Choroba rąk, stóp i jamy ustnej
Diagnostyka i diagnoza
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej (HFMD) to wysoce zakaźna infekcja wirusowa, głównie u dzieci poniżej 10 roku życia, wywoływana najczęściej przez coxsackiewirus A16, enterowirus A71 (EV-A71) oraz coxsackiewirus A6. Diagnostyka opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym, obejmującym charakterystyczną wysypkę pęcherzykową na dłoniach i stopach oraz bolesne owrzodzenia w jamie ustnej, często z towarzyszącą niską gorączką. Wskazaniem do badań laboratoryjnych, takich jak RT-PCR z wymazów z gardła, pęcherzyków lub kału, jest nietypowy przebieg, ciężkie objawy lub konieczność różnicowania z innymi chorobami dermatologicznymi i zakaźnymi. W diagnostyce laboratoryjnej stosuje się również metody serologiczne, immunoenzymatyczne (ELISA) oraz, w rzadkich przypadkach, badania histopatologiczne. Wydalanie wirusa może trwać do 6 tygodni po ustąpieniu objawów, co ma znaczenie epidemiologiczne.
- Diagnostyka Choroby rąk, stóp i jamy ustnej
- Diagnostyka kliniczna
- Diagnostyka laboratoryjna
- Diagnostyka różnicowa
- Zaawansowane metody diagnostyczne
- Ocena ciężkości choroby
- Znaczenie identyfikacji szczepu wirusa
- Przewidywanie przebiegu klinicznego
- Podsumowanie zalecanego postępowania diagnostycznego
- Zalecenia odnośnie powrotu do przedszkola lub szkoły
Diagnostyka Choroby rąk, stóp i jamy ustnej
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej (HFMD – Hand, foot and mouth disease) to wysoce zakaźna choroba wirusowa występująca głównie u dzieci poniżej 10 roku życia, choć może dotykać również dorosłych. Jest ona zazwyczaj powodowana przez wirusy z grupy enterowirusów, najczęściej coxsackiewirus A16 oraz enterowirus A71 (EV-A71), a w ostatnich latach również coxsackiewirus A6.12
Diagnostyka kliniczna
Diagnostyka choroby rąk, stóp i jamy ustnej opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym i zazwyczaj nie wymaga przeprowadzania specjalistycznych badań laboratoryjnych.3 Lekarze najczęściej rozpoznają HFMD na podstawie charakterystycznych objawów i wyników badania fizykalnego.45
Kluczowe elementy diagnostyczne w badaniu klinicznym obejmują:67
- Wiek pacjenta (najczęściej poniżej 10 lat)
- Charakterystyczna wysypka pęcherzykowa na dłoniach i stopach
- Bolesne owrzodzenia w jamie ustnej
- Niską gorączkę
- Ogólny obraz kliniczny typowy dla zakażenia wirusowego
Rozpoznanie HFMD wymaga obecności typowej wysypki pęcherzykowej lub grudkowo-pęcherzykowej na dłoniach i stopach oraz bolesnych zmian w jamie ustnej.8 W niektórych przypadkach wysypka może również obejmować pośladki, a pacjent może wykazywać inne objawy, takie jak złe samopoczucie, ból gardła, utrata apetytu, ból brzucha, biegunka czy kaszel.6
Diagnostyka laboratoryjna
Chociaż rozpoznanie HFMD jest zazwyczaj stawiane na podstawie obrazu klinicznego, w pewnych okolicznościach mogą być wskazane badania laboratoryjne.9 Sytuacje, w których warto rozważyć badania laboratoryjne, obejmują:
- Przypadki o nietypowym przebiegu klinicznym
- Konieczność różnicowania z innymi jednostkami chorobowymi o podobnym obrazie (np. półpasiec, ospa wietrzna, rumień wielopostaciowy, zespół Stevensa-Johnsona)
- Ciężki przebieg choroby
- Przypadki epidemiologiczne wymagające identyfikacji czynnika etiologicznego
Metody diagnostyki laboratoryjnej
W diagnostyce laboratoryjnej HFMD stosuje się następujące metody:1011
- Izolacja wirusa – pobiera się materiał z wymazu z gardła, z płynu z pęcherzyków lub próbek kału. Próbki z jamy ustnej mają najwyższy wskaźnik izolacji wirusa.3
- Metody molekularne – technika reakcji łańcuchowej polimerazy z odwrotną transkryptazą (RT-PCR) jest obecnie najczęściej stosowaną metodą laboratoryjną, pozwalającą na wykrycie i identyfikację materiału genetycznego wirusa.1213
- Badania serologiczne – polegają na wykrywaniu przeciwciał przeciwko wirusom w fazie ostrej i zdrowienia.3
- Metoda immunoenzymatyczna (ELISA) – stosowana do wykrywania antygenów wirusowych.14
- Badania histopatologiczne – biopsja zmian skórnych w rzadkich, wątpliwych przypadkach.15
Rodzaje pobieranych próbek
W diagnostyce laboratoryjnej HFMD najczęściej pobiera się następujące próbki:916
- Wymaz z gardła – szczególnie przydatny w początkowej fazie choroby
- Wymaz z pęcherzyków – u pacjentów z obecnymi zmianami pęcherzykowymi
- Próbka kału – wirus może być wykrywany w kale do około 6 tygodni po zakażeniu
- Wymaz z odbytu – u pacjentów bez widocznych pęcherzyków
- Płyn mózgowo-rdzeniowy – w przypadkach z podejrzeniem powikłań neurologicznych
W celu optymalnej izolacji wirusa zaleca się pobranie dwóch wymazów – jednego z gardła i drugiego z pęcherzyków lub odbytu.3
Diagnostyka różnicowa
Chorobę rąk, stóp i jamy ustnej należy różnicować z innymi chorobami przebiegającymi z wysypką pęcherzykową lub grudkowo-pęcherzykową oraz zmianami w jamie ustnej:1718
- Herpangina – charakteryzuje się pęcherzykami ograniczonymi głównie do gardła i podniebienia miękkiego
- Zakażenia wirusem opryszczki zwykłej (HSV) – zmiany w jamie ustnej są bardziej ograniczone do warg i przednich części jamy ustnej
- Ospa wietrzna – zmiany skórne są bardziej uogólnione i występują w różnych stadiach rozwoju
- Rumień wielopostaciowy – charakterystyczne zmiany tarczowate
- Zespół Stevensa-Johnsona – cięższe zajęcie błon śluzowych
- Zakażenia mpox (ospa małpia) – inny rozkład i morfologia zmian skórnych
- Ukąszenia owadów – brak typowych zmian w jamie ustnej
Zaawansowane metody diagnostyczne
W ostatnich latach opracowano nowsze metody diagnostyczne, które mogą być stosowane w specjalistycznych ośrodkach:1912
- Technologia mikromacierzy – pozwala na szybką identyfikację różnych szczepów wirusów
- Systemy oceny klinicznej – specjalnie opracowane skale diagnostyczne oceniające wiek, historię ekspozycji i rozkład wysypki
- Multiplex PCR – umożliwiający jednoczesne wykrywanie różnych enterowirusów
Ocena ciężkości choroby
Ważnym aspektem diagnostyki HFMD jest ocena ciężkości choroby, szczególnie w celu identyfikacji przypadków wymagających hospitalizacji lub ścisłego monitorowania.20 Wskaźniki ostrzegawcze, które mogą sugerować ciężki przebieg choroby to:
- Utrzymująca się wysoka gorączka
- Objawy zajęcia układu nerwowego (senność, drżenia kończyn, zaburzenia świadomości)
- Zaburzenia oddychania
- Zaburzenia krążenia
- Podwyższona liczba białych krwinek
- Podwyższony poziom glukozy we krwi
- Podwyższony poziom kwasu mlekowego we krwi
Badania laboratoryjne, które mogą być przydatne w ocenie ciężkości HFMD to:212223
- Morfologia krwi z oznaczeniem liczby białych krwinek (WBC)
- Poziom glukozy we krwi
- Liczba limfocytów
- Poziom kreatyniny
- Markery stanu zapalnego (IL-2, IL-6, IL-8, IL-10, IFN-γ, TNF-α)
- Izoenzym MB kinazy kreatynowej (CK-MB)
Znaczenie identyfikacji szczepu wirusa
Rozróżnienie pomiędzy zakażeniem wywołanym przez coxsackiewirus a enterowirus EV-71 może mieć istotne znaczenie prognostyczne.39 Zakażenia wywołane przez enterowirus EV-71 częściej wiążą się z powikłaniami neurologicznymi i ciężkim przebiegiem choroby. Identyfikacja szczepu wirusa jest szczególnie ważna w przypadku epidemii, aby monitorować rozprzestrzenianie się określonych szczepów i podejmować odpowiednie działania profilaktyczne.18
Przewidywanie przebiegu klinicznego
Większość przypadków HFMD ma łagodny, samoograniczający się przebieg, trwający od 7 do 10 dni.2425 Diagnostyka ma na celu nie tylko potwierdzenie rozpoznania, ale również identyfikację pacjentów z ryzykiem powikłań, takich jak:
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
- Zapalenie mózgu
- Ostre wiotkie porażenie
- Obrzęk płuc pochodzenia neurogennego
- Ataksja móżdżkowa
Pacjenci wymagający hospitalizacji to przede wszystkim ci, którzy nie są w stanie utrzymać odpowiedniego nawodnienia lub u których rozwijają się powikłania neurologiczne bądź krążeniowo-oddechowe.26
Podsumowanie zalecanego postępowania diagnostycznego
W typowych przypadkach HFMD zalecane jest następujące postępowanie diagnostyczne:2728
- Dokładny wywiad chorobowy (wiek, kontakt z chorymi, przebieg objawów)
- Badanie fizykalne ze szczególnym uwzględnieniem charakterystycznych zmian skórnych na dłoniach, stopach i w jamie ustnej
- W większości przypadków nie są konieczne badania laboratoryjne
- W przypadkach wątpliwych diagnostycznie lub o ciężkim przebiegu można rozważyć:
- Pobranie wymazu z gardła i/lub pęcherzyków
- Badanie RT-PCR w kierunku enterowirusów
- Badania serologiczne
- W przypadku podejrzenia powikłań neurologicznych – badanie płynu mózgowo-rdzeniowego
Należy pamiętać, że pacjenci z HFMD są najbardziej zakaźni w pierwszym tygodniu choroby, jednak wydalanie wirusa może trwać przez kilka tygodni po ustąpieniu objawów.2930
Zalecenia odnośnie powrotu do przedszkola lub szkoły
Po zdiagnozowaniu HFMD dziecko powinno pozostać w domu do czasu:3132
- Całkowitego wyschnięcia pęcherzyków
- Wygojenia się owrzodzeń w jamie ustnej
- Ustąpienia gorączki
- Ogólnej poprawy stanu klinicznego
Decyzja o powrocie dziecka do przedszkola lub szkoły powinna być podjęta po konsultacji z lekarzem. W niektórych przypadkach lokalne władze sanitarne mogą wymagać dodatkowych zaświadczeń lub specjalnych procedur, szczególnie w sytuacji epidemii.25
Warto podkreślić, że pomimo dostępności zaawansowanych metod diagnostycznych, rozpoznanie Choroby rąk, stóp i jamy ustnej pozostaje głównie kliniczne i w większości przypadków nie wymaga przeprowadzenia specjalistycznych badań laboratoryjnych. Najważniejsza jest umiejętność rozpoznania charakterystycznego obrazu klinicznego choroby oraz identyfikacji pacjentów z ryzykiem ciężkiego przebiegu wymagających dodatkowej diagnostyki i opieki medycznej.33
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.