Właściwości farmakodynamiczne
Senes

Właściwości farmakodynamiczne senesu

Senes (Cassia senna L., C. acutifolia Delile lub Cassia angustifolia Vahl) zawiera pochodne 1,8-dihydroksyantracenu, które wykazują działanie przeczyszczające. Substancje te występują w postaci glikozydów, z których najważniejsze są sennozydy (β-O-glikozydy). Sennozydy są główną aktywną substancją preparatów Figura 1 (zawierającego 16,58-22,43 mg glikozydów hydroksyantracenowych w przeliczeniu na sennozyd B/saszetkę) oraz stanowią jeden z aktywnych składników preparatów Normosan i Normosan fix, które zawierają ponadto korę kruszyny (Rhamnus frangula L.).¹²

Biotransformacja i mechanizm działania

Charakterystyczną cechą farmakodynamiczną senozydów jest ich ograniczona biodostępność w górnej części przewodu pokarmowego. β-O-glikozydy nie są absorbowane w górnej części jelita, ponieważ nie ulegają rozkładowi przez ludzkie enzymy trawienne. Dopiero w jelicie grubym, pod wpływem bakterii jelitowych, sennozydy ulegają przekształceniu do aktywnego metabolitu – antronu reiny, który jest odpowiedzialny za efekt przeczyszczający.³⁴

Działanie przeczyszczające senesu opiera się na dwóch odrębnych, ale uzupełniających się mechanizmach:⁵⁶

1. Pobudzenie perystaltyki jelita grubego – mechanizm ten skutkuje przyspieszonym pasażem jelitowym, co skraca czas kontaktu zawartości jelita ze ścianą jelita i zmniejsza absorpcję wody.
2. Wpływ na procesy wydzielnicze – działanie to realizowane jest poprzez dwa współistniejące mechanizmy:
   • Efekt antyabsorpcyjny – hamowanie wchłaniania wody i elektrolitów (głównie jonów Na⁺ i Cl⁻) przez komórki nabłonka okrężnicy
   • Efekt stymulujący wydzielanie – zwiększenie przepuszczalności połączeń międzykomórkowych (tight junctions) oraz stymulacja wydzielania wody i elektrolitów do światła jelita grubego

⁷⁸

Powyższe mechanizmy prowadzą do zwiększenia objętości płynu i elektrolitów w świetle jelita grubego, co ułatwia defekację i zmiękcza stolec. Efekt przeczyszczający objawia się po 8-12 godzinach od podania, co wynika z czasu potrzebnego na transport do okrężnicy oraz przemiany metaboliczne prowadzące do powstania aktywnego związku.⁹¹⁰¹¹

Klasyfikacja farmakoterapeutyczna

Senes należy do grupy leków przeczyszczających kontaktowych, działających bezpośrednio na ścianę jelita. W klasyfikacji ATC preparaty zawierające senes są oznaczone kodem A06AB06, natomiast preparaty złożone zawierające senes i korę kruszyny są klasyfikowane w grupie A06AB.¹²¹³¹⁴

Działanie połączone senesu i kory kruszyny

W preparatach Normosan i Normosan fix, senes występuje w połączeniu z korą kruszyny (Rhamnus frangula L.), która zawiera glukofranguliny i franguliny – odpowiednio O-diglikozydy i O-monoglikozydy. Podobnie jak sennozydy, te β-O-glikozydy nie ulegają hydrolizie przez enzymy trawienne górnego odcinka przewodu pokarmowego i nie są wchłaniane w znaczących ilościach. Dopiero w jelicie grubym, pod wpływem bakterii jelitowych, przekształcane są w aktywny metabolit – emodyno-9-antron.¹⁵¹⁶

Mechanizm działania związków aktywnych z kory kruszyny jest analogiczny do mechanizmu działania senozydów, obejmując pobudzenie perystaltyki oraz modulację procesów wydzielniczych w jelicie grubym. Połączenie senesu z korą kruszyny w preparatach Normosan i Normosan fix zapewnia synergistyczne działanie przeczyszczające, wykorzystując podobne, lecz chemicznie zróżnicowane pochodne antracenowe.¹⁷¹⁸

Dawkowanie substancji aktywnych w preparatach

¹⁹²⁰²¹