Właściwości farmakodynamiczne cytalopramu

Cytalopram należy do grupy farmakoterapeutycznej określanej jako leki przeciwdepresyjne, selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (kod ATC: N 06 AB 04). Substancja ta charakteryzuje się specyficznym mechanizmem działania oraz określonym profilem farmakodynamicznym, który determinuje jej zastosowanie kliniczne oraz potencjalne działania niepożądane.¹

Mechanizm działania

Badania biochemiczne i behawioralne jednoznacznie wykazały, że cytalopram działa jako silny inhibitor wychwytu serotoniny (5-HT). Istotną cechą leku jest fakt, że długotrwałe leczenie nie prowadzi do rozwoju tolerancji na hamowanie wychwytu 5-HT, co ma znaczenie w terapii długoterminowej zaburzeń depresyjnych.²

Cytalopram wyróżnia się wysoką selektywnością działania jako inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), przy minimalnym wpływie lub całkowitym braku oddziaływania na wychwyt innych neuroprzekaźników, takich jak noradrenalina (NA), dopamina (DA) oraz kwas γ-aminomasłowy (GABA).³

Powinowactwo do receptorów

W przeciwieństwie do trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych oraz niektórych nowszych preparatów z grupy SSRI, cytalopram charakteryzuje się brakiem lub bardzo niskim powinowactwem do licznych receptorów, w tym:

• receptorów serotoninergicznych (5-HT1A, 5-HT2)
• receptorów dopaminergicznych (D1 i D2)
• receptorów adrenergicznych (α1, α2, β)
• receptorów histaminowych H1
• receptorów muskarynowych i cholinergicznych
• receptorów benzodiazepinowych
• receptorów opioidowych

Brak powinowactwa do wymienionych receptorów został potwierdzony w licznych badaniach funkcjonalnych in vitro na wyizolowanych narządach oraz w badaniach funkcjonalnych in vivo.⁴

Profil działań niepożądanych

Dzięki selektywnemu mechanizmowi działania, cytalopram wykazuje mniej typowych działań niepożądanych charakterystycznych dla innych leków przeciwdepresyjnych, takich jak:

• suchość błon śluzowych jamy ustnej – efekt związany z działaniem antycholinergicznym
• zaburzenia pęcherza i jelit – zaparcia, trudności w oddawaniu moczu
• niewyraźne widzenie – związane z blokowaniem receptorów muskarynowych
• uspokojenie polekowe – efekt sedatywny
• toksyczny wpływ na serce – zaburzenia przewodnictwa
• niedociśnienie ortostatyczne – spadek ciśnienia przy zmianie pozycji ciała

Mniejsza częstość występowania tych działań niepożądanych jest bezpośrednio związana z brakiem oddziaływania leku na wymienione wcześniej receptory.⁵

Metabolity cytalopramu

Wszystkie główne metabolity cytalopramu również należą do grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), jednakże charakteryzują się mniejszą siłą i selektywnością działania w porównaniu do związku macierzystego. Warto podkreślić, że wskaźniki selektywności tych metabolitów są jednak wyższe niż w przypadku wielu nowszych leków z grupy SSRI. Co istotne, metabolity cytalopramu nie przyczyniają się do ogólnego działania przeciwdepresyjnego leku.⁶

Wpływ na fazy snu

Cytalopram, podobnie jak trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, inne leki z grupy SSRI oraz inhibitory MAO, wywiera charakterystyczny wpływ na architekturę snu. Przejawia się to skróceniem fazy REM snu oraz wydłużeniem fazy wolnofalowej. Skrócenie fazy REM snu uznawane jest za istotny wskaźnik działania przeciwdepresyjnego substancji leczniczych.⁷

Interakcje farmakodynamiczne

Interesującą właściwością cytalopramu jest fakt, że mimo braku wiązania z receptorami opioidowymi, lek ten nasila działanie przeciwbólowe powszechnie stosowanych opioidowych leków przeciwbólowych. Ponadto, po podaniu cytalopramu obserwowano nasilenie hiperaktywności wywołanej przez d-amfetaminę.⁸

Wpływ na funkcje poznawcze i psychomotoryczne

W badaniach klinicznych wykazano, że cytalopram nie zaburza sprawności poznawczej (funkcji intelektualnej) ani zdolności psychomotorycznych u ludzi. Nie stwierdzono również działania uspokajającego lub wykazano je jedynie w minimalnym stopniu, nawet w przypadku jednoczesnego stosowania z alkoholem. Jest to istotna zaleta leku w porównaniu do innych leków przeciwdepresyjnych, które mogą powodować zaburzenia funkcji poznawczych.⁹

Wpływ na układ hormonalny i funkcje fizjologiczne

W badaniach farmakodynamicznych stwierdzono, że cytalopram:

• nie zmniejsza wydzielania śliny w badaniu z zastosowaniem pojedynczej dawki u ochotników
• nie wpływa istotnie na parametry czynności serca i naczyń u zdrowych ochotników
• nie wywiera wpływu na stężenie prolaktyny i hormonu wzrostu w surowicy

Brak wpływu na wymienione parametry fizjologiczne i hormonalne stanowi przewagę cytalopramu nad innymi lekami przeciwdepresyjnymi, które często zaburzają te funkcje.¹⁰

Wpływ na odstęp QT

W kontrolowanym placebo badaniu EKG przeprowadzonym metodą podwójnie ślepej próby z udziałem zdrowych ochotników, oceniano wpływ cytalopramu na odstęp QT. Wykazano następujące zmiany odstępu QTc (z korektą Fridericia) w porównaniu do wartości wyjściowych:

Obserwacje te mają istotne znaczenie kliniczne, gdyż wydłużenie odstępu QT może predysponować do wystąpienia zaburzeń rytmu serca, co wiąże się z koniecznością zachowania ostrożności przy stosowaniu leku, szczególnie u pacjentów z istniejącymi wcześniej zaburzeniami serca lub przy jednoczesnym stosowaniu innych leków wpływających na odstęp QT.¹¹