Choroba rąk, stóp i jamy ustnej
Epidemiologia
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej (HFMD) jest wywoływana głównie przez enterowirusy z rodziny Picornaviridae, w tym EV-A71, CV-A16, CV-A6 i CV-A10, z dominacją CV-A6 w ostatnich latach. HFMD dotyka przede wszystkim dzieci poniżej 5 roku życia, ze szczególnie wysoką zapadalnością w grupie 12-23 miesięcy oraz największym wskaźnikiem śmiertelności w wieku 6-11 miesięcy. Zachorowalność w Chinach waha się od 19,51 do 166,1 przypadków na 100 000 osób, a średnia roczna zapadalność wynosi 1,61 na 100 mieszkańców (95% CI: 1,21-1,94). Choroba wykazuje sezonowość zależną od klimatu, z dodatnią korelacją z temperaturą (r=0,30), wilgotnością (r=0,20), prędkością wiatru (r=0,17) i opadami (r=0,17), a okres inkubacji wynosi 2-10 dni. Źródłem zakażenia są zarówno osoby objawowe, jak i bezobjawowi nosiciele, a transmisja odbywa się drogą kontaktową i fekalno-oralną. Wskaźnik śmiertelności w USA wynosi 0,06-0,11%, natomiast w Chinach w latach 2008-2014 z 10,7 mln przypadków odnotowano 3046 zgonów, głównie z powodu powikłań neurologicznych i sercowo-płucnych.
- Epidemiologia choroby rąk, stóp i jamy ustnej
- Zachorowalność i umieralność
- Rozkład geograficzny i sezonowość
- Czynniki ryzyka i grupy wysokiego ryzyka
- Etiologia i patogeny wywołujące HFMD
- Systemy nadzoru i monitorowania
- Wzorce epidemiologiczne HFMD
- Trendy czasowe i cykliczność
- Rozkład geograficzny i klastry przestrzenne
- Transmisja i rozprzestrzenianie się
- Ogniska epidemiczne i epidemie
- Znaczące ogniska na świecie
- Czynniki wpływające na rozprzestrzenianie się ognisk
- Nadzór nad ogniskami i reagowanie
- Zapobieganie i kontrola HFMD
- Znaczenie dla zdrowia publicznego
Epidemiologia choroby rąk, stóp i jamy ustnej
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej (HFMD) jest powszechną chorobą zakaźną wywoływaną przez wirusy z rodziny Picornaviridae, głównie przez enterowirusy i wirusy Coxsackie. Choroba występuje na całym świecie, nie jest ograniczona do konkretnego obszaru geograficznego, ale jej epidemiologia różni się w zależności od regionu i klimatu.12 HFMD dotyka przede wszystkim dzieci, szczególnie te poniżej 5 roku życia, chociaż może również występować u młodzieży i dorosłych.34
Zachorowalność i umieralność
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej charakteryzuje się wysoką zachorowalnością, szczególnie wśród małych dzieci. Dane z nadzoru epidemiologicznego w Chinach pokazują, że ponad 90% przypadków HFMD dotyczy dzieci poniżej 5 roku życia.5 Wskaźniki zachorowalności są zróżnicowane w zależności od regionu – od 19,51 do 166,1 przypadków na 100 000 osób.6 Metaanaliza przeprowadzona w Chinach wykazała średnią roczną zapadalność na poziomie 1,61 na 100 mieszkańców (95% CI: 1,21-1,94).7
Chociaż HFMD jest zazwyczaj chorobą o łagodnym przebiegu, może prowadzić do poważnych powikłań. Wskaźnik śmiertelności w nieskomplikowanych przypadkach w Stanach Zjednoczonych wynosi od 0,06% do 0,11%.8 Jednakże w niektórych krajach Azji wskaźniki śmiertelności są wyższe. Na przykład w Chinach w latach 2008-2014 odnotowano 10,7 miliona przypadków HFMD, z czego 3046 zakończyło się zgonem z powodu powikłań neurologicznych i sercowo-płucnych.9
Rozkład geograficzny i sezonowość
HFMD występuje na całym świecie, ale wzorce zachorowań różnią się w zależności od regionu i klimatu:10
- W strefach klimatu umiarkowanego (w tym w Ameryce Północnej) HFMD wykazuje sezonowość z największą liczbą przypadków latem i wczesną jesienią1112
- W strefach subtropikalnych chorobę charakteryzują dwa szczyty zachorowań – wiosną i jesienią13
- W regionach tropikalnych ogniska choroby mogą występować przez cały rok, z nasileniem w porze deszczowej14
Badania wykazały, że istnieje korelacja między zmiennymi meteorologicznymi a występowaniem HFMD. Odnotowano istotne dodatnie korelacje między zachorowalnością a średnią temperaturą dzienną (r=0,30, P<0,05), wilgotnością względną (r=0,20, P<0,05), prędkością wiatru (r=0,17, P<0,05) i opadami (r=0,17, P<0,05).15
Czynniki ryzyka i grupy wysokiego ryzyka
Główne czynniki ryzyka związane z HFMD obejmują:16
- Wiek – dzieci poniżej 5 lat, szczególnie w wieku 1-3 lat, są najbardziej podatne na zakażenie17
- Płeć – badania wskazują na wyższy wskaźnik zachorowań wśród chłopców, z proporcją płci męskiej do żeńskiej wynoszącą około 1,6:11819
- Warunki higieniczne – niedostateczna higiena zwiększa ryzyko zachorowania20
- Gęstość zaludnienia – większa zapadalność występuje w obszarach miejskich, węzłach transportowych i regionach rozwiniętych gospodarczo w porównaniu do obszarów wiejskich2122
- Kontakty społeczne – dzieci uczęszczające do żłobków, przedszkoli i szkół są szczególnie narażone na zakażenie ze względu na bliski kontakt z innymi dziećmi23
Warto podkreślić, że wskaźniki zachorowalności są najwyższe w grupie wiekowej 12-23 miesięcy, a największy wskaźnik śmiertelności obserwuje się w grupie wiekowej 6-11 miesięcy.24
Etiologia i patogeny wywołujące HFMD
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej jest wywoływana przez wirusy należące do rodziny Picornaviridae, głównie z rodzaju Enterovirus. Historycznie głównymi czynnikami etiologicznymi były:25
- Enterowirus 71 (EV-A71) – związany z cięższym przebiegiem choroby i powikłaniami neurologicznymi26
- Wirus Coxsackie A16 (CV-A16) – zazwyczaj powodujący łagodniejszy przebieg choroby27
Jednakże w ostatnich latach nastąpiła zmiana w spektrum patogenów wywołujących HFMD. Coraz częściej izolowane są inne serotypy enterovirusów, w szczególności:2829
- Wirus Coxsackie A6 (CV-A6) – który stał się dominującym serotypem w wielu regionach, w tym w Stanach Zjednoczonych i niektórych krajach europejskich3031
- Wirus Coxsackie A10 (CV-A10) – również związany z ogniskami HFMD na całym świecie32
Ta zmiana w epidemiologii molekularnej ma istotne znaczenie dla nadzoru i kontroli choroby. W Chinach w 2018 roku po raz pierwszy zaobserwowano, że inne serotypy enterowirusów (nie EV-A71 i nie CV-A16) były główną przyczyną ciężkich przypadków HFMD, stanowiąc 70,7% potwierdzonych laboratoryjnie przypadków.33
Dynamika zmian patogenów
W wielu regionach zaobserwowano wyraźną zmianę dominujących serotypów na przestrzeni lat. Na przykład w Szanghaju (Chiny) przed 2017 rokiem dominowały EV-A71 i CV-A16, natomiast po 2017 roku CV-A6 stał się dominującym szczepem.34 Podobne zmiany zaobserwowano w innych częściach świata, w tym w Europie, gdzie CV-A6 zaczął krążyć między 2008 a 2010 rokiem.35
Analiza filogenetyczna szczepów CV-A6 wykazała wysoki poziom heterogeniczności w porównaniu z innymi wirusami wywołującymi HFMD, gdzie dominujące szczepy i genotypy są zazwyczaj specyficzne dla danego regionu.36 Ta różnorodność genetyczna może wpływać na obraz kliniczny choroby i skuteczność interwencji profilaktycznych.
Systemy nadzoru i monitorowania
Globalne i regionalne systemy nadzoru
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) monitoruje HFMD w regionie Zachodniego Pacyfiku poprzez Regionalny System Nadzoru Oparty na Zdarzeniach (Regional Event Based Surveillance System) w celu wykrywania ognisk epidemicznych i innych istotnych zdarzeń.37 Jednak WHO nie ustanowiła dotychczas specjalistycznej sieci do monitorowania HFMD lub enterowirusów na poziomie globalnym.38
W różnych krajach obowiązują odmienne zasady dotyczące zgłaszania przypadków HFMD:39
- W Chinach HFMD została włączona do systemu zgłaszania chorób zakaźnych w 2008 roku40
- W Korei Południowej system nadzoru nad HFMD działa od 2009 roku i obejmuje sieć około 100 klinik pediatrycznych, które zgłaszają wszystkie prawdopodobne i potwierdzone przypadki HFMD41
- W Singapurze system nadzoru sentinel został wdrożony w 1998 roku po epidemii w Sarawak i Tajwanie42
- W Stanach Zjednoczonych HFMD nie jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania na poziomie krajowym43
W Europie zazwyczaj nie ma obowiązku zgłaszania HFMD ze względu na łagodny przebieg większości zakażeń. Jednakże rosnąca liczba zachorowań i pojawiające się nowe typy wirusów, takie jak CV-A6, skłoniły niektóre kraje do rozważenia wdrożenia systemów nadzoru.44
Metody nadzoru i diagnostyki
Nadzór nad HFMD opiera się na różnych metodach:4546
- Diagnostyka kliniczna – większość przypadków HFMD jest diagnozowana na podstawie objawów klinicznych
- Diagnostyka laboratoryjna – w przypadkach nietypowej prezentacji lub do celów dochodzenia epidemiologicznego stosuje się testy laboratoryjne:
- Reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR) do wykrywania wirusów w wymazach z gardła lub pęcherzyków
- Izolacja wirusa
- Identyfikacja serotypu
- Nadzór sentinel – wykorzystanie sieci wybranych placówek medycznych do monitorowania trendów zachorowań
- Systemy zgłaszania elektronicznego – ułatwiają szybkie raportowanie przypadków i analiza danych
W Chinach ustanowiono ogólnokrajową sieć monitorowania laboratoryjnego HFMD, obejmującą laboratoria na poziomie prefektur, prowincji i kraju.47 System ten umożliwia kompleksowy nadzór nad krążącymi szczepami wirusów i szybkie wykrywanie nowych wariantów.
Wyzwania dla systemów nadzoru
Systemy nadzoru nad HFMD napotykają różne wyzwania:48
- Niepełne raportowanie – nie wszystkie przypadki są zgłaszane do systemów nadzoru
- Zróżnicowana reprezentatywność wiekowa – niektóre systemy mogą lepiej wykrywać przypadki w określonych grupach wiekowych
- Nierównomierne pokrycie geograficzne – niektóre obszary mogą być niedoreprezentowane w systemach nadzoru
- Wpływ innych epidemii – pandemia COVID-19 wpłynęła na kompletność, czułość i reprezentatywność wiekową systemów nadzoru nad HFMD w niektórych krajach
Badanie przeprowadzone w Korei Południowej wykazało, że kompletność, czułość i reprezentatywność wiekowa nadzoru nad HFMD zmniejszyły się do umiarkowanych poziomów w latach 2020-2021 (podczas ostrej fazy pandemii COVID-19), ale poprawiły się w 2022 roku.49
Wzorce epidemiologiczne HFMD
Trendy czasowe i cykliczność
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej wykazuje wyraźne wzorce czasowe i cykliczność:5051
- Sezonowość – jak wspomniano wcześniej, HFMD wykazuje sezonowość zależną od regionu geograficznego i klimatu
- Cykle wieloletnie – w niektórych regionach obserwuje się cykliczne epidemie HFMD, przy czym lata mogą upłynąć między kolejnymi epidemiami, w czasie których pula nieuodpornionych dzieci wzrasta52
- Dwuletnie wzorce – w niektórych regionach, jak na przykład w Chinach (Neijiang), zaobserwowano szczyty zachorowań w latach parzystych (2012, 2014, 2016)53
W wielu krajach azjatyckich zaobserwowano wzrost liczby przypadków HFMD w ostatnich dekadach. Na przykład w Malezji (Sabah) największy roczny wzrost, około 2,7-krotny, zaobserwowano między 2017 a 2018 rokiem.54
Rozkład geograficzny i klastry przestrzenne
Analiza przestrzenna przypadków HFMD często wykazuje nielosowy rozkład i skupienie przypadków w określonych obszarach geograficznych:55
- Klastry miejskie – wyższa zapadalność w obszarach miejskich w porównaniu do obszarów wiejskich56
- Hotspoty regionalne – w wielu badaniach zidentyfikowano obszary o szczególnie wysokiej zapadalności, często związane z gęstością zaludnienia i mobilnością mieszkańców57
- Zróżnicowanie geograficzne – znaczne różnice w zapadalności między różnymi regionami tego samego kraju58
Na przykład metaanaliza w Chinach wykazała, że zapadalność na HFMD w siedmiu regionach wahała się od wysokiej w Chinach Południowych (3,48; 95% CI: 1,22-5,73) do niskiej w Chinach Północnych (0,36; 95% CI: 0,30-0,42).59
Transmisja i rozprzestrzenianie się
Człowiek jest jedynym znanym rezerwuarem wirusów wywołujących HFMD, a zarówno osoby z objawami, jak i bezobjawowi nosiciele są źródłem zakażenia.6061 Główne drogi transmisji obejmują:62
- Kontakt bezpośredni z wydzielinami osoby zakażonej (wydzieliny z dróg oddechowych, ślina, płyn z pęcherzyków)
- Drogę fekalno-oralną
- Kontakt z zanieczyszczonymi przedmiotami
Okres inkubacji HFMD wynosi zazwyczaj 2-10 dni, średnio 3-5 dni.63 Osoby zakażone są najbardziej zakaźne w pierwszym tygodniu choroby, ale mogą pozostać zakaźne przez kilka tygodni po ustąpieniu objawów.6465 Wydalanie wirusa z gardła może utrzymywać się do dwóch tygodni po ostrym zakażeniu EV-A71, a wirus może być izolowany z kału nawet do 11 tygodni.66
Zakażenie prowadzi do swoistej odporności przeciwko konkretnemu wirusowi, który wywołał aktualne zakażenie, jednak możliwe jest ponowne zakażenie innym wirusem z grupy enterowirusów.6768
Ogniska epidemiczne i epidemie
Znaczące ogniska na świecie
W ciągu ostatnich dziesięcioleci na całym świecie odnotowano szereg znaczących ognisk HFMD:697071
- 1997 r. – ognisko w Sarawak (Malezja) z 600 przypadkami i ponad 30 zgonami dzieci
- 1998 r. – epidemia na Tajwanie, dotykająca głównie dzieci, z 405 ciężkimi powikłaniami i 78 zgonami; szacunkowa liczba przypadków wyniosła 1,5 miliona
- 2008 r. – ognisko w Chinach, rozpoczynające się w marcu w Fuyang (Anhui), doprowadziło do 25 000 zakażeń i 42 zgonów do 13 maja
- 2009 r. – 17 dzieci zmarło podczas ogniska w marcu i kwietniu 2009 r. we wschodniej prowincji Shandong w Chinach, a 18 dzieci zmarło w sąsiedniej prowincji Henan; spośród 115 000 zgłoszonych przypadków w Chinach od stycznia do kwietnia, 773 były ciężkie, a 50 zakończyło się zgonem
- 2010 r. – ognisko w południowym regionie autonomicznym Guangxi w Chinach oraz w prowincjach Guangdong, Henan, Hebei i Shandong; do marca 70 756 dzieci zostało zakażonych, a 40 zmarło na tę chorobę; do czerwca, szczytu sezonu, zmarło 537 osób
- 2018 r. – ponad 50 000 przypadków podczas ogólnokrajowego ogniska w Malezji, z dwoma zgonami
- 2021 r. – francuski nadzór odnotował szybki wzrost przypadków HFMD, z ponad 3400 przypadkami72
Wietnam również doświadczył ciężkich ognisk HFMD, z ponad 53 000 hospitalizacji i sześcioma zgonami od stycznia 2018 roku.73
Czynniki wpływające na rozprzestrzenianie się ognisk
Ogniska HFMD są często związane z określonymi czynnikami sprzyjającymi ich rozprzestrzenianiu:7475
- Skupiska podatnych populacji – przedszkola, żłobki, szkoły
- Niewystarczająca higiena – niedostateczne mycie rąk i nieodpowiednia dezynfekcja powierzchni
- Pojawienie się nowych serotypów lub wariantów genetycznych
- Opóźnione wykrycie i reakcja na pierwsze przypadki
- Niewystarczająca komunikacja między zainteresowanymi stronami (placówki opieki nad dziećmi, rodzice, służby zdrowia publicznego)
Warto zauważyć, że środki kontroli wprowadzone podczas pandemii COVID-19 przyczyniły się do zmniejszenia transmisji HFMD w niektórych regionach.76
Nadzór nad ogniskami i reagowanie
Skuteczny nadzór nad ogniskami HFMD i odpowiednia reakcja obejmują:777879
- Szybkie powiadamianie o skupiskach przypadków (w ciągu 24 godzin)
- Wdrażanie środków izolacji zgodnie z wytycznymi Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
- Usprawnienie komunikacji między zainteresowanymi stronami (placówki opieki nad dziećmi, organy zdrowia publicznego, rodzice i świadczeniodawcy opieki zdrowotnej)
- Szkolenie nauczycieli i personelu placówek opieki nad dziećmi na temat powszechnych chorób zakaźnych
- Wczesne wykrywanie i izolowanie chorych dzieci
- Wzmożone środki higieny i dezynfekcji
W niektórych przypadkach władze mogą rozważyć zamknięcie placówek edukacyjnych, aby ograniczyć rozprzestrzenianie się choroby. Na przykład w Singapurze podczas epidemii HFMD w 2000 roku wszystkie przedszkola zostały zamknięte od 1 do 15 października, co pomogło w przerwaniu ogniska.80
Zapobieganie i kontrola HFMD
Strategie zapobiegania
Ponieważ obecnie nie ma specyficznej interwencji farmaceutycznej dla HFMD, zapobieganie i kontrola opierają się głównie na środkach zdrowia publicznego:8182
- Promowanie higieny osobistej, szczególnie częstego mycia rąk
- Dezynfekcja powierzchni i przedmiotów odpowiednimi środkami (wirusy są odporne na wiele środków dezynfekujących, dlatego ważne jest stosowanie dezynfektantów chlorowych lub jodowanych)
- Wczesne wykrywanie przypadków i izolacja chorych
- Edukacja w zakresie zdrowia publicznego
- W przypadku epidemii – rozważenie zamknięcia placówek opieki nad dziećmi
Warto podkreślić, że profilaktyka u pacjentów z ciężką postacią HFMD zależy od szybkiego i dokładnego rozpoznania niebezpiecznych objawów w progresji choroby.83
Rozwój szczepionek
W ostatnich latach poczyniono znaczące postępy w opracowywaniu szczepionek przeciwko HFMD:8485
- Szczepionki przeciwko EV-A71 zostały opracowane i przeszły badania kliniczne III fazy w Chinach
- Na obszarach miejskich w Chinach z wysoką transmisją EV-A71 wprowadzono szczepienia inaktywowaną szczepionką EV-A71, co doprowadziło do znacznego spadku zachorowań na HFMD związanych z EV-A7186
Jednakże jednoczesne krążenie więcej niż jednego wirusa wywołującego chorobę i modyfikacja epidemiologii molekularnej czynników zakaźnych sprawiają, że preparaty oparte na pojedynczym czynniku są stosunkowo nieadekwatne.87 Dlatego badania koncentrują się obecnie na opracowaniu szczepionek wieloskładnikowych, które mogłyby zapewnić ochronę przed różnymi serotypami wirusa.88
Wyzwania w kontroli HFMD
Mimo postępów w nadzorze i profilaktyce, kontrola HFMD nadal napotyka na różne wyzwania:8990
- Różnorodność serotypów – rosnąca liczba przypadków zakażeń wieloma enterowirusami i nowe wzorce rekombinowanych zakażeń enterowirusami u pacjentów z HFMD91
- Bezobjawowe zakażenia – wykryto enterowirusy w dużej liczbie próbek śliny zebranych rutynowo z przedszkoli, co wskazuje na występowanie zakażeń subklinicznych, które mogą przyczyniać się do rozprzestrzeniania choroby9293
- Ograniczona skuteczność zamykania szkół – dowody na znaczenie różnych miejsc transmisji są niejednoznaczne; zarówno środowisko domowe, jak i szkolne przyczyniają się do transmisji, ale względne znaczenie tych miejsc pozostaje niejasne94
- Zmieniająca się epidemiologia – ciągła ewolucja wirusa i zmiany w dominujących serotypach utrudniają opracowanie skutecznych strategii kontroli95
Dlatego istnieje potrzeba ciągłego nadzoru patogenów HFMD, szczególnie w odniesieniu do nowych i współzakażających patogenów.96
Znaczenie dla zdrowia publicznego
Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
HFMD stanowi znaczące obciążenie dla systemów opieki zdrowotnej, szczególnie w Azji:9798
- Duża liczba przypadków – miliony dzieci w Azji dotknięte są HFMD każdego roku
- Hospitalizacje – szacuje się, że wskaźnik hospitalizacji przypadków objawowych wynosi około 6% (2,8-14,9%)99
- Powikłania – wśród hospitalizowanych przypadków, około 18,7% (6,7-31,5%) rozwija powikłania neurologiczne100
- Długoterminowe następstwa – HFMD zostało powiązane z ciężkimi powikłaniami sercowo-płucnymi, a także z ciężkimi następstwami neurologicznymi, które można zaobserwować podczas obserwacji101102
Szacuje się, że obciążenie chorobą wynosi 96 900 (40 600-259 000) lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALY) rocznie w ośmiu krajach o wysokiej endemiczności w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej.103
Ekonomiczne skutki HFMD
Ekonomiczne skutki HFMD obejmują:104105
- Koszty bezpośrednie opieki medycznej – diagnoza, leczenie, hospitalizacja
- Koszty pośrednie – czas pracy utracony przez rodziców opiekujących się chorymi dziećmi
- Koszty zamykania placówek edukacyjnych podczas ognisk
- Koszty wdrażania środków kontroli i nadzoru
Gwałtownie rosnący wskaźnik zachorowalności na objawową HFMD powoduje obciążenie ekonomiczne w regionie Azji i Pacyfiku.106
Implikacje dla polityki zdrowotnej
W świetle znaczącego obciążenia HFMD, szczególnie w niektórych regionach Azji, kilka obszarów polityki zdrowotnej wymaga uwagi:107108
- Poprawa systemów nadzoru – ciągła ocena skuteczności systemów nadzoru zapewni solidne i wiarygodne dane do wspierania rozwoju polityki zdrowia publicznego109
- Opracowanie wieloskładnikowych szczepionek – badania przyczyniające się do opracowania wielowalentnej szczepionki przeciwko HFMD powinny być traktowane priorytetowo110111
- Poprawa komunikacji – usprawnienie komunikacji między kluczowymi interesariuszami dotyczącej potwierdzenia ogniska, oceny ryzyka i nadzoru112
- Wzmocnienie szkolenia personelu – rządy powinny zapewniać zachęty dla placówek opieki nad dziećmi do szkolenia specjalistów ds. kontroli zakażeń113
Niektóre kraje, takie jak Chiny, Tajwan i Singapur, już rozpoczęły opracowywanie szczepionek przeciwko EV-A71 dla dzieci poniżej 5 roku życia.114 Jednak kontrola ognisk HFMD na poziomie społeczności lub instytucji pozostaje wyzwaniem, ponieważ są one często wywoływane przez wiele szczepów enterowirusów.115
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.