Alergia na leki
Epidemiologia
Alergia na leki (drug allergy, DA) stanowi istotny problem zdrowotny, dotykający 1-2% pacjentów hospitalizowanych i 3-5% populacji hospitalizowanej, z częstością występowania udokumentowanej alergii na poziomie 5,61% i zapadalnością 277/100 000 populacji. Reakcje alergiczne stanowią około 1/3 wszystkich niepożądanych reakcji na leki (ADRs), które dotyczą 10-20% pacjentów hospitalizowanych i ponad 7% populacji ogólnej. Najczęstszą przyczyną alergii są beta-laktamy i NLPZ, a ciężkie reakcje, takie jak anafilaksja, zespół Stevensa-Johnsona (SJS) i toksyczna nekroliza naskórka (TEN), mają wysoką śmiertelność (SJS 10%, TEN do 50%). Kobiety i osoby starsze są bardziej narażone na alergie lekowe, a u dzieci częstość potwierdzonej alergii jest znacznie niższa niż podejrzenia (0,05% vs. 1,47%). Występuje także istotny wpływ czynników genetycznych, w tym polimorfizmów HLA, oraz infekcji wirusowych na ryzyko rozwoju alergii na leki.
Epidemiologia alergii na leki
Alergia na leki (drug allergy, DA) stanowi istotny problem zdrowotny na całym świecie, często pozbawiając pacjentów optymalnych opcji leczenia i narażając ich na reakcje zagrażające życiu. Prawdziwe obciążenie społeczeństwa alergią na leki pozostaje nieznane, a dopiero niedawne wysiłki w zbieraniu danych poprzez elektroniczną dokumentację medyczną zaczynają dostarczać nowych wzorców występowania tej choroby na świecie.12
Reakcje alergiczne na leki stanowią około jednej trzeciej wszystkich niepożądanych reakcji na leki (adverse drug reactions, ADRs). Niepożądane reakcje na leki dotykają 10-20% pacjentów hospitalizowanych i ponad 7% populacji ogólnej.3 Alergia na leki występuje u 1-2% wszystkich przyjęć do szpitala i 3-5% pacjentów hospitalizowanych, jednak prawdziwa częstość występowania alergii na leki w społeczeństwie, zarówno wśród dzieci, jak i dorosłych, pozostaje nieznana.4
Około 10% populacji ogólnej korzystającej z opieki zdrowotnej twierdzi, że ma alergię na leki, a najczęstszą etykietą jest alergia na penicylinę. Do 20% wizyt na oddziałach ratunkowych z powodu anafilaksji jest spowodowanych alergią na leki, a 15-20% pacjentów hospitalizowanych zgłasza alergię na leki.5
Częstość występowania alergii na leki
W najnowszych badaniach epidemiologicznych wykazano, że bezwzględna częstość występowania udokumentowanej alergii na leki wynosi 5,61%, a zapadalność – 277/100 000 populacji.6 Z kolei inne badanie wykazało, że u 13,5% pacjentów hospitalizowanych występują etykiety alergii na leki, z czego 30,7% stanowili pacjenci niegeriatryczni, a 69,3% pacjenci geriatryczni.7
Niepożądane reakcje na leki są dość powszechne i uważa się, że dotykają do 1 na 10 osób z populacji ogólnej na całym świecie. Leki mogą być odpowiedzialne za nawet 20% zgonów z powodu anafilaksji na świecie.89
W Stanach Zjednoczonych reakcje polekowe występują u około 2-5% pacjentów hospitalizowanych i u ponad 1% pacjentów ambulatoryjnych. Na całym świecie reakcje polekowe występują u około 2-3% pacjentów hospitalizowanych.10
Różnice demograficzne w występowaniu alergii na leki
Kobiety wydają się bardziej narażone na rozwój alergii na leki niż mężczyźni, choć może to wynikać z ogólnej przewagi kobiet w przypadku niepożądanych reakcji na leki.11 Osoby starsze mają zwiększoną częstość występowania niepożądanych reakcji na leki.10
Co ciekawe, wbrew tradycyjnemu przekonaniu, zidentyfikowano nieproporcjonalnie wyższy wskaźnik występowania etykiet alergii na leki wśród osób starszych, a nie w grupie pediatrycznej. Dla osób o najwyższym ryzyku etykietowania stwierdzono znacznie wyższą częstość występowania ogólnych etykiet alergii na leki i alergii na beta-laktamy wśród osób w wieku powyżej 40 lat, co stanowiło większość nowo oznaczonych alergii (377 004, 68,2%).612
Niepożądane reakcje na leki są znacznie częstsze u pacjentów geriatrycznych, a główne przyczyny etykiet alergii na leki były podobne u pacjentów geriatrycznych i niegeriatrycznych. Pacjenci geriatryczni z etykietami alergii na leki mieli znacznie więcej etykietowanych alergii na leki działające na układ sercowo-naczyniowy i niekorzystnych wyników klinicznych.13
Alergia na leki u dzieci
Istnieje mniej badań epidemiologicznych dotyczących alergii na leki u dzieci w porównaniu z dorosłymi. Większość z nich ujawnia, że wiele dzieci z podejrzeniem alergii na leki w rzeczywistości nie jest uczulonych.14
Częstość występowania podejrzenia alergii na leki u dzieci wynosi 1,47%, a częstość występowania potwierdzonej alergii na leki – 0,05%. Według innego badania reakcje nadwrażliwości na leki potwierdzono u 4,4% dzieci.15
Według ogólnokrajowego koreańskiego kwestionariusza częstość występowania objawów alergii na leki u dzieci w wieku szkolnym wynosiła 4,4%, ale częstość występowania zdiagnozowanej alergii na leki wynosiła tylko 1,1%. W tureckim badaniu częstość występowania natychmiastowego typu nadwrażliwości na leki zgłaszanego przez rodziców wynosiła 7,87%, jednak po diagnostyce prawdziwa częstość wynosiła 0,11%.16
Wśród pacjentów skierowanych z powodu podejrzenia nadwrażliwości na leki, większość (n=338, 67,5%) uważano za nadwrażliwych na NLPZ i antybiotyki (n=272, 54,3%). Drugą najczęstszą grupą leków powodującą reakcje nadwrażliwości były antybiotyki, głównie beta-laktamy (n=160, 58,8%), a następnie makrolidy (n=35, 12,9%).17
Częstość nadwrażliwości na NLPZ wynosi 0,6%-5,7% w populacji ogólnej, podczas gdy dokładna częstość występowania nie jest zgłaszana u dzieci. Według najnowszego europejskiego dokumentu dotyczącego NLPZ u dzieci, u dzieci poniżej 10 roku życia większość odpowiedzi jest nieimmunologiczna, krzyżowo nietolerancyjna i łatwo przypisywana współczynnikom, takim jak wysiłek fizyczny lub infekcja.18
Ciężkie reakcje alergiczne na leki
Ciężkie reakcje, w tym anafilaksja, zespoły nadwrażliwości na leki, zespół Stevensa-Johnsona (SJS) i toksyczna nekroliza naskórka (TEN), są również związane ze znaczną zachorowalnością i śmiertelnością.3
Prawdziwa częstość występowania anafilaksji wywołanej lekami jest również nieznana, ponieważ większość badań opierała się na wszystkich przyczynach anafilaksji lub wszystkich przyczynach (zarówno alergicznych, jak i niealergicznych) niepożądanych reakcji na leki.4
Szacowana częstość występowania SJS, która może wystąpić wtórnie do niepożądanych reakcji na leki, wynosi 0,4-1,2 na 1 milion osób rocznie; szacowana częstość występowania TEN wynosi 1,2-6 na 1 milion osób rocznie. Zaobserwowano wzrost liczby ciężkich skórnych reakcji niepożądanych (SCARs) wśród dzieci (osiągających 100 przypadków/rok), prawdopodobnie z powodu aktywnych programów nadzoru farmakologicznego.4
Zgłoszona częstość występowania SJS/TEN wynosi od 1,4 do 6 na milion osobolat. Szacowana śmiertelność z powodu SJS wynosi 10%, nakładania się SJS/TEN 30%, a TEN prawie 50%.19
Leki mogą być odpowiedzialne za nawet 20% zgonów z powodu anafilaksji na świecie.20
Ogólnie rzecz biorąc, leki przeciwinfekcyjne były najczęściej zgłaszanym czynnikiem sprawczym w najcięższych reakcjach nadwrażliwości typu natychmiastowego (anafilaksja) i opóźnionego (zespół Stevensa-Johnsona); obejmują one 1325 zgłoszonych przypadków anafilaksji wywołanej lekami i 1706 przypadków zespołu Stevensa-Johnsona.21
NLPZ (n=21, 42,9%), a następnie antybiotyki (n=11, 22,5%) były najczęstszymi przyczynami anafilaksji, jak zgłosiło 49 pacjentów.22
Zmiany czasowe w epidemiologii alergii na leki
Częstość występowania etykiet alergii na leki była stosunkowo stabilna w ciągu 5-letniego okresu badania (331-352 na 100 000 populacji), aż do znacznego spadku o 16,3% w 2020 roku.21 Roczna częstość występowania nowych etykiet alergii była stabilna w latach 2016-2019, aż do znacznego spadku w 2020 r. (16,3%) podczas pandemii COVID-19.6
Pomimo tych godnych uwagi liczb, systemy opieki zdrowotnej na całym świecie nie zdołały odpowiedzieć na potrzebę pomocy pacjentom alergicznym poprzez zmianę w zapewnieniu specjalistów odpowiednich do radzenia sobie z tym coraz większym problemem.23
Wyniki badań podkreślają pilną potrzebę rozwoju usług alergologicznych na całym świecie.24
Czynniki ryzyka alergii na leki
Mimo że rozwój nadwrażliwości na leki jest niemożliwy do przewidzenia z jakąkolwiek pewnością, niektóre czynniki zostały wyjaśnione, które, gdy są obecne, zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia takiej reakcji.25
Czynniki związane z pacjentem
Czynniki związane z pacjentem, które mogą zwiększać ryzyko alergii na leki, obejmują:
- Wiek (reakcje są częstsze u młodych/w średnim wieku dorosłych i osób starszych)2010
- Płeć (reakcje są mniej powszechne u mężczyzn niż u kobiet)1120
- Obecność polimorfizmów genetycznych i/lub infekcji wirusowych (np. HIV, opryszczka)20
- Wcześniejsze reakcje na leki20
- Choroby współistniejące26
- Genetyka i pochodzenie etniczne11
Etniczny i genetyczny czynnik wydaje się coraz bardziej istotny w predyspozycji do niektórych rodzajów alergii na leki. Badania genetyki medycznej w ostatnich latach koncentrowały się na obszarze genotypów HLA i ich związku z ciężkimi reakcjami nadwrażliwości na leki.11
Czynniki ryzyka rozwoju skórnych alergicznych ADR mogą być związane z pacjentem (np. niektóre typy HLA), lekiem (np. jego reaktywność) i warunkami podstawowymi (np. infekcje wirusowe).24
Istnieje wiele dowodów na to, że pacjenci, którzy wykazali nadwrażliwość na leki w przeszłości, mogą mieć zwiększoną tendencję do rozwijania wrażliwości na nowe leki, a należy zachować większą ostrożność w leczeniu takich pacjentów. Pacjenci z zespołem wielu alergii na leki mogą mieć predylekcję do więcej niż jednego leku, który nie reaguje krzyżowo. Jest to rzadki stan, a szacowana częstość występowania wynosi 2,5% całkowitych podejrzewanych reakcji nadwrażliwości na leki i 0,5% potwierdzonych.25
Czynniki związane z lekiem
Czynniki związane z lekiem, które wpływają na jego immunogenność, obejmują zdolność do działania jako hapten, prohapten lub do wiązania kowalencyjnego z receptorami immunologicznymi.19
Najważniejsze czynniki ryzyka związane z lekiem w przypadku nadwrażliwości na leki dotyczą właściwości chemicznych i masy cząsteczkowej leku. Większe leki o większej złożoności strukturalnej (np. nieludzkie białka) są bardziej prawdopodobnie immunogenne.27
Innym czynnikiem wpływającym na częstość reakcji nadwrażliwości na leki jest droga podania leku; podania miejscowe, domięśniowe i dożylne są bardziej prawdopodobne, że spowodują reakcje nadwrażliwości.27
Stan chorobowy może wpływać na rozwój alergicznych reakcji na leki poprzez zmiany szlaków metabolicznych i wywoływanie zmian w odpowiedziach immunologicznych na leki. Reakcje na leki powinny występować rzadziej wśród osób, których odpowiedź immunologiczna jest upośledzona.25
Nadzór nad alergią na leki
W każdym systemie zaprojektowanym do wykrywania niepożądanych reakcji na leki podstawowe znaczenie ma obserwowanie każdego zespołu lub objawu i zapisywanie go, niezależnie od jego interpretacji.28
Dobrze zaprojektowane badania epidemiologiczne dotyczące reakcji nadwrażliwości na leki są niewystarczające, ponieważ większość badań dotyczyła niepożądanych reakcji na leki. Takie badania będą pomocne w identyfikacji pacjentów zagrożonych rozwojem takich reakcji, w szczególności ciężkich reakcji, i wdrożeniu wczesnych środków zapobiegawczych.29
Dokładne i kompleksowe rejestrowanie alergii na leki jest wymagane do dobrego wykorzystania systemów wspomagania decyzji klinicznych (CDSS) do badania przesiewowego alergii na leki.30
Badania oparte na populacji wykazały potencjał wykorzystania dużych zbiorów danych w badaniach klinicznych i badaniach alergii na leki.12
Pomimo powszechnej akceptacji znaczenia dokładnego rejestrowania alergii na leki i niepożądanych reakcji, większość reakcji była prawdopodobnie niedostatecznie zgłaszana lub nierozpoznawana przez pracowników służby zdrowia.31
Według badaczy, różnice w metodach rejestrowania ograniczają zdolność systemu elektronicznego do ostrzegania klinicystów o dalszych reakcjach. „Chociaż pracownicy służby zdrowia powszechnie doceniają znaczenie rejestrowania tych informacji, obecnie nie ma zgody wśród klinicystów co do tego, co należy rejestrować w elektronicznej dokumentacji medycznej i jak” – napisali autorzy.31
Wyzwania diagnostyczne i przyszłe kierunki
Badania wykazały, że alergia na leki była często diagnozowana i leczona nieodpowiednio, niezależnie od miejsca praktyki, statusu zatrudnienia i specjalności. Pracownicy służby zdrowia wykazali niski poziom wiedzy na temat alergii na leki. Zaawansowana edukacja jest pilnie potrzebna dla lepszego zrozumienia i wypełnienia luk istniejących w wiedzy i praktyce klinicznej alergii na leki.32
Ostateczne kluczowe ustalenie to konsekwentnie zgłaszana niska swoistość alertów alergii na leki. Obecne systemy mają wysokie wskaźniki pomijania alertów, sięgające 90%, co prowadzi do zmęczenia alertami.30
Standaryzacja definicji terminologii stosowanej w alergii na leki zapewni lepszą porównywalność między badaniami, ułatwi walidację testów alergologicznych in vivo i in vitro oraz poprawi nasze zrozumienie mechanizmów immunologicznych leżących u podstaw różnych rodzajów alergii na leki.11
Przyszłe badania powinny skupić się na poprawie swoistości alertów, zmniejszając tym samym wskaźniki pomijania i zmęczenie alertami.30
Nowsze badanie koncentruje się na badaniu mechanizmów w natychmiastowych reakcjach nadwrażliwości na leki nieopośredniczonych przez IgE. Celem jest kompleksowa metodologia zrozumienia innych mechanizmów natychmiastowej alergii na leki.33
Rozwijanie specyficznych narzędzi diagnostycznych, w tym technik definiowania immunogenności i wykorzystanie testów in vivo i in vitro, znacznie pomogłoby w identyfikacji pacjentów z natychmiastowymi reakcjami nadwrażliwości na leki nieopośredniczonymi przez IgE.34
Alergia na leki u dzieci jest ważnym zagadnieniem, mającym wpływ na indywidualną opiekę zdrowotną, ograniczając opcje leczenia i powodując więcej niepożądanych skutków, a także na publiczną opiekę zdrowotną, zwiększając oporność bakteryjną, koszty i długość pobytu w szpitalu.35
Szacuje się, że alergia na leki będzie wzrastać w oparciu o dostępność i stosowanie nowych i ukierunkowanych antybiotyków, szczepionek, chemioterapii, preparatów biologicznych i małych cząsteczek, które mają na celu poprawę opcji pacjenta i jakości życia.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.