Właściwości farmakodynamiczne lidokainy

Lidokaina w postaci chlorowodorku jest lekiem o złożonym profilu farmakodynamicznym, wykorzystywanym zarówno jako środek miejscowo znieczulający, jak i lek przeciwarytmiczny. W klasyfikacji farmakoterapeutycznej przynależy do dwóch głównych grup: leków miejscowo znieczulających o budowie amidowej (kod ATC: N01B B02) oraz leków przeciwarytmicznych klasy Ib (kod ATC: C01BB01). ¹

Mechanizm działania w znieczuleniu miejscowym i regionalnym

Podstawowy mechanizm działania lidokainy polega na zmniejszaniu przepływu kationów przez błony komórkowe, ze szczególnym uwzględnieniem jonów sodu, a przy wyższych stężeniach również jonów potasu. Efekt ten prowadzi do redukcji pobudliwości włókien nerwowych poprzez spowolnienie wzrostu przepuszczalności dla sodu, który jest odpowiedzialny za generowanie potencjału czynnościowego. ²

Na poziomie molekularnym, cząsteczka lidokainy wnika do wnętrza komórki i blokuje kanał sodowy od wewnątrz, wiążąc się ze specyficznym receptorem. Bezpośrednie wbudowywanie się lidokainy w błonę komórkową ma znacznie mniejsze znaczenie w jej mechanizmie działania. ³

Skuteczność działania lidokainy jest ściśle uzależniona od jej zdolności do przenikania do wnętrza komórki, co z kolei zależy od jej stałej dysocjacji (pKa) oraz pH środowiska. Kluczową rolę odgrywa ilość wolnej zasady, której cząsteczki są głównie wbudowywane w lipofilne błony włókien nerwowych. ⁴

Warto zaznaczyć, że w tkankach objętych stanem zapalnym, gdzie pH jest obniżone, miejscowe działanie znieczulające lidokainy jest osłabione. ⁵

Mechanizm działania przeciwarytmicznego

W kontekście działania na mięsień sercowy, lidokaina hamuje przejściowy wzrost przepuszczalności błony dla jonów sodu w fazie plateau potencjału czynnościowego oraz zwiększa wypływ potasu w okresie repolaryzacji. ⁶

We włóknach Purkiniego, które stanowią istotny element układu przewodzącego serca, lidokaina skraca czas trwania potencjałów czynnościowych oraz ich okres refrakcji bezwzględnej, jednocześnie spowalniając przewodzenie impulsów. Co istotne, przewodzenie impulsów w węźle zatokowym i okolicach nadkomorowych pozostaje praktycznie niezmienione. ⁷

Skuteczność kliniczna w znieczuleniu miejscowym i regionalnym

Lidokaina wykazuje zdolność do hamowania funkcji różnych struktur pobudliwych, w tym włókien nerwów czuciowych, ruchowych i autonomicznych, a także układu bodźcotwórczo-przewodzącego serca. W miejscu podania dochodzi do odwracalnego hamowania przewodzenia we wrażliwych włóknach nerwowych. ⁸

Charakterystyczną cechą działania lidokainy jest selektywna utrata funkcji nerwowych w określonej kolejności: najpierw zanika odczuwanie bólu, następnie temperatury, dotyku, a na końcu ucisku. ⁹

Czas działania miejscowo znieczulającego lidokainy może wahać się od 30 minut do 3 godzin, w zależności od zastosowanej techniki znieczulenia. ¹⁰

Skuteczność kliniczna w leczeniu przeciwarytmicznym

W mięśniu sercowym lidokaina podwyższa progi pobudzenia i migotania. ¹¹

Lek wykazuje zdolność do tłumienia heterotopowych stymulatorów i potencjałów czynnościowych pochodzących z potencjałów opóźnionych, a także tachyarytmii powodowanych przez pobudzenie nawrotne. ¹²

Istotną cechą farmakodynamiczną lidokainy jest intensywniejsze wiązanie z kanałami sodowymi przy zdepolaryzowanej błonie komórkowej. Z tego powodu działanie przeciwarytmiczne lidokainy jest szczególnie wyraźne w przypadku zwiększonej częstotliwości wzbudzania. ¹³

Efektywność lidokainy jest wzmocniona przy mniej ujemnych wartościach potencjału spoczynkowego, co występuje np. w przypadku hiperkaliemii lub niedokrwienia mięśnia sercowego. Z kolei w przypadku hiperpolaryzacji, np. związanej z hipokaliemią, działanie lidokainy ulega osłabieniu. ¹⁴

Wykazano kliniczną skuteczność lidokainy w eliminowaniu nawrotowych arytmii komorowych w późnej fazie mięśnia sercowego poprzez dalszy spadek i blokowanie przewodzenia w ścieżce nawrotnej. ¹⁵

Dla uzyskania efektu terapeutycznego w leczeniu zaburzeń rytmu serca stężenie lidokainy w osoczu powinno mieścić się w przedziale 1,5-5 mg/l. Przekroczenie stężenia 5 mg/l wiąże się z ryzykiem wystąpienia objawów toksycznego działania na ośrodkowy układ nerwowy oraz układ sercowo-naczyniowy. ¹⁶

Dodatkowe działania farmakologiczne

Poza podstawowymi efektami, lidokaina wykazuje także słabe działanie parasympatykolityczne. W zależności od stężenia, śródskórnie podawana lidokaina może działać dwojako na naczynia krwionośne: w niskich stężeniach wykazuje łagodne działanie zwężające naczynia (wazokonstrykcyjne), natomiast w wyższych stężeniach działa rozszerzająco na naczynia. ¹⁷

Wpływ na parametry hemodynamiczne

W kontekście działania przeciwarytmicznego, wpływ lidokainy na kurczliwość mięśnia sercowego, ciśnienie krwi, rzut serca i tętno jest bardzo ograniczony. Należy jednak zwrócić uwagę, że pacjenci z zaburzeniami funkcji węzła zatokowego mogą wykazywać zwiększoną wrażliwość na hamujące przewodnictwo działanie lidokainy. ¹⁸

Interesującym aspektem działania farmakodynamicznego lidokainy jest jej zdolność do zwiększania przepływu wieńcowego w bezpośrednim okresie po zawale mięśnia sercowego. ¹⁹

Farmakodynamika u dzieci i młodzieży

W odniesieniu do populacji pediatrycznej, aktualne dane nie wskazują na odmienne właściwości farmakodynamiczne lidokainy u dzieci w porównaniu z osobami dorosłymi. ²⁰