Choroba henocha-schönleina
Diagnostyka i diagnoza
Choroba Henocha-Schönleina (HSP) to najczęstsze zapalenie naczyń małych u dzieci, charakteryzujące się odkładaniem kompleksów immunologicznych IgA w ścianach naczyń. Diagnostyka opiera się na kryteriach EULAR/PRINTO/PRES, które wymagają obecności plamicy wyczuwalnej lub wybroczyn bez małopłytkowości oraz co najmniej jednego z objawów: rozlanego bólu brzucha, zapalenia stawów, zajęcia nerek (białkomocz, krwinkomocz, wałeczki erytrocytarne) lub potwierdzenia leukocytoklastycznego zapalenia naczyń z IgA w badaniu histopatologicznym. Badania laboratoryjne, takie jak morfologia krwi, badania układu krzepnięcia, funkcji nerek, stężenie IgA (podwyższone w 50-60% przypadków) oraz markery stanu zapalnego (OB, CRP), służą głównie do wykluczenia innych schorzeń i oceny zajęcia narządów. Biopsja skóry lub nerek z immunofluorescencją wykazującą złogi IgA jest kluczowa w diagnostyce wątpliwych przypadków, zwłaszcza u dorosłych. Badania obrazowe (USG, CT, endoskopia) są pomocne w ocenie powikłań przewodu pokarmowego.
- Diagnostyka Choroby Henocha-Schönleina
- Kryteria diagnostyczne
- Badania laboratoryjne
- Badania obrazowe
- Badanie histopatologiczne
- Diagnostyka różnicowa
- Monitoring pacjentów z HSP
- Szczególne aspekty diagnostyki HSP
- Diagnostyka HSP u dorosłych
- Diagnostyka HSP z dominującymi objawami brzusznymi
- Czynniki ryzyka zaangażowania narządowego
- Podsumowanie diagnostyki HSP
Diagnostyka Choroby Henocha-Schönleina
Choroba Henocha-Schönleina (HSP), znana również jako zapalenie naczyń związane z IgA, to najczęstszy rodzaj zapalenia naczyń krwionośnych u dzieci, charakteryzujący się zapaleniem małych naczyń krwionośnych i odkładaniem się kompleksów immunologicznych IgA w ścianach naczyń. Diagnostyka tej choroby opiera się głównie na obrazie klinicznym, jednak w niektórych przypadkach niezbędne są dodatkowe badania, aby potwierdzić rozpoznanie i ocenić stopień zajęcia narządów wewnętrznych.123
Kryteria diagnostyczne
Diagnoza HSP jest stawiana głównie na podstawie charakterystycznych objawów klinicznych. Obecnie najczęściej wykorzystywane są kryteria diagnostyczne opracowane przez Europejską Ligę Przeciw Reumatyzmowi (EULAR), Międzynarodową Organizację Badań Reumatologii Dziecięcej (PRINTO) i Europejskie Towarzystwo Reumatologii Dziecięcej (PRES). Kryteria te charakteryzują się wysoką czułością (100% u dzieci i 99% u dorosłych) oraz swoistością (87% u dzieci i 86% u dorosłych) i są bardziej dokładne niż starsze kryteria American College of Rheumatology z 1990 roku.456
Według kryteriów EULAR/PRINTO/PRES, do rozpoznania HSP konieczna jest obecność plamicy wyczuwalnej (palpacyjnie) lub wybroczyn bez towarzyszącej małopłytkowości, oraz co najmniej jednego z następujących objawów:78
- Rozlany ból brzucha (angina brzuszna)
- Zapalenie stawów lub bóle stawowe
- Zajęcie nerek (białkomocz, krwinkomocz lub obecność wałeczków erytrocytarnych)
- Leukocytoklastyczne zapalenie naczyń lub rozplemowe kłębuszkowe zapalenie nerek z przewagą złogów IgA w badaniu histopatologicznym
Badania laboratoryjne
Nie istnieje pojedyncze specyficzne badanie laboratoryjne potwierdzające HSP. Badania laboratoryjne wykonuje się głównie w celu wykluczenia innych chorób o podobnym obrazie klinicznym oraz oceny stopnia zajęcia narządów wewnętrznych, zwłaszcza nerek.1112
Podstawowe badania laboratoryjne w diagnostyce HSP obejmują:1314
- Morfologię krwi – zazwyczaj prawidłowa liczba płytek krwi (co odróżnia HSP od małopłytkowości), może występować podwyższony poziom leukocytów z eozynofilią
- Badania układu krzepnięcia – zwykle prawidłowe (czas protrombinowy, czas częściowej tromboplastyny, fibrynogen)
- Badania funkcji nerek – elektrolity, mocznik, kreatynina
- Badanie ogólne moczu – obecność krwinek czerwonych, białka lub wałeczków erytrocytarnych może wskazywać na zajęcie nerek
- Stężenie IgA w surowicy – podwyższone w około 50-60% przypadków, ale nie jest to test specyficzny ani diagnostyczny
- Markery stanu zapalnego – OB (odczyn Biernackiego) i CRP (białko C-reaktywne) mogą być podwyższone
Warto podkreślić, że u pacjentów z HSP poziom IgA w surowicy nie zawsze jest podwyższony i nie stanowi wystarczającego kryterium diagnostycznego. Natomiast podwyższone stężenie galaktozo-deficytowej IgA1 może odróżniać pacjentów z HSP z zapaleniem nerek od tych bez zapalenia nerek, jednak badanie to nie jest powszechnie stosowane w praktyce klinicznej.17
Badania obrazowe
Badania obrazowe nie są rutynowo stosowane w diagnostyce HSP, ale mogą być przydatne w ocenie powikłań, zwłaszcza w przypadku objawów ze strony układu pokarmowego. Najczęściej wykonywane badania obrazowe to:1819
- Ultrasonografia jamy brzusznej – pomocna w wykluczeniu innych przyczyn bólu brzucha oraz w wykrywaniu powikłań, takich jak wgłobienie jelit (intussusception) czy niedrożność jelit
- Tomografia komputerowa (CT) z kontrastem – może uwidocznić pogrubienie i obrzęk ściany jelit charakterystyczne dla HSP
- Endoskopia jelita cienkiego – może wykazać rozlany przekrwienie, obrzęk i nadżerki w dolnym odcinku jelita krętego
Badanie histopatologiczne
Biopsja nie jest konieczna do rozpoznania HSP u dzieci, jeśli obraz kliniczny jest typowy. Jednakże u dorosłych lub w przypadkach wątpliwych diagnostycznie biopsja skóry lub nerek może być bardzo pomocna w potwierdzeniu rozpoznania.2223
- Biopsja skóry – wykazuje leukocytoklastyczne zapalenie naczyń z lub bez martwicy włóknikowej. Charakterystyczne jest odkładanie się złogów IgA w ścianach naczyń, co można stwierdzić za pomocą immunofluorescencji. Biopsję skóry należy wykonać w ciągu 24 godzin od pojawienia się zmian.
- Biopsja nerek – zalecana w przypadkach ciężkiego zajęcia nerek, zespołu nerczycowego lub pogarszającej się funkcji nerek. Charakterystyczne jest odkładanie się złogów IgA w mezangium kłębuszków nerkowych, podobnie jak w nefropatii IgA.
Według międzynarodowego badania chorób nerek u dzieci (ISKDC), nefropatia związana z HSP jest klasyfikowana w zależności od stopnia zmian histopatologicznych w biopsji nerki.27
Diagnostyka różnicowa
Diagnostyka różnicowa HSP obejmuje inne choroby przebiegające z krwawieniami do skóry i/lub zajęciem narządów wewnętrznych:2829
- Małopłytkowość samoistna (ITP)
- Sepsa, szczególnie wywołana przez meningokoki
- Białaczka
- Inne rodzaje zapalenia naczyń (np. zapalenie naczyń związane z ANCA)
- Reakcje polekowe
- Krioglobulinemia
- Zespół hemolityczno-mocznicowy
Monitoring pacjentów z HSP
Ze względu na ryzyko zajęcia nerek, które może wystąpić nawet kilka miesięcy po początkowych objawach, wszyscy pacjenci z HSP wymagają okresowej kontroli funkcji nerek. Zalecenia dotyczące monitorowania obejmują:3132
- Pomiar ciśnienia tętniczego i badanie ogólne moczu w momencie rozpoznania HSP oraz podczas każdej wizyty kontrolnej
- U pacjentów z prawidłowym wynikiem badania moczu (lub z izolowanym krwiomoczem bez zespołu nerczycowego) zaleca się miesięczne badanie moczu przez pierwsze 6 miesięcy od rozpoznania HSP
- U pacjentów z nieprawidłowościami w badaniu moczu oznaczenie mocznika i kreatyniny w surowicy
- W przypadku pacjentów bez białkomoczu zaleca się kontrolę ciśnienia tętniczego i badanie moczu w 7. i 14. dniu oraz po 1, 3, 6 i 12 miesiącach
- U pacjentów z białkomoczem zaleca się kontrolę w 7. i 14. dniu, następnie comiesięcznie przez 1-6 miesięcy, a następnie po 12 miesiącach
Wskazania do konsultacji specjalistycznej
W niektórych przypadkach konieczna jest konsultacja specjalistyczna:3637
- Nefrolog dziecięcy – w przypadku znacznego zajęcia nerek, zespołu nerczycowego, upośledzenia funkcji nerek lub nadciśnienia tętniczego
- Chirurg – przy podejrzeniu powikłań brzusznych, takich jak wgłobienie jelit, perforacja jelit lub krwawienie z przewodu pokarmowego
- Reumatolog – w przypadku ciężkiego przebiegu choroby lub trudności diagnostycznych
Szczególne aspekty diagnostyki HSP
Diagnostyka HSP u dorosłych
U dorosłych przebieg HSP może być cięższy, a zajęcie nerek występuje częściej niż u dzieci. W związku z tym diagnostyka u dorosłych często wymaga szerszego panelu badań:3839
- Biopsja skóry jest zazwyczaj zalecana u dorosłych z podejrzeniem HSP, nawet jeśli obraz kliniczny jest typowy
- Biopsja nerek powinna być rozważona u wszystkich dorosłych pacjentów z HSP, zwłaszcza przy obecności nieprawidłowości w badaniu moczu
- Badania obrazowe jamy brzusznej są często wykonywane przy objawach ze strony przewodu pokarmowego
Diagnostyka HSP z dominującymi objawami brzusznymi
W niektórych przypadkach HSP objawy brzuszne mogą poprzedzać pojawienie się charakterystycznej wysypki, co znacznie utrudnia wczesne rozpoznanie. U pacjentów z niewyjaśnionymi bólami brzucha, zwłaszcza u dzieci, należy brać pod uwagę możliwość HSP, nawet przy braku zmian skórnych.4041
W takich przypadkach pomocne może być:42
- Szczegółowy wywiad w kierunku niedawno przebytych infekcji górnych dróg oddechowych lub przewodu pokarmowego
- Badania obrazowe jamy brzusznej (ultrasonografia, CT)
- Ocena poziomu IgA w surowicy
- Monitorowanie w kierunku pojawienia się zmian skórnych w kolejnych dniach
Warto zauważyć, że wczesne zastosowanie kortykosteroidów może opóźnić pojawienie się charakterystycznej wysypki, co dodatkowo komplikuje diagnostykę.43
Czynniki ryzyka zaangażowania narządowego
Identyfikacja czynników ryzyka zajęcia poszczególnych narządów może pomóc w ukierunkowaniu diagnostyki i monitorowaniu pacjentów z HSP:44
- Obecność zmian skórnych na kończynach górnych stanowi czynnik ryzyka zajęcia przewodu pokarmowego
- Płeć żeńska, obrzęk tkanek miękkich i niski średni objętość płytek krwi (MPV) są czynnikami ryzyka zajęcia stawów
- Płeć żeńska, wiek powyżej 10 lat i wysokie poziomy CRP są czynnikami ryzyka zajęcia nerek
Zajęcie nerek w HSP jest niezależne od zajęcia przewodu pokarmowego lub stawów, dlatego szczególnie staranna obserwacja w kierunku patologii nerek jest wymagana w ostrej fazie choroby, zwłaszcza u dziewcząt powyżej 10 roku życia z wysokim poziomem CRP.45
Podsumowanie diagnostyki HSP
Diagnoza Choroby Henocha-Schönleina opiera się głównie na obrazie klinicznym, ze szczególnym uwzględnieniem charakterystycznej plamicy wyczuwalnej na skórze (zwykle kończyn dolnych i pośladków) oraz obecności co najmniej jednego z następujących objawów: bólu brzucha, zapalenia stawów lub bólów stawowych, lub zajęcia nerek.4647
Badania laboratoryjne i obrazowe nie są specyficzne dla HSP, ale pomagają wykluczyć inne choroby i ocenić stopień zajęcia narządów wewnętrznych. Biopsja skóry lub nerek z immunofluorescencją wykazującą złogi IgA w ścianach naczyń jest najbardziej specyficzną metodą potwierdzenia rozpoznania, szczególnie w przypadkach wątpliwych klinicznie.4849
Kluczowe znaczenie ma systematyczne monitorowanie funkcji nerek, ponieważ zajęcie nerek może wystąpić z opóźnieniem i stanowi najpoważniejsze długoterminowe powikłanie HSP. Zaleca się regularne badanie moczu i pomiar ciśnienia tętniczego przez co najmniej 6 miesięcy od rozpoznania.5051
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.