Arterioskleroza / miażdżyca
Etiologia i przyczyny
Arterioskleroza to ogólne stwardnienie tętnic, natomiast miażdżyca jest jej specyficzną formą, charakteryzującą się tworzeniem blaszek miażdżycowych złożonych z lipidów, cholesterolu, wapnia i komórek zapalnych. Proces ten rozpoczyna się od uszkodzenia śródbłonka, co prowadzi do akumulacji lipidów i progresji zmian w ścianie naczynia. Miażdżyca rozwija się latami, często zaczynając już w dzieciństwie, i prowadzi do zwężenia tętnic oraz ryzyka pęknięcia blaszki i powstania zakrzepu. Kluczowe etapy to uszkodzenie śródbłonka, tworzenie pasma tłuszczowego, wzrost blaszki i jej destabilizacja. Czynniki ryzyka obejmują dyslipidemię (wysoki LDL, niski HDL), nadciśnienie tętnicze, palenie tytoniu, cukrzycę, otyłość, brak aktywności fizycznej, niezdrową dietę, wysoki poziom trójglicerydów, nadmierne spożycie alkoholu, stres oraz bezdech senny.
Arterioskleroza / miażdżyca – Etiologia, przyczyny powstawania
Arterioskleroza i miażdżyca (atherosclerosis) to terminy, które czasami są używane zamiennie, jednak istnieje różnica między nimi. Arterioskleroza oznacza ogólnie stwardnienie i utratę elastyczności tętnic z różnych przyczyn, natomiast miażdżyca jest specyficznym rodzajem arteriosklerozy, charakteryzującym się gromadzeniem się blaszek miażdżycowych w ścianach tętnic.123
Podstawowe mechanizmy powstawania miażdżycy
Dokładna przyczyna miażdżycy nie jest w pełni poznana. Uważa się jednak, że choroba rozpoczyna się od uszkodzenia lub urazu wewnętrznej warstwy tętnicy (śródbłonka).123 Miażdżyca jest chorobą postępującą powoli, która może rozpocząć się już w dzieciństwie i nasilać się z wiekiem.45
Kiedy wewnętrzna ściana tętnicy zostaje uszkodzona, krwinki i inne substancje gromadzą się w miejscu urazu. Te substancje tworzą się w wewnętrznej wyściółce tętnicy.6 Z czasem tłuszcze, cholesterol i inne substancje również gromadzą się na i w ścianach tętnic serca. Ta akumulacja jest nazywana blaszką miażdżycową. Blaszkę miażdżycową tworzą tłuszcze, cholesterol, wapń, komórki odpornościowe i inne substancje obecne we krwi.167
Blaszka miażdżycowa może powodować zwężenie tętnic, blokowanie przepływu krwi, a także może pęknąć, prowadząc do powstania zakrzepu krwi.16 Proces ten upośledza normalny przepływ krwi przez organizm, utrudniając dostarczanie tlenu i składników odżywczych do narządów i tkanek.8
Fazy rozwoju miażdżycy
Rozwój miażdżycy przebiega w kilku etapach, które trwają wiele lat i obejmują:9
- Uszkodzenie śródbłonka i odpowiedź immunologiczna
- Tworzenie się pasma tłuszczowego
- Wzrost blaszki miażdżycowej
- Pęknięcie lub erozja blaszki
Badania wskazują, że miażdżyca to złożony proces, który często rozpoczyna się w dzieciństwie w postaci drobnych pasm tłuszczowych w tętnicach i postępuje z wiekiem.1011
Czynniki ryzyka miażdżycy
Czynniki ryzyka to warunki lub nawyki, które zwiększają prawdopodobieństwo rozwoju choroby. Prawie połowa Amerykanów ma wysokie ciśnienie krwi, niezdrowy poziom cholesterolu lub pali tytoń. Są to kluczowe czynniki ryzyka, które mogą zapoczątkować gromadzenie się blaszki miażdżycowej.12
Modyfikowalne czynniki ryzyka
Do czynników ryzyka miażdżycy, które można modyfikować, należą:
- Wysoki poziom cholesterolu – zwłaszcza wysokie stężenie lipoprotein o niskiej gęstości (LDL) i niskie stężenie lipoprotein o wysokiej gęstości (HDL)11314
- Wysokie ciśnienie krwi – nadciśnienie może uszkadzać ściany tętnic, umożliwiając gromadzenie się blaszki1516
- Palenie tytoniu – wyroby tytoniowe mogą uszkadzać naczynia krwionośne i serce1718
- Cukrzyca i insulinooporność – wysoki poziom cukru we krwi może uszkadzać wewnętrzne warstwy tętnic, powodując gromadzenie się blaszki1920
- Otyłość – zwiększa ryzyko innych czynników, takich jak nadciśnienie, cukrzyca i podwyższony poziom cholesterolu121
- Brak aktywności fizycznej – siedzący tryb życia i spędzanie dużo czasu przed ekranami są powiązane z niezdrowym poziomem cholesterolu2223
- Niezdrowa dieta – spożywanie dużej ilości pokarmów bogatych w tłuszcze nasycone, tłuszcze trans, cholesterol, sól i cukier2425
- Wysoki poziom trójglicerydów – rodzaj tłuszczu we krwi126
- Nadmierne spożycie alkoholu – może podnosić całkowity poziom cholesterolu2728
- Stres – przewlekły stres może przyczyniać się do wysokiego ciśnienia krwi i innych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego2930
- Bezdech senny – może zwiększać ryzyko miażdżycy3132
Niemodyfikowalne czynniki ryzyka
Niektóre czynniki ryzyka miażdżycy nie mogą być zmienione, należą do nich:
- Wiek – u większości osób gromadzenie się blaszki miażdżycowej rozpoczyna się w dzieciństwie i pogarsza się z wiekiem. U mężczyzn ryzyko wzrasta po 45 roku życia, a u kobiet po 55 roku życia.3334
- Predyspozycje genetyczne – skłonność do miażdżycy wyraźnie występuje rodzinnie, szczególnie przy dziedzicznym zaburzeniu cholesterolu, zwanym hipercholesterolemią rodzinną3536
- Płeć – mężczyźni mają tendencję do rozwijania miażdżycy w młodszym wieku niż kobiety, choć ryzyko dla kobiet wzrasta po menopauzie3738
- Rasa i pochodzenie etniczne – ryzyko zgonu z powodu chorób serca u osób czarnoskórych jest o 30% wyższe niż u osób białych. Osoby pochodzenia południowoazjatyckiego również mają wyższe ryzyko chorób serca.39
Stan zapalny a miażdżyca
Coraz więcej dowodów wskazuje na rolę układu immunologicznego i stanu zapalnego w rozwoju miażdżycy.4041 Przewlekłe stany zapalne mogą uszkadzać śródbłonek naczyniowy, prowadząc do powstawania blaszki miażdżycowej.42
Choroby i stany zapalne, które mogą zwiększać ryzyko miażdżycy, to:143
- Reumatoidalne zapalenie stawów
- Toczeń rumieniowaty układowy
- Łuszczyca
- Zapalne choroby jelit
Wysoki poziom białka C-reaktywnego (CRP) we krwi, który jest markerem stanu zapalnego, może przewidywać zwiększone prawdopodobieństwo zdarzeń niedokrwiennych, choć nie przewiduje wiarygodnie stopnia zaawansowania miażdżycy.4445
Rola infekcji w rozwoju miażdżycy
Zaobserwowano związek między infekcjami a miażdżycą, w szczególności asocjację między serologicznymi dowodami określonych infekcji a chorobą wieńcową (CAD).46 Infekcje niektórymi typami bakterii lub wirusów (takimi jak Helicobacter pylori lub cytomegalowirus) mogą również zwiększać stan zapalny w śródbłonku tętnicy i prowadzić do miażdżycy.47
Mechanizmy patofizjologiczne miażdżycy
Miażdżyca jest inicjowana przez aktywację śródbłonka, po której następuje kaskada zdarzeń (akumulacja lipidów, elementów włóknistych i wapnienia), co wywołuje zwężenie naczynia i aktywację szlaków zapalnych.48
Rola dyslipidemii
Dyslipidemia (wysoki całkowity cholesterol, wysoki LDL lub niski HDL) sprzyja miażdżycy poprzez nasilanie dysfunkcji śródbłonka i szlaków zapalnych w śródbłonku naczyniowym.49 Przewlekłe wysokie stężenie cholesterolu jest głównym czynnikiem przyczyniającym się do miażdżycy.50
Szczególne znaczenie w rozwoju miażdżycy mają:
- Lipoproteina(a) [Lp(a)] – jest pro-miażdżycowa i stanowi niezależny czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych51
- Apolipoproteina B (apoB) – białko występujące w dwóch izoformach: apoB-100 syntetyzowanej w wątrobie i apoB-46 syntetyzowanej w jelitach52
- Małe, gęste LDL – charakterystyczne dla cukrzycy, są wysoce miażdżycorodne53
Rola nadciśnienia i cukrzycy
Nadciśnienie może prowadzić do zapalenia naczyń poprzez mechanizmy zależne od angiotensyny II.54 Cukrzyca prowadzi do tworzenia końcowych produktów zaawansowanej glikacji, które zwiększają produkcję cytokin prozapalnych z komórek śródbłonka.55
Przewlekła choroba nerek sprzyja rozwojowi miażdżycy poprzez kilka szlaków, w tym pogorszenie nadciśnienia i insulinooporności; zmniejszone stężenie apolipoproteiny A-I; oraz zwiększone stężenie lipoproteiny(a), homocysteiny, fibrynogenu i białka C-reaktywnego.56
Rola sił hemodynamicznych
Siły hemodynamiczne stanowią lokalny czynnik ryzyka aterogenezy, ponieważ sprzyjają dysfunkcji śródbłonka.57 Liczne dane korelacyjne wskazujące, że niskie ścinanie lub zaburzony przepływ odpowiada za lokalizację zmian miażdżycowych, podkreślają znaczenie rozgałęzień i bifurkacji tętnic przy wykonywaniu diagnostyki rozwoju lub progresji zmian miażdżycowych.58
Dysfunkcja śródbłonka jest również wyjaśniana przez zmniejszenie biodostępności tlenku azotu (NO). NO jest syntetyzowany z L-argininy w komórkach śródbłonka w reakcji katalizowanej przez eNOS i dyfunduje przez błony komórkowe, docierając do tkanki mięśniowej gładkiej ściany tętnicy. NO promuje relaksację włókien mięśni gładkich, znaną jako rozszerzenie naczyń zależne od śródbłonka, i jest uważany za cząsteczkę o działaniu przeciwmiażdżycowym, ponieważ przeciwdziała aterogenezie i jej powikłaniom.59
Genetyka a miażdżyca
Badania wskazują na rolę czynników genetycznych w modulowaniu zapalenia naczyniowego i stabilności blaszki miażdżycowej. Polimorfizmy genetyczne, takie jak polimorfizm PCSK9 (rs2149041), są związane ze zwiększoną grubością błony wewnętrznej i środkowej tętnicy szyjnej (CIMT), która jest markerem wczesnej miażdżycy.60
Geny potencjalnie zaangażowane w choroby sercowo-naczyniowe obejmują APOA1, APOA5, APOB, APOC1, APOC2, APOE, CDKN1A, CXCL12, SCARB1, SMARCA4 i TERT.61 Zidentyfikowano co najmniej 164 loci ryzyka genetycznego związane z miażdżycą.62
Badania genetyczno-epidemiologiczne zidentyfikowały długą listę genetycznych i niegenetycznych czynników ryzyka CAD. Jednak takie badania wskazują, że wywiad rodzinny jest najważniejszym niezależnym czynnikiem ryzyka.63 Podatność na miażdżycę ma znaczący komponent genetyczny, dlatego ważne jest poinformowanie lekarza o rodzinnej historii miażdżycy.64
Podsumowanie etiologii miażdżycy
Miażdżyca to choroba o złożonej etiologii, która rozwija się przez wiele lat. Uszkodzenie śródbłonka naczyniowego stanowi początkowy etap choroby, po którym następuje kaskada zdarzeń prowadzących do powstawania blaszki miażdżycowej.6566
Czynniki przyczyniające się do tego uszkodzenia obejmują dyslipidemię, nadciśnienie, palenie tytoniu, cukrzycę, otyłość, brak aktywności fizycznej, stany zapalne i predyspozycje genetyczne.167 W miarę postępu choroby, blaszki miażdżycowe mogą zwężać tętnice, prowadząc do niedokrwienia tkanek, lub mogą pęknąć, powodując zakrzepy i poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe.68
Zrozumienie etiologii i mechanizmów miażdżycy pozwala na wczesną interwencję i leczenie, aby zapobiec lub opóźnić postęp choroby i jej powikłania.6970
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.