Choroba rąk, stóp i jamy ustnej
Etiologia i przyczyny
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej (HFMD) to wysoce zakaźna infekcja wirusowa, głównie dotykająca dzieci poniżej 5 roku życia, wywoływana przez enterowirusy, przede wszystkim Coxsackie A16, Coxsackie A6 oraz Enterowirus 71 (EV-A71). Inkubacja trwa zwykle 3-6 dni, a choroba charakteryzuje się bolesnymi owrzodzeniami w jamie ustnej oraz pęcherzykową wysypką na dłoniach, stopach i czasem na pośladkach czy okolicach narządów płciowych. Transmisja odbywa się drogą kontaktu bezpośredniego z wydzielinami, drogą fekalno-oralną, kropelkową oraz przez kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami. Zakaźność jest największa w pierwszym tygodniu objawów, jednak wirus może być wydalany nawet przez kilka tygodni po ustąpieniu symptomów, co utrudnia kontrolę epidemiologiczną, zwłaszcza w środowiskach dziecięcych. W USA i Europie dominującym patogenem jest Coxsackie A16, natomiast w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej częściej EV-A71, który wiąże się z poważniejszymi powikłaniami neurologicznymi, takimi jak aseptyczne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu czy ostre wiotkie zapalenie rdzenia (AFM).
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej – Etiologia, przyczyny i czynniki wywołujące
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej (HFMD – Hand, foot and mouth disease) to powszechna, wysoce zakaźna choroba wirusowa, która najczęściej dotyka dzieci poniżej 5 roku życia, chociaż może występować również u starszych dzieci i dorosłych.12 Jest ona charakteryzowana przez obecność bolesnych owrzodzeń w jamie ustnej oraz wysypki i pęcherzyków na dłoniach, stopach, a czasem również na pośladkach i okolicach narządów płciowych.3
Główne czynniki etiologiczne
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej jest wywoływana przez wirusy należące do rodziny Enterowirusów. Chociaż istnieje kilka typów wirusów, które mogą powodować tę chorobę, najczęstszymi czynnikami etiologicznymi są:456
- Wirus Coxsackie A16 (CVA16) – jest najczęstszą przyczyną HFMD w Stanach Zjednoczonych i wielu innych krajach, odpowiedzialny za większość typowych przypadków choroby78
- Wirus Coxsackie A6 (CVA6) – stosunkowo niedawno zidentyfikowany jako przyczyna HFMD, często związany z cięższym przebiegiem choroby i nietypowymi zmianami skórnymi910
- Enterowirus 71 (EV-A71) – odpowiedzialny za przypadki HFMD głównie w regionie Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej, częściej związany z poważnymi powikłaniami neurologicznymi, takimi jak zapalenie mózgu1112
Inne szczepy wirusów Coxsackie, które mogą powodować HFMD, obejmują typy A4, A5, A7, A9, A10, B1, B2, B3 i B5, jednak są one rzadziej identyfikowane jako czynniki wywołujące chorobę.1314 Warto zauważyć, że w przeciwieństwie do powszechnej mylnej interpretacji nazwy, choroba rąk, stóp i jamy ustnej nie jest tą samą chorobą co pryszczyca (foot-and-mouth disease), która dotyka tylko zwierzęta i jest wywoływana przez inny wirus.1516
Drogi transmisji zakażenia
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej jest wysoce zakaźna i rozprzestrzenia się w różny sposób. Główne drogi transmisji obejmują:171819
- Kontakt bezpośredni z wydzielinami z nosa, gardła oraz śliną osoby zakażonej2021
- Kontakt z płynem z pęcherzyków obecnych na skórze osoby chorej2223
- Kontakt z kałem osoby zakażonej (droga fekalno-oralna)2425
- Drogą kropelkową – poprzez rozpylone w powietrzu kropelki po kaszlu lub kichaniu osoby zakażonej2627
- Kontakt z zanieczyszczonymi przedmiotami i powierzchniami, które dotykała osoba chora, a następnie dotknięcie oczu, nosa lub ust bez umycia rąk2829
Okres inkubacji i zaraźliwość
Okres inkubacji, czyli czas od ekspozycji na wirusa do pojawienia się pierwszych objawów, wynosi zwykle od 3 do 6 dni.3031 Choroba jest najbardziej zaraźliwa w pierwszym tygodniu od wystąpienia objawów, jednak wirus może być wydalany z organizmu przez kilka tygodni, a nawet miesięcy po ustąpieniu objawów, szczególnie w kale.3233
Co istotne z klinicznego punktu widzenia, osoba zakażona może być źródłem transmisji wirusa już na 2 dni przed pojawieniem się widocznych objawów choroby.34 Ten fakt znacząco utrudnia kontrolę rozprzestrzeniania się infekcji, szczególnie w żłobkach i przedszkolach.
Czynniki ryzyka
Istnieje kilka czynników, które zwiększają ryzyko zakażenia wirusem HFMD:35
- Wiek – dzieci poniżej 5 roku życia są najbardziej podatne na zachorowanie ze względu na niedojrzały układ odpornościowy3637
- Środowisko skupiające dzieci – uczęszczanie do żłobka, przedszkola lub szkoły, gdzie bliski kontakt z innymi dziećmi ułatwia transmisję wirusa38
- Niedostateczna higiena – nieprawidłowe mycie rąk i inne zaniedbania higieniczne sprzyjają rozprzestrzenianiu się wirusa3940
- Osłabiony układ odpornościowy – osoby z upośledzoną odpornością są bardziej podatne na zakażenie41
- Sezonowość – choroba występuje częściej w miesiącach letnich i jesiennych4243
Aspekty epidemiologiczne
HFMD występuje na całym świecie, ale w różnych regionach geograficznych dominują różne szczepy wirusów. W USA i Europie najczęstszą przyczyną choroby jest wirus Coxsackie A16, natomiast w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej częściej występuje Enterowirus 71.4445
Choroba ma tendencję do występowania w formie ognisk epidemicznych, szczególnie w placówkach skupiających dzieci, takich jak żłobki i przedszkola. Typowo, ogniska HFMD występują częściej w ciepłych miesiącach roku – latem i wczesną jesienią.4647
Warto podkreślić, że w większości przypadków w Stanach Zjednoczonych i Europie HFMD ma łagodny przebieg i niski wskaźnik śmiertelności (0,06% do 0,11% w niepowikłanych przypadkach).48 Jednakże, w niektórych krajach azjatyckich odnotowywano poważniejsze epidemie. Na przykład, w Chinach między majem 2008 a czerwcem 2014 roku wystąpiło 10,7 miliona przypadków HFMD, z czego 3046 zakończyło się zgonem z powodu powikłań neurologicznych i sercowo-płucnych.49
Odporność i nawroty choroby
Po przebyciu choroby rąk, stóp i jamy ustnej organizm wytwarza odporność przeciwko konkretnemu typowi wirusa, który ją wywołał.5051 Jednak ze względu na fakt, że HFMD może być wywoływana przez różne typy wirusów, możliwe jest zachorowanie na nią więcej niż jeden raz.5253 Osoba, która wyzdrowiała po zakażeniu jednym typem wirusa, może później zarazić się innym typem wirusa i ponownie zachorować.5455
Jest to istotna informacja kliniczna, którą należy przekazać rodzicom i opiekunom, ponieważ powszechne jest błędne przekonanie, że po przebyciu HFMD nabywa się trwałą odporność na tę chorobę. W rzeczywistości dziecko może zachorować wielokrotnie, zwłaszcza jeśli uczęszcza do placówek, gdzie ma kontakt z dużą liczbą innych dzieci.5657
Szczególne sytuacje kliniczne
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej u dorosłych
Chociaż HFMD najczęściej występuje u dzieci, dorośli również mogą zachorować, szczególnie jeśli mają osłabioną odporność lub bliski kontakt z zakażonymi dziećmi (np. rodzice, opiekunowie, nauczyciele).5859 U dorosłych objawy mogą być łagodniejsze lub nietypowe, co utrudnia rozpoznanie choroby. Wiele osób dorosłych mogło nie nabyć odporności na wirus Coxsackie A16 w dzieciństwie, co czyni je podatnymi na zakażenie, gdy są narażone na kontakt z wirusem.60
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej u kobiet w ciąży
Kobiety w ciąży, które zachorują na HFMD, zwykle przechodzą łagodną infekcję lub mogą być bezobjawowymi nosicielkami wirusa. Obecnie nie ma jednoznacznych dowodów na ryzyko dla płodu związane z HFMD.61 Jednak istnieje potencjalne ryzyko transmisji wirusa na noworodka, jeśli matka jest zakażona tuż przed porodem, co może prowadzić do łagodnej infekcji u dziecka.62 W rzadkich przypadkach może dojść do poważniejszych zakażeń wielonarządowych.63
Nietypowe postacie choroby
Niektóre szczepy wirusów, szczególnie Coxsackie A6, mogą powodować bardziej nietypowe i cięższe formy HFMD. Charakteryzują się one występowaniem zmian skórnych nie tylko na dłoniach, stopach i w jamie ustnej, ale również na tułowiu, kończynach i twarzy, pod postacią pęcherzyków, pęcherzy i strupów.6465
Potencjalne powikłania
Chociaż większość przypadków HFMD ma łagodny i samoograniczający się przebieg, w rzadkich sytuacjach mogą wystąpić powikłania, szczególnie przy zakażeniu Enterowirusem 71 lub niektórymi szczepami Coxsackie A6:6667
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (aseptyczne) – stan zapalny błon otaczających mózg i rdzeń kręgowy68
- Zapalenie mózgu – stan zapalny tkanki mózgowej, najczęściej związany z zakażeniem EV-A716970
- Ostre wiotkie zapalenie rdzenia (AFM – acute flaccid myelitis)71
- Powikłania sercowo-płucne – rzadkie, ale potencjalnie poważne72
- Odwodnienie – ze względu na bolesne owrzodzenia w jamie ustnej, które mogą utrudniać przyjmowanie płynów73
Zapobieganie i szczepienia
Nie istnieje obecnie szczepionka przeciwko HFMD zatwierdzona do stosowania w Stanach Zjednoczonych i Europie.7475 W Chinach dostępne są trzy szczepionki przeciwko Enterowirusowi 71 (jednemu z wirusów powodujących HFMD), jednak nie chronią one przed innymi wirusami wywołującymi tę chorobę, takimi jak Coxsackie A16, A6 czy A10.7677
Ze względu na brak specyficznego leczenia antywirusowego i szczepionki, kluczowe dla zapobiegania rozprzestrzenianiu się HFMD są działania profilaktyczne, takie jak dokładne mycie rąk, dezynfekcja powierzchni, unikanie bliskiego kontaktu z osobami zakażonymi oraz prawidłowa higiena podczas kaszlu i kichania.7879
Warto podkreślić, że obecnie trwają prace nad opracowaniem wielowalentnej szczepionki przeciwko HFMD, która mogłaby chronić przed różnymi typami wirusów powodujących tę chorobę, co stanowiłoby najlepszą strategię w zapobieganiu globalnym epidemiom HFMD.80
Konkluzje etiologiczne
Choroba rąk, stóp i jamy ustnej jest powszechną chorobą wirusową wywoływaną głównie przez enterowirusy, przede wszystkim Coxsackie A16, ale także przez inne typy wirusów Coxsackie oraz Enterowirus 71. Charakteryzuje się wysoką zakaźnością i różnymi drogami transmisji, w tym poprzez bezpośredni kontakt z wydzielinami, drogą kropelkową oraz fekalno-oralną. Chociaż zwykle ma łagodny przebieg i samoistnie ustępuje, rzadko może prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych, szczególnie w przypadku zakażenia Enterowirusem 71.818283
Różnorodność wirusów powodujących HFMD sprawia, że możliwe są ponowne zachorowania, a brak specyficznego leczenia i szczepionki o szerokim spektrum działania podkreśla znaczenie odpowiedniej higieny i działań profilaktycznych w kontrolowaniu rozprzestrzeniania się tej choroby, szczególnie w placówkach skupiających dzieci.8485
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.