Chłoniak t-komórkowy skóry
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Chłoniak T-komórkowy skóry (CTCL), w tym najczęstszy ziarniniak grzybiasty (MF) oraz zespół Sézary’ego (SS), charakteryzuje się rokowaniem ściśle zależnym od stadium choroby w momencie rozpoznania. Wczesne stadia (IA-IIA) cechują się wysokim 5-letnim przeżyciem swoistym dla choroby na poziomie 89-98% oraz 10-letnim przeżyciem względnym wynoszącym 90,3%, z medianą przeżycia przekraczającą 20 lat w stadium IA. W zaawansowanych stadiach (IIB-IVB) obserwuje się znaczne pogorszenie rokowania: stadium IIB (guzy skórne) ma medianę przeżycia 3,2 roku i 10-letnie przeżycie względne 42%, stadium III (erytrodermia) medianę 4-6 lat i 10-letnie przeżycie 83%, a stadia IV (zajęcie pozaskórne) medianę przeżycia poniżej 1,5 roku i 10-letnie przeżycie 20% przy zajęciu węzłów chłonnych. Zespół Sézary’ego cechuje się 5-letnim przeżyciem swoistym dla choroby na poziomie 36% i medianą przeżycia 2-4 lata. Negatywne czynniki prognostyczne obejmują wiek ≥60 lat, płeć męską, podwyższony poziom LDH, obecność limfadenopatii, zajęcie krwi i narządów wewnętrznych oraz transformację do chłoniaka z dużych komórek.
- Wstęp do chłoniaka T-komórkowego skóry
- Klasyfikacja stadiów i przeżycie
- Czynniki prognostyczne
- Progresja choroby
- Szczególne podtypy CTCL i ich rokowanie
- Zespół Sézary’ego
- Transformacja do chłoniaka z dużych komórek
- Chłoniak folikulotropowy
- Inne podtypy CTCL
- Przyczyny zgonów
- Biomarkery i nowe kierunki w prognozowaniu
- Modele prognostyczne w ocenie rokowania
- Podsumowanie prognozy
Wstęp do chłoniaka T-komórkowego skóry
Chłoniak T-komórkowy skóry (CTCL – Cutaneous T-cell lymphoma) to rzadka grupa chłoniaków, które pierwotnie zajmują skórę. Najczęstszą postacią CTCL jest ziarniniak grzybiasty (Mycosis fungoides – MF), natomiast zespół Sézary’ego (SS) występuje rzadziej. Rokowanie w CTCL jest ściśle związane ze stopniem zaawansowania choroby (stadium) w momencie rozpoznania, ogólnym stanem zdrowia pacjenta i szczególnym podtypem CTCL.123
Chociaż CTCL w większości przypadków przebiega powoli i nie zagraża życiu, to podobnie jak wszystkie nowotwory, może być śmiertelny w zaawansowanych stadiach. Wczesne rozpoczęcie leczenia ma kluczowe znaczenie dla pomyślnego rokowania.4 Mimo że nie istnieje znane lekarstwo na CTCL, wielu pacjentów doświadcza długotrwałej remisji po leczeniu, a jeszcze więcej żyje bez objawów przez wiele lat.5
Klasyfikacja stadiów i przeżycie
Rokowanie pacjentów z CTCL jest ściśle związane z rozległością choroby (stadium) w momencie rozpoznania. Obecność limfadenopatii oraz zajęcie krwi obwodowej i narządów wewnętrznych zwiększają się wraz z postępem zajęcia skóry i określają grupy złego rokowania.6
Przeżycie w zależności od stadium skóry
Przeżycie pacjentów z CTCL znacząco różni się w zależności od stadium skórnego:7
- Stadium T1 (zajęcie ≤10% powierzchni skóry) – nie wykazano istotnej różnicy między obserwowanym a oczekiwanym przeżyciem; pacjenci mają normalną przewidywaną długość życia
- Stadium T2 (zajęcie ≥10% powierzchni skóry) – 10-letnie względne przeżycie wynosi 67,4%
- Stadium T3 (stadium guzowate) – 10-letnie względne przeżycie wynosi 39,2%
- Stadium T4 (uogólniona erytrodermia) – 10-letnie względne przeżycie wynosi 41,0%
Ogólnie można powiedzieć, że pacjenci zdiagnozowani ze stadium IA ziarniniaka grzybiastego (zmiany plamiste lub naciekowe ograniczone do 10% powierzchni skóry), którzy przechodzą leczenie, mają ogólną oczekiwaną długość życia podobną do dopasowanych pod względem wieku, płci i rasy osób z grupy kontrolnej, z 10-letnim wskaźnikiem przeżycia na poziomie 97-98%.8
Przeżycie zależne od stadium klinicznego
Szczegółowe dane dotyczące przeżycia w zależności od stadium klinicznego:
- Wczesne stadia (IA-IIA) mają korzystne rokowanie z 5-letnim przeżyciem swoistym dla choroby wynoszącym 89-98%12
- Zaawansowane stadia (IIB-IVB) mają gorsze rokowanie:
- Stadium IIB (guzy skórne) – mediana przeżycia wynosi 3,2 roku (10-letni wskaźnik przeżycia 42%)8
- Stadium III (uogólniona erytrodermia) – mediana przeżycia wynosi 4-6 lat (10-letni wskaźnik przeżycia 83%)8
- Stadia IV (zajęcie pozaskórne) – mediana przeżycia poniżej 1,5 roku (10-letni wskaźnik przeżycia 20% dla pacjentów z histologicznie udokumentowanym zajęciem węzłów chłonnych)9
Ogółem przewidywane 10-letnie przeżycie całkowite wynosi 90,3% dla wczesnego stadium choroby w porównaniu do 53,2% dla zaawansowanego stadium choroby.310
| Stadium zaawansowania | 5-letnie przeżycie swoiste dla choroby | 10-letnie przeżycie względne | Mediana przeżycia |
|---|---|---|---|
| Stadium wczesne (IA-IIA) | 89-98% | 90,3% | 20 lat lub więcej (stadium IA) |
| Stadium zaawansowane (IIB-IVB) | 18-56% | 53,2% | Zależy od stadium |
| Stadium IIB (guzki skórne) | – | 42% | 68 miesięcy (3,2 roku) |
| Stadium III (erytrodermia) | – | 83% | 4-6 lat |
| Stadium IVA (węzły chłonne) | – | 20% | 48 miesięcy |
| Stadium IVB (narządy wewnętrzne) | – | – | 33 miesiące |
| Zespół Sézary’ego | 36% | – | 2-4 lata |
Czynniki prognostyczne
Międzynarodowe Konsorcjum Chłoniaków Skórnych (Cutaneous Lymphoma International Consortium) retrospektywnie przeanalizowało 1275 pacjentów i zidentyfikowało cztery niezależne markery prognostyczne wskazujące na gorsze przeżycie:6
- Stadium IV choroby
- Wiek powyżej 60 lat
- Transformacja w chłoniaka z dużych komórek
- Podwyższony poziom dehydrogenazy mleczanowej (LDH)
Analiza wieloczynnikowa kohort pacjentów z MF i SS zidentyfikowała potencjalne niekorzystne czynniki prognostyczne we wczesnych stadiach choroby, takie jak:11
- Płeć męska
- Wiek ≥60 lat
- Obecność nacieków (plaques)
- Choroba folikulotropowa
- Stadium N1/NX (zajęcie węzłów chłonnych)
Negatywne czynniki prognostyczne dla choroby zaawansowanej obejmują:11
- Płeć męska
- Wiek ≥60 lat
- Stadia B1/B2 (zajęcie krwi)
- Stadia N2/N3 (zaawansowane zajęcie węzłów chłonnych)
- Zajęcie narządów wewnętrznych
Dodatkowe czynniki związane ze zmniejszonym przeżyciem i zwiększonym ryzykiem progresji choroby to:9
- Zwiększony wiek
- Płeć męska
- Podwyższony poziom dehydrogenazy mleczanowej (LDH)
- Eozynofilia krwi na początku choroby
Limfadenopatia i zajęcie narządów
Limfadenopatia ma niekorzystny wpływ na rokowanie.7 Pacjenci z rozlanymi węzłami chłonnymi, zajęciem narządów wewnętrznych i transformacją do chłoniaka z dużych komórek T mają agresywny przebieg kliniczny i zwykle umierają z powodu zajęcia narządów wewnętrznych lub infekcji.9
Progresja choroby
Około 25% pacjentów z wczesnymi stadiami choroby później postępuje do stadiów zaawansowanych.12 Kilka badań retrospektywnych wykazało, że u 20% pacjentów choroba postępuje ze stadium I lub II do stadium III lub IV.12
Pacjenci z następującymi cechami mieli wyższe wskaźniki progresji choroby:13
- Zmiany płytkowe obejmujące więcej niż 10% powierzchni ciała
- Wysoki poziom dehydrogenazy mleczanowej
- Wysoki poziom beta-2-mikroglobuliny
- Stadium IB choroby
Szczególne podtypy CTCL i ich rokowanie
Zespół Sézary’ego
Zespół Sézary’ego (zajęcie białaczkowe) ma złe rokowanie z medianą przeżycia wynoszącą 2-4 lata, z lub bez typowej uogólnionej erytrodermii.1415 5-letnie przeżycie swoiste dla choroby w zespole Sézary’ego wynosi 36%.115
To samo badanie retrospektywne z medianą obserwacji 14,5 lat wykazało, że tylko 3% z 1422 pacjentów przeszło z ziarniniaka grzybiastego do zespołu Sézary’ego.12
Transformacja do chłoniaka z dużych komórek
Cytologiczna transformacja z chłoniaka o niskim stopniu złośliwości do chłoniaka o wysokim stopniu złośliwości (transformacja wielkokomórkowa) występuje rzadko (5%) w przebiegu tych chorób i wiąże się ze złym rokowaniem.14
Retrospektywna analiza 100 przypadków z transformacją wielkokomórkową wykazała zmniejszone przeżycie swoiste dla choroby przy:14
- Transformacji pozaskórnej
- Zwiększonym zasięgu zmian skórnych
- Ujemności CD30
Chłoniak folikulotropowy
Rokowanie związane z folikulotropowym ziarniniakiem grzybiastym jest gorsze niż w przypadku klasycznego ziarniniaka grzybiastego w stadium plam i nacieków i odpowiada bardziej ściśle chorobie w stadium guza (stadium IIB).16 Z tego powodu niektórzy autorzy zaproponowali, aby zaburzenie to było klasyfikowane z chorobą w stadium guza (stadium IIB).16 Folikulotropowy ziarniniak grzybiasty ma 5-letni wskaźnik przeżycia swoistego dla choroby wynoszący około 70-80%.16
Inne podtypy CTCL
Rokowanie różni się znacznie w zależności od podtypu CTCL:171819
- Chłoniak podskórny przypominający zapalenie tkanki tłuszczowej (z fenotypem komórek T CD8+, alfa/beta+) – zazwyczaj ma przedłużony przebieg kliniczny z nawracającymi guzkami podskórnymi, ale bez rozsiewu pozaskórnego; 5-letni wskaźnik przeżycia dla takich pacjentów może przekraczać 80%
- Pierwotny skórny chłoniak z obwodowych komórek T, nieokreślony (PTCL-U) – wiąże się ze złym rokowaniem; 5-letni wskaźnik przeżycia wynosi mniej niż 20%, niezależnie od tego, czy choroba objawia się zmianami pojedynczymi/zlokalizowanymi, czy uogólnionymi zmianami skórnymi
- Chłoniak z komórek NK/T typu nosowego manifestujący się w skórze – jest wysoce agresywny, a pacjenci mają medianę przeżycia krótszą niż 12 miesięcy; najważniejszym czynnikiem w przewidywaniu złego wyniku jest początkowa obecność zajęcia pozaskórnego
- Ziarniniakowe skórne chłoniaki z komórek T – mają tendencję do oporności na terapię, z powoli postępującym przebiegiem, który jest wyraźnie gorszy niż w przypadku klasycznego nieziarniniakowego ziarniniaka grzybiastego
- Pierwotna skórna CD4+ małokomórkowa/średniokomórkowa choroba limfoproliferacyjna z komórek T – związana jest z korzystnym rokowaniem, z szacowanym 5-letnim wskaźnikiem przeżycia bez choroby wynoszącym 100%; pacjenci z pojedynczymi lub zlokalizowanymi zmianami skórnymi mają doskonałe rokowanie
- Pierwotny skórny agresywny epidermotropowy chłoniak z cytotoksycznych komórek T CD8+ – często ma agresywny przebieg kliniczny, a pacjenci mają medianę przeżycia wynoszącą 32 miesiące
- Skórny chłoniak z komórek T gamma/delta-dodatnich – pacjenci mają tendencję do agresywnego przebiegu choroby opornej na chemioterapię wielolekową i/lub radioterapię, z medianą przeżycia w jednym badaniu wynoszącą tylko 15 miesięcy; zaobserwowano tendencję do zmniejszonego przeżycia u pacjentów z zajęciem podskórnej tkanki tłuszczowej w porównaniu z pacjentami, którzy mieli chorobę ograniczoną do naskórka lub skóry właściwej
- Pierwotny skórny akralny chłoniak z komórek T CD8+ – wiąże się z doskonałym rokowaniem
Przyczyny zgonów
Najczęstszą przyczyną śmierci podczas fazy guza jest posocznica spowodowana przewlekłym zakażeniem skóry gronkowcami, wirusem opryszczki zwykłej, półpaścem oraz zakażeniami grzybiczymi skóry.6
Późne stadium ziarniniaka grzybiastego lub zespołu Sézary’ego wiąże się ze spadkiem odporności immunologicznej.15 Śmierć najczęściej wynika z zakażenia ogólnoustrojowego, zwłaszcza Staphylococcus aureus lub Pseudomonas aeruginosa.15
Do śmiertelności przyczyniają się również wtórne nowotwory złośliwe, takie jak chłoniak nie-Hodgkinowski wyższego stopnia, choroba Hodgkina, rak okrężnicy i powikłania sercowo-płucne (np. niewydolność wysokoprzepływowa, współistniejąca choroba sercowo-płucna).15
Biomarkery i nowe kierunki w prognozowaniu
Istnieje niezaspokojona potrzeba kliniczna zidentyfikowania, którzy pacjenci będą postępować do zaawansowanego stadium choroby, oraz istnieje duża potrzeba nowych wiarygodnych markerów prognostycznych.2011
Badania nad immunoterapią anty-PD-1 (pembrolizumab) w zaawansowanym CTCL wykazały, że 38% pacjentów osiągnęło trwałą odpowiedź kliniczną, podczas gdy 25% doświadczyło progresji choroby.21 Wyniki wskazują na znaczenie przestrzennej organizacji komórkowej – mianowicie równowagi dystansowania aktywności efektorowych i immunosupresyjnych komórek T – dla przewidywania odpowiedzi na immunoterapię anty-PD-1 w CTCL.21
Badania wykazały, że pacjenci niereagujący na leczenie mają fenotyp immunosupresyjny w porównaniu do pacjentów reagujących, tylko pacjenci reagujący rozwijają mikrośrodowisko guza aktywowane immunologicznie po leczeniu pembrolizumabem, a funkcjonalny stan immunologiczny mikrośrodowiska CTCL zależy od czynników wykraczających poza surowe liczby komórek immunologicznych.22
Modele prognostyczne w ocenie rokowania
W ocenie rokowania pacjentów z CTCL stosuje się różne modele prognostyczne:23
- Międzynarodowy Indeks Prognostyczny (IPI) okazał się najlepszym wskaźnikiem w przewidywaniu całkowitego przeżycia i wczesnej śmiertelności w chłoniakach T-komórkowych obwodowych (PTCL)
- Klasyfikacja stadium Ann Arbor może precyzyjniej przewidywać wskaźnik całkowitej odpowiedzi
- Indeks Prognostyczny dla PTCL (PIT) najlepiej sprawdza się w przewidywaniu OS w chłoniakach z komórek NK/T
Badanie wykazało również znaczenie przeszczepu komórek macierzystych krwiotwórczych (HSCT) u pacjentów z PTCL i NKTCL wysokiego ryzyka lub opornych na leczenie.23
Podsumowanie prognozy
Rokowanie w CTCL jest ściśle związane ze stadium choroby. Podczas gdy pacjenci z wczesnymi stadiami MF mają oczekiwaną długość życia podobną do populacji ogólnej, pacjenci z zaawansowaną chorobą mają znacznie gorsze rokowanie. Stadium TNMB w momencie rozpoznania pozostaje najważniejszym czynnikiem prognostycznym.2
Badania nad trendami 20-letnimi donoszące o zapadalności i związanej z nią śmiertelności pacjentów z ziarniniakiem grzybiastym wykazały spadek wskaźnika śmiertelności w Stanach Zjednoczonych, być może związany ze zwiększonym rozpoznaniem i wcześniejszą diagnozą choroby.9
Chociaż CTCL pozostaje nieuleczalny w większości przypadków, z wyjątkiem pacjentów z chorobą w stadium IA, postępy w badaniach i nowe opcje leczenia wynikające ze współpracy lekarzy i badań klinicznych sprawiają, że pacjenci z CTCL doświadczają lepszej opieki i szeregu skutecznych opcji leczenia.58
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.