Działania niepożądane
Wirus ospy wietrznej

Działania niepożądane wirusa ospy wietrznej

Wirus ospy wietrznej (Varicella-Zoster Virus, VZV) jest czynnikiem etiologicznym dwóch chorób: ospy wietrznej, będącej pierwotnym zakażeniem tym patogenem, oraz półpaśca, który powstaje w wyniku reaktywacji latentnego wirusa. W szczepieniach przeciwko ospie wietrznej wykorzystuje się atenuowany, żywy wirus szczepu Oka, który został wyizolowany i poddany atenuacji w Japonii. Szczep ten jest składnikiem wszystkich dostępnych na rynku szczepionek przeciwko ospie wietrznej, takich jak Varilrix, Varivax czy Priorix-Tetra. Pomimo udowodnionej skuteczności i bezpieczeństwa szczepionek, ich zastosowanie wiąże się z możliwością wystąpienia różnych działań niepożądanych, które wymagają szczegółowej analizy i monitorowania klinicznego.¹²

Najczęstsze działania niepożądane

Do najczęściej występujących działań niepożądanych po podaniu szczepionek zawierających wirus ospy wietrznej należą reakcje miejscowe w miejscu wstrzyknięcia oraz ogólnoustrojowe objawy takie jak gorączka. W przypadku szczepionki Priorix-Tetra, najczęstszymi działaniami niepożądanymi były ból i zaczerwienienie w miejscu wstrzyknięcia oraz gorączka ≥38°C (mierzona w odbycie) lub ≥37,5°C (temperatura mierzona pod pachą/w ustach).³

W badaniach klinicznych szczepionki Varilrix obserwowano tendencję do częstszego występowania bólu, rumienia i obrzęku w miejscu wstrzyknięcia po podaniu drugiej dawki w porównaniu z pierwszą dawką. Warto odnotować, że obrzęk w miejscu wstrzyknięcia oraz gorączka były zgłaszane bardzo często w badaniach u młodzieży i dorosłych. Obrzęk w miejscu wstrzyknięcia był również zgłaszany bardzo często po podaniu drugiej dawki u dzieci w wieku poniżej 13 lat.⁴

W przypadku szczepionki Varivax, w badaniu z grupą kontrolną placebo prowadzonym metodą podwójnie ślepej próby z udziałem 956 zdrowych osób w wieku od 12 miesięcy do 14 lat, jedynymi działaniami niepożądanymi występującymi istotnie częściej u osób zaszczepionych niż u osób otrzymujących placebo były: ból (26,7% w porównaniu z 18,1%) i zaczerwienienie (5,7% w porównaniu z 2,4%) w miejscu wstrzyknięcia oraz wysypka ospopodobna poza miejscem wstrzyknięcia (2,2% w porównaniu z 0,2%).⁵

Reakcje miejscowe

Reakcje miejscowe po podaniu szczepionek zawierających wirus ospy wietrznej obejmują przede wszystkim:

• Ból w miejscu wstrzyknięcia (występujący bardzo często)⁶
• Zaczerwienienie (rumień) w miejscu wstrzyknięcia⁷
• Obrzęk w miejscu wstrzyknięcia⁸
• Wysypka w miejscu wstrzyknięcia⁹
• Wylew krwawy w miejscu wstrzyknięcia (rzadziej)¹⁰
• Stwardnienie (rzadziej)¹¹

Reakcje ogólnoustrojowe

Do najczęstszych reakcji ogólnoustrojowych związanych z podaniem wirusa ospy wietrznej w szczepionkach należą:

• Gorączka (bardzo często, ≥38°C mierzona w odbycie lub ≥37,5°C mierzona pod pachą/w ustach)^{39,5°C; pod pachą/w ustach >39°C)**”>12}
• Wysypka ospopodobna (często)¹³
• Drażliwość (często)¹⁴
• Zmęczenie/osłabienie (niezbyt często)¹⁵
• Ból głowy (niezbyt często)¹⁶

Tabelaryczne zestawienie działań niepożądanych

Poniższa tabela przedstawia szczegółowe zestawienie działań niepożądanych związanych z wirusem ospy wietrznej zawartym w szczepionkach, wraz z częstością ich występowania i opisem. Klasyfikacja częstości: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000), bardzo rzadko (<1/10 000).

Szczególne zaburzenia związane z wirusem ospy wietrznej

Drgawki gorączkowe

Jednym z istotnych działań niepożądanych po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej jest możliwość wystąpienia drgawek gorączkowych, szczególnie po pierwszej dawce szczepionki skojarzonej MMRV (przeciw odrze, śwince, różyczce i ospie wietrznej). Ryzyko występowania drgawek gorączkowych po podaniu pierwszej dawki szczepionki Priorix-Tetra dzieciom w wieku od 9 do 30 miesięcy w porównaniu z sytuacją, gdy podana została jedynie szczepionka przeciw odrze, śwince i różyczce (MMR) lub gdy jednocześnie podano szczepionkę przeciw odrze, śwince i różyczce (MMR) oraz oddzielną przeciw ospie wietrznej (V) zostało ocenione w retrospektywnej analizie zebranych danych.¹⁷

Badanie obejmowało 82 656 dzieci zaszczepionych szczepionką MMRV, 149 259 dzieci zaszczepionych szczepionką przeciw MMR oraz 39 203 dzieci zaszczepionych jednocześnie oddzielnymi szczepionkami przeciw MMR oraz ospie wietrznej. W zależności od definicji przypadku zastosowanej do identyfikacji drgawek gorączkowych w okresie największego ryzyka tj. od 5 do 12 dni po podaniu pierwszej dawki, częstość występowania drgawek gorączkowych wynosiła 2,18 (95% CI: 1,38; 3,45) lub 6,19 (95% CI: 4,71; 8,13) na 10 000 osób dla grupy MMRV oraz 0,49 (95% CI: 0,19; 1,25) lub 2,55 (95% CI: 1,67; 3,89) na 10 000 osób dla odpowiedniej kohorty kontrolnej.¹⁸

Dane te sugerują występowanie jednego dodatkowego przypadku drgawek gorączkowych na 5 882 lub 2 747 osób zaszczepionych szczepionką Priorix-Tetra w porównaniu z odpowiednią kohortą kontrolną, w której podano jedynie szczepionkę przeciw MMR lub jednocześnie oddzielne szczepionki przeciw MMR i ospie wietrznej (ryzyko związane wynosiło odpowiednio 1,70 (95% CI: -1,86; 3,46) oraz 3,64 (95% CI: -6,11; 8,30) na 10 000 osób).¹⁹

Półpasiec

Półpasiec jest istotnym powikłaniem, które może być związane zarówno z naturalnym zakażeniem wirusem ospy wietrznej typu dzikiego, jak i z wirusem zawartym w szczepionce. W badaniach klinicznych szczepionki VARIVAX zgłoszono 12 przypadków półpaśca wśród 9543 zaszczepionych osób w wieku od 12 miesięcy do 12 lat w okresie 84 414 osobo-lat obserwacji kontrolnej. Na tej podstawie wyliczono częstość występowania, która wynosiła co najmniej 14 przypadków na 100 000 osobo-lat, w porównaniu z 77 przypadkami na 100 000 osobo-lat po zakażeniu wirusem ospy wietrznej typu dzikiego.²⁰

Dane z okresu aktywnej obserwacji dotyczące dzieci zaszczepionych szczepionką przeciwko ospie wietrznej (żywą) (szczep Oka/Merck) i obserwowanych przez 14 lat po szczepieniu nie wskazują na wzrost częstości występowania półpaśca w porównaniu z dziećmi po przebytym zakażeniu wirusem ospy wietrznej typu dzikiego przed zarejestrowaniem szczepionki. Obecnie jednak nie jest znany długoterminowy wpływ szczepionki przeciwko ospie wietrznej, żywej (szczep Oka/Merck) na częstość występowania półpaśca.²¹

Istotne jest, że pomimo zgłaszania półpaśca jako działania niepożądanego po szczepieniu, nie ma żadnych przesłanek dotyczących zwiększonego ryzyka wystąpienia półpaśca po szczepieniu w porównaniu z chorobą wywołaną przez wirus typu dzikiego.²²

Neurologiczne działania niepożądane

Poważne neurologiczne działania niepożądane związane z wirusem ospy wietrznej w szczepionkach są rzadkie, ale wymagają szczególnej uwagi ze względu na ich potencjalną ciężkość. Należą do nich:

• Zapalenie mózgu²³
• Zapalenie móżdżku²⁴
• Zespół Guillain-Barré²⁵
• Zapalenie poprzeczne rdzenia kręgowego²⁶
• Zapalenie nerwów obwodowych²⁷
• Udar mózgu²⁸
• Ataksja²⁹

Reakcje zapalenia naczyń

Zapalenie naczyń, w tym plamica Schönleina-Henocha i zespół Kawasaki, są rzadkimi, ale poważnymi działaniami niepożądanymi, które mogą wystąpić po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej. Objawy te wymagają natychmiastowej konsultacji lekarskiej i odpowiedniego leczenia.³⁰

Małopłytkowość

Małopłytkowość i plamica małopłytkowa to rzadkie zaburzenia hematologiczne, które mogą być związane z wirusem ospy wietrznej w szczepionkach. Charakteryzują się zmniejszeniem liczby płytek krwi, co może prowadzić do zwiększonej skłonności do krwawień i siniaków.³¹

Reakcje skórne

Oprócz typowej wysypki ospopodobnej, która jest częstym i spodziewanym działaniem niepożądanym po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej, mogą wystąpić również poważniejsze reakcje skórne, takie jak rumień wielopostaciowy czy zespół Stevensa-Johnsona. Te rzadkie, ale poważne reakcje wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.³²³³

Szczególne grupy pacjentów

Osoby z obniżoną odpornością

U pacjentów z obniżoną odpornością szczepienie żywym atenuowanym wirusem ospy wietrznej jest przeciwwskazane ze względu na ryzyko rozwinięcia ciężkiej, nawet zagrażającej życiu choroby wirusowej. U tych pacjentów zgłaszano przypadki występowania martwiczego zapalenia siatkówki w okresie po wprowadzeniu szczepionki do obrotu.³⁴

Dane z badań klinicznych, które dotyczą pacjentów z grup wysokiego ryzyka, są bardzo ograniczone. Jednakże u tych pacjentów działania niepożądane związane ze szczepieniem (głównie wykwity grudkowo-pęcherzykowe i gorączka) miały zwykle charakter łagodny. Podobnie jak u osób zdrowych, rumień, obrzęk i ból w miejscu podania były łagodne i ustępowały samoistnie.³⁵

Osoby w podeszłym wieku

Na podstawie danych z badań klinicznych nie stwierdzono różnic w profilu bezpieczeństwa u pacjentów w podeszłym wieku (≥ 65 lat) i u osób młodszych.³⁶

Monitorowanie działań niepożądanych po wprowadzeniu do obrotu

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.³⁷

Porównanie ryzyka szczepionki i infekcji naturalnej

Ważne jest podkreślenie, że ryzyko wystąpienia poważnych działań niepożądanych po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej jest znacznie niższe niż ryzyko wystąpienia powikłań po naturalnym zakażeniu wirusem ospy wietrznej typu dzikiego. Na przykład, częstość występowania półpaśca po szczepieniu jest znacznie niższa (14 przypadków na 100 000 osobo-lat) niż po naturalnym zakażeniu (77 przypadków na 100 000 osobo-lat).³⁸

Niektóre działania niepożądane zgłoszone po podaniu szczepionki przeciwko ospie wietrznej (żywej) (szczep Oka/Merck) stanowią także następstwa zakażenia wirusem ospy wietrznej typu dzikiego. Na podstawie danych z badań dotyczących aktywnego nadzoru w okresie po wprowadzeniu produktu do obrotu i zgłoszeń zarejestrowanych w okresie biernego nadzoru po wprowadzeniu produktu do obrotu ustalono, że nic nie wskazuje na zwiększenie ryzyka wystąpienia tych działań niepożądanych po zaszczepieniu w porównaniu z chorobą wywołaną przez wirus typu dzikiego.³⁹