1-α-hydroksylaza
1-α-hydroksylaza to kluczowy enzym uczestniczący w bioaktywacji witaminy D w organizmie. Występuje przede wszystkim w komórkach kanalików proksymalnych nerek, gdzie katalizuje przekształcenie 25-hydroksywitaminy D (25(OH)D) do jej aktywnej formy, czyli 1,25-dihydroksywitaminy D (kalcytriol).
Aktywność 1-α-hydroksylazy jest regulowana przez kilka czynników fizjologicznych, w tym stężenie parathormonu (PTH), poziom wapnia i fosforanów w surowicy oraz stężenie fibroblastycznego czynnika wzrostu 23 (FGF-23). Hormon przytarczyc stymuluje aktywność enzymu, natomiast hiperkalcemia, hiperfosfatemia i zwiększone stężenie FGF-23 hamują jego działanie.
Zaburzenia funkcji 1-α-hydroksylazy mogą prowadzić do poważnych konsekwencji klinicznych. Niedobór enzymu, występujący w rzadkiej chorobie genetycznej – witamino-D-zależnej krzywicy typu 1, skutkuje obniżonym stężeniem aktywnej witaminy D i objawami podobnymi do klasycznej krzywicy. Z kolei nadmierna ekspresja enzymu, spotykana w niektórych chorobach ziarniniakowych (np. sarkoidozie) lub nowotworach, może prowadzić do hiperkalcemii i hiperkalciurii.
Aktywność 1-α-hydroksylazy jest przedmiotem badań jako potencjalny cel terapeutyczny w leczeniu chorób związanych z metabolizmem wapnia i witaminy D, a także w niektórych chorobach autoimmunologicznych i nowotworowych, gdzie witamina D wykazuje działanie immunomodulujące i antyproliferacyjne.