzodzeniami jamy ustnej
- Dbałość o zmiany skórne
Kontrola bólu i gorączki
W celu złagodzenia bólu i obniżenia gorączki zaleca się stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwgorączkowych. Najczęściej rekomendowane są:1011
- Paracetamol (Tylenol i inne) – bezpieczny do stosowania u dzieci w odpowiednich dawkach dostosowanych do masy ciała
- Ibuprofen (Advil, Motrin i inne) – może być stosowany u dzieci powyżej 3-6 miesięcy (w zależności od zaleceń lekarza)
Ważne jest, aby nigdy nie podawać aspiryny dzieciom i młodzieży poniżej 18. roku życia z chorobami wirusowymi, w tym HFMD, ze względu na ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a – rzadkiej, ale poważnej choroby mogącej prowadzić do uszkodzenia wątroby i mózgu.141516
Nawodnienie i odżywianie
Jednym z najważniejszych aspektów leczenia choroby rąk, stóp i jamy ustnej jest zapobieganie odwodnieniu, szczególnie u dzieci. Z powodu bolesnych owrzodzeń w jamie ustnej, pacjenci mogą niechętnie przyjmować płyny i pokarmy.1718
Zalecenia dotyczące nawodnienia i odżywiania obejmują:
- Częste podawanie małych ilości chłodnych napojów
- Stosowanie lodów, mrożonych jogurtów, lodowych lizaków, lub mrożonych koktajli mlecznych
- W przypadku niemowląt – kontynuowanie karmienia piersią lub mlekiem modyfikowanym
- Podawanie miękkich, łagodnych pokarmów, takich jak: jogurt, budyń, przeciery owocowe, zupy kremowe, purée ziemniaczane
- Unikanie pokarmów ostrych, słonych, kwaśnych lub gorących, które mogą nasilać ból
- Unikanie soków cytrusowych, napojów gazowanych i innych napojów kwaśnych, które mogą powodować ból w kontakcie z owrzodzeniami
W sytuacji, gdy pacjent prezentuje objawy odwodnienia (zmniejszona ilość oddawanego moczu, brak łez podczas płaczu, suchość w jamie ustnej) lub nie jest w stanie przyjmować płynów doustnie z powodu bólu, może być konieczne nawadnianie dożylne w warunkach szpitalnych.232425
Łagodzenie dolegliwości jamy ustnej
Owrzodzenia jamy ustnej są jednym z najbardziej uciążliwych objawów HFMD. W celu ich złagodzenia można zastosować:2627
- Miejscowe środki znieczulające do stosowania w jamie ustnej (należy jednak pamiętać, że według niektórych badań miejscowe stosowanie lidokainy u dzieci nie jest zalecane ze względu na brak dowodów na skuteczność i potencjalne ryzyko działań niepożądanych)28
- Płukanki z ciepłej wody z solą (1/2 łyżeczki soli na szklankę ciepłej wody) – zalecane dla starszych dzieci, które potrafią płukać usta i wypluć roztwór2930
- „Magiczna płukanka” – mieszanka równych części płynnego Benadryl (difenhydramina) i preparatu Maalox lub Mylanta (leki zobojętniające kwas żołądkowy). Przed zastosowaniem należy skonsultować się z lekarzem, szczególnie u małych dzieci3132
- Preparaty zawierające chlorheksydynę lub miejscowe środki przeciwzapalne33
W niektórych przypadkach lekarze mogą zalecić stosowanie płukanek lub sprayów z zawartością leków przeciwbólowych lub przeciwzapalnych, aby zmniejszyć ból i zapalenie błony śluzowej jamy ustnej.3435
Pielęgnacja zmian skórnych
Zmiany skórne w postaci pęcherzyków na dłoniach, stopach i innych częściach ciała zazwyczaj nie wymagają specjalnego leczenia i powinny być pozostawione do naturalnego wyschnięcia. Zalecenia obejmują:3637
- Utrzymywanie zmian w czystości – przemywanie łagodnym mydłem i ciepłą wodą, a następnie delikatne osuszanie
- Unikanie przekłuwania pęcherzyków, ponieważ płyn w nich zawarty jest zakaźny i może prowadzić do wtórnych zakażeń
- W przypadku pękniętego pęcherzyka – aplikacja niewielkiej ilości maści antybiotykowej i zabezpieczenie małym opatrunkiem
- W przypadku silnie swędzących zmian – konsultacja z lekarzem odnośnie zastosowania łagodnych kremów przeciwświądowych lub leków przeciwhistaminowych
- Stosowanie preparatów zawierających tlenek cynku może pomóc w wysuszeniu pęcherzyków38
Powikłania i kiedy szukać pomocy medycznej
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej rzadko prowadzi do poważnych powikłań, jednak w niektórych przypadkach mogą one wystąpić. Należy natychmiast skonsultować się z lekarzem, jeśli pojawią się:4142
- Silny ból głowy
- Gorączka utrzymująca się powyżej 3 dni
- Objawy odwodnienia (zmniejszona ilość moczu, brak łez, suchość w jamie ustnej)
- Trudności z przełykaniem lub odmowa przyjmowania płynów
- Senność, dezorientacja lub znaczne osłabienie
- Nasilone objawy neurologiczne (drgawki, sztywność karku, zaburzenia świadomości)
- Objawy utrzymujące się dłużej niż 10 dni
Hospitalizacja może być konieczna w przypadku wystąpienia powikłań neurologicznych (zapalenie mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ostre porażenie wiotkie), powikłań kardiologicznych lub oddechowych, bądź ciężkiego odwodnienia wymagającego dożylnego podawania płynów.4647
Leczenie w stanach szczególnych
W przypadku zakażeń związanych z enterowirusem 71 (EV71), które mogą prowadzić do cięższego przebiegu choroby i powikłań neurologicznych, prowadzone są badania nad specyficznymi lekami przeciwwirusowymi. Obecnie żaden z tych leków nie został jeszcze zatwierdzony do powszechnego stosowania, jednak kilka obiecujących środków jest w fazie badań:4849
- Plekonaril – inhibitor odpłaszczania wirusa, wykazujący obiecujące działanie przeciwko enterowirusowi 71
- Amantadyna i chinakryna – inhibitory translacji
- Rybawiryna – inhibitor replikacji
- Dożylne immunoglobuliny (IVIG) i milrinon – wykazały pewną skuteczność w niektórych przypadkach
W Chinach opracowano i zatwierdzono do użytku szczepionkę przeciwko enterowirusowi 71, która w badaniach klinicznych wykazała skuteczność na poziomie 94,7% i zapewniała ochronę przez około 2 lata.52
Zapobieganie rozprzestrzenianiu się choroby
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej jest wysoce zakaźna, szczególnie w pierwszym tygodniu choroby. Aby zapobiec jej rozprzestrzenianiu się, zaleca się:5354
- Częste mycie rąk, szczególnie po zmianie pieluchy, korzystaniu z toalety, przed przygotowywaniem posiłków
- Unikanie bliskiego kontaktu z osobami zakażonymi
- Dezynfekcję powierzchni i przedmiotów, z którymi miały kontakt osoby chore
- Pozostanie w domu do czasu ustąpienia gorączki i wyschnięcia zmian skórnych
- W przypadku dzieci – unikanie przedszkola lub szkoły do czasu ustąpienia objawów, zwykle przez 3-5 dni od początku choroby
Powrót do normalnej aktywności
Powrót do przedszkola, szkoły lub pracy jest możliwy po spełnieniu następujących kryteriów:5758
- Ustąpienie gorączki przez co najmniej 24 godziny (bez stosowania leków przeciwgorączkowych)
- Wyschnięcie pęcherzyków na skórze
- Ustąpienie nadmiernego ślinienia się
- Ogólna poprawa samopoczucia
W przypadku zakażenia enterowirusem 71 zaleca się pozostanie w domu przez dodatkowe dwa tygodnie po ustąpieniu objawów, ze względu na możliwość dłuższego wydalania wirusa.59
Podsumowanie zasad leczenia
Leczenie choroby rąk, stóp i jamy ustnej opiera się głównie na postępowaniu objawowym i obejmuje:6061
- Stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwgorączkowych (paracetamol, ibuprofen) w dawkach dostosowanych do wieku i masy ciała
- Zapewnienie odpowiedniego nawodnienia poprzez podawanie chłodnych napojów, lodów, mrożonych soków
- Łagodzenie bólu w jamie ustnej za pomocą płukanek, żeli i sprayów znieczulających
- Podawanie miękkich, łagodnych pokarmów, unikanie pokarmów ostrych, kwaśnych i słonych
- Utrzymywanie zmian skórnych w czystości, bez przekłuwania pęcherzyków
- Odpoczynek i unikanie wysiłku fizycznego
Choć choroba rąk, stóp i jamy ustnej może powodować znaczny dyskomfort, szczególnie u małych dzieci, w większości przypadków ustępuje samoistnie w ciągu 7-10 dni przy odpowiednim leczeniu objawowym. W razie wystąpienia niepokojących objawów, takich jak odwodnienie, silny ból głowy czy długotrwała gorączka, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.6465
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.