Zapalenie dziąseł
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Zapalenie dziąseł (gingivitis) jest odwracalnym stanem zapalnym tkanek dziąseł, którego wczesne rozpoznanie i leczenie, obejmujące profesjonalne oczyszczenie (skaling) oraz poprawę higieny jamy ustnej, pozwala na całkowite wyleczenie i zapobiega progresji do nieodwracalnego zapalenia przyzębia (periodontitis). Nieleczone zapalenie dziąseł prowadzi do utraty przyczepu łącznotkankowego, destrukcji kości wyrostka zębodołowego i ostatecznie utraty zębów. W populacji światowej przewlekłe zapalenie dziąseł jest powszechne, co podkreśla konieczność wczesnej interwencji stomatologicznej. W diagnostyce i monitorowaniu chorób przyzębia obiecujące są biomarkery ślinowe, takie jak MMP-8, MMP-9, TIMP-1, HGF, LBP oraz IL-1β, które w kombinacjach wykazują wysoką czułość i swoistość (do 90-100%) w rozróżnianiu stanów zapalnych dziąseł i przyzębia.
- Prognoza w zapaleniu dziąseł – podstawowe informacje
- Przewidywanie przebiegu i zdrowienia w zapaleniu dziąseł
- Indeksy mikrobiologiczne w prognozowaniu zapalenia dziąseł
- Specjalne uwarunkowania prognostyczne
- Zespół metaboliczny a prognoza zapalenia dziąseł
- Zapalenie dziąseł a rokowanie w nowotworach głowy i szyi
- Powikłania i ich wpływ na prognozę
Prognoza w zapaleniu dziąseł – podstawowe informacje
Zapalenie dziąseł (gingivitis) stanowi istotny problem zdrowotny, nie tylko ze względu na choroby rozwijające się w jamie ustnej, ale także z powodu bezpośredniego związku ze zdrowiem ogólnym organizmu.1 Prognoza w tej jednostce chorobowej jest ściśle uzależniona od czasu rozpoznania i wdrożenia odpowiedniego leczenia. Zapalenie dziąseł, jeśli zostanie wcześnie zidentyfikowane i leczone, może być całkowicie wyleczone, ponieważ stan ten jest odwracalny, a zmienione tkanki mogą powrócić do normy po usunięciu biofilmu nazębnego.2
Konsekwencje progresji choroby
Jeśli zapalenie dziąseł nie zostanie odpowiednio leczone, może przekształcić się w zapalenie przyzębia (periodontitis), powodując utratę przyczepu łącznotkankowego i destrukcję kości, co ostatecznie może prowadzić do utraty zębów.3 Nieleczone przewlekłe zapalenie dziąseł prowadzi do utraty zębów.4 Znacząca część światowej populacji nadal nie myje zębów codziennie, w wyniku czego większość dorosłej populacji na świecie cierpi na przewlekłe zapalenie dziąseł, a jeśli pozostaje nieleczone, część z nich ostatecznie rozwinie zapalenie przyzębia.5
Warto podkreślić, że w przeciwieństwie do innych stadiów chorób dziąseł, zapalenie dziąseł jest wyleczalne, pod warunkiem odpowiednio wczesnego leczenia. Jeśli zauważysz objawy zapalenia dziąseł, powinieneś umówić się na wizytę u dentysty i natychmiast zacząć praktykować lepszą higienę jamy ustnej w domu.6 Nieleczone zapalenie dziąseł może się pogorszyć i przekształcić w zapalenie przyzębia. Na tym etapie choroby dziąseł, dochodzi do utraty kości wokół zębów, co stanowi trwały efekt uboczny prowadzący do efektu domina w problemach zdrowia jamy ustnej.7
Przewidywanie przebiegu i zdrowienia w zapaleniu dziąseł
Odpowiedź na leczenie
Po początkowym oczyszczeniu i skalingu we wczesnych stadiach, zapalenie dziąseł jest zwykle odwracalne przy dobrej higienie jamy ustnej. Zapalenie dziąseł generalnie dobrze reaguje na odpowiednie leczenie.8 Im wcześniej wykryjesz chorobę dziąseł, tym łatwiej możesz nią zarządzać. Zapalenie dziąseł jest odwracalne przy odpowiedniej pielęgnacji i konserwacji, ale może powrócić. Musisz dobrze dbać o zęby i dziąsła między wizytami w gabinecie stomatologicznym.9 Najszybszym sposobem na pozbycie się zapalenia dziąseł jest wizyta u dentysty w celu oczyszczenia i poprawa nawyków higieny jamy ustnej w domu między wizytami.10
Warto zauważyć, że zmiana zapalna może zostać wyleczona po odpowiedniej profesjonalnej opiece, natomiast niekontrolowane zapalenie dziąseł może prowadzić do nieodwracalnego stanu zapalenia przyzębia, charakteryzującego się zniszczeniem tkanek podtrzymujących zęby i kości wyrostka zębodołowego u podatnych osób, co ostatecznie prowadzi do utraty zębów.11
Biomarkery jako czynniki predykcyjne
Istnieje kilka biomarkerów ślinowych, które mogą służyć jako kandydaci do diagnozowania zapalenia dziąseł i przyzębia, głównych zagrożeń dla zdrowia jamy ustnej, wpływających na dziąsła.12 Główne wnioski wskazują, że połączenie wielu testów biomarkerów, a nie stosowanie pojedynczych, może oferować dokładność predykcyjną na poziomie 90% dla grup z zapaleniem dziąseł w porównaniu do grup zdrowych; oraz 100% dla grup z zapaleniem przyzębia w porównaniu do grup zdrowych i grup z zapaleniem dziąseł w porównaniu do grup z zapaleniem przyzębia.13
Kliniczna rola przyszłego wdrożenia tych biomarkerów w praktyce klinicznej związana jest z:
- wczesną diagnozą wyżej wymienionych stanów, przyczyniając się do zapobiegania chorobom
- precyzyjnym monitorowaniem poprawiającego się stanu zdrowia podczas odpowiedniego leczenia periodontologicznego14
Analiza ROC i AUC dla MMP-8, MMP-9 i TIMP-1 wykazała interesujące wyniki: mimo że tylko MMP-9, jako pojedynczy biomarker, wydawał się zdolny do rozróżniania (tylko) między grupami zdrowymi a grupami z zapaleniem przyzębia, różne kombinacje tych trzech biomarkerów okazały się skutecznie rozróżniać:
- między wszystkimi trzema porównaniami grup, poprzez stosunki MMP-9/TIMP-1 i (MMP-8+MMP-9)/TIMP-1
- między grupami zdrowymi a zapaleniem przyzębia oraz grupami z zapaleniem dziąseł a zapaleniem przyzębia poprzez stosunek MMP-8/TIMP-1 i sumę MMP-8+MMP-915
Analiza CART określiła panel biomarkerów, w tym HGF, MMP-9, LBP, TIMP-1 i IL-1b, które najskuteczniej przewidywały pacjentów z zapaleniem przyzębia lub zapaleniem dziąseł z dokładnością 90%, osiągając nawet 100% w niektórych przypadkach.16 Ogólnie wyniki wskazały przede wszystkim, że kombinacje biomarkerów (wśród MMP-8, MMP-9 i TIMP-1) mogą mieć istotną wartość dyskryminacyjną i moc prognostyczną wśród trzech grup, ale także inne biomarkery, takie jak HGF, OPG, IL-1b i LBP, wykazały ważną wartość dyskryminacyjną według analizy CART.17
Indeksy mikrobiologiczne w prognozowaniu zapalenia dziąseł
Modelowanie predykcyjne
Modelowanie predykcyjne chorób ludzkich w oparciu o mikrobiotę ma wielki potencjał, ale pozostaje wyzwaniem.18 Proponowane mikrobiologiczne indeksy zapalenia dziąseł klasyfikowały typy gospodarzy z 74% wiarygodnością, a gdy testowano je na innej kohorcie 41 członków, rozróżniały zdrowe od chorych osób z 95% dokładnością.19 Ponadto stan mikrobioty w naturalnie występującym zapaleniu dziąseł przewidywał stan mikrobioty i nasilenie późniejszego eksperymentalnie wywołanego zapalenia dziąseł (EG) (ale nie stan mikrobioty podczas zdrowego okresu bazowego).20
Wyniki sugerowały, że struktura mikrobiologiczna płytki nazębnej jest w stanie klasyfikować podatność i nasilenie zapalenia dziąseł w naturalnych populacjach ludzkich, a populacja mikrobiologiczna płytki nazębnej podczas naturalnego zapalenia dziąseł (NG) może przewidzieć strukturę populacji podczas późniejszego epizodu eksperymentalnie wywołanego zapalenia dziąseł u tego samego podmiotu.21
Czynniki zależne od gospodarza
Utrzymywanie się wyników choroby, a także struktury mikrobioty u większości gospodarzy podczas EG (w porównaniu z NG) sugerowało obecność czynników zależnych od gospodarza (i prawdopodobnie osobistych) w określaniu podatności na ponowne wystąpienie zapalenia dziąseł w naturalnych populacjach ludzkich.22 Silna korelacja między PC1 a objawem choroby (Wskaźnik Dziąsłowy Mazza) zarówno między podmiotami, jak i w ramach podmiotów, sugerowała więc, że PC1 mógłby potencjalnie modelować progresję choroby i klasyfikować podmioty zgodnie z ich stanem chorobowym.23
MiG27 był silnie skorelowany ze Wskaźnikiem Dziąsłowym Mazza podczas przejścia zarówno z NG do wartości wyjściowej, jak i z wartości wyjściowej do EG: obszar pod krzywą charakterystyki operacyjnej odbiornika wynosił 99,52% dla przejścia NG do wartości wyjściowej i 99,84% dla przejścia od wartości wyjściowej do EG.24
Moc prognostyczna MiG27 została przetestowana poprzez przewidywanie stanu zapalenia dziąseł u 41 gospodarzy w kohorcie 41 gospodarzy przy użyciu ich mikrobioty NG.25 MiG15 mógł różnicować zapalenie dziąseł i zdrowie dla 41 podmiotów walidacyjnych z wysoką dokładnością, podobnie jak MiG27.26 Indeks MiG-S został obliczony dla każdego gospodarza.27
Specjalne uwarunkowania prognostyczne
Zespół metaboliczny a prognoza zapalenia dziąseł
Osoby narażone na komponenty zespołu metabolicznego (MetS) miały o 54% wyższe ryzyko krwawienia dziąseł (tj. niestabilnego zapalenia przyzębia lub zapalenia dziąseł) (surowy OR 1,54; 95% C.I. 1,29-1,85; p<0,01) niż osoby nienarażone.28 Obserwowany specyficzny dla kobiet związek krwawienia dziąseł z pojedynczymi i złożonymi komponentami MetS rozwija periodontologię płci i precyzji.29
Na każdy wzrost jednostkowy składników MetS istniało równoległe zwiększone ryzyko krwawienia dziąseł o 18% (OR 1,18; 95% C.I. 1,10-1,25; p<0,001).30 Każdy dodatkowy składnik MetS zwiększał ryzyko zapalenia dziąseł o 16% (OR 1,16; 95% C.I. 1,07-1,25; p<0,001) i niestabilnego zapalenia przyzębia o 26% (OR 1,26; 95% C.I. 1,14-1,39; p<0,001).31 Jedyną cechą MetS z istotnym związkiem u mężczyzn było wysokie ciśnienie tętnicze z zapaleniem przyzębia.32 Składniki MetS nie poprawiły istotnie przewidywania krwawiących/niekrwawiących chorób przyzębia.33
Zapalenie dziąseł a rokowanie w nowotworach głowy i szyi
Stopień utraty kości wyrostka zębodołowego, określony przez OPG, oraz jakość życia związana ze zdrowiem jamy ustnej (HRQoL) uzyskane w momencie diagnozy raka płaskonabłonkowego głowy i szyi (HNSCC), przewidywały długoterminowe przeżycie.34 Obecna utrata kości wyrostka zębodołowego przewidywała przeżycie (RR=2,28, CI: 1,22-4,28, p=0,01).35 Zgłoszona dentystyczna HRQoL przewidywała przeżycie (RR=2,17, CI: 1,17-4,01, p=0,014).36
Długoterminowe przeżycie było dalej badane za pomocą wieloczynnikowych analiz regresji Coxa. Współzmienne kontrolne obejmowały wiek w momencie diagnozy, płeć, status guza HPV, stadium kliniczne, palenie tytoniu, spożycie alkoholu i choroby współistniejące (ACE-27). W tej analizie zgłoszona dentystyczna HRQoL przewidywała przeżycie (RR=2,17, CI: 1,17-4,01, p=0,014), podczas gdy tempo utraty kości wyrostka zębodołowego wykazywało tendencję do przewidywania przeżycia, ale nie osiągnęło istotności statystycznej (RR=1,95, CI: 0,98-3,87, p=0,056).37 Obecna praca wykazała, że zapalenie przyzębia w momencie diagnozy raka głowy i szyi przewiduje dalsze przeżycie. Podobnie, pacjenci zgłaszający niską dentystyczną HRQoL doświadczali gorszych wyników przeżycia.38
Powikłania i ich wpływ na prognozę
Powikłania ogólnoustrojowe
Zapalenie dziąseł nie stanowi bezpośredniego znaczącego zagrożenia dla zdrowia zdrowej osoby, ale może przyczyniać się do chorób i powodować lokalne i ogólnoustrojowe powikłania.39 Najczęstszym powikłaniem przewlekłego zapalenia dziąseł jest progresja do choroby przyzębia i utrata zębów.40
Ostre martwicze wrzodziejące zapalenie dziąseł (ANUG) reaguje na leczenie, jeśli obrona gospodarza jest nienaruszona. Noma wymaga agresywnego leczenia antybiotykami i miejscowego oczyszczania. Zwykły przebieg jest ostry, nawracający, przerywany i przewlekły.41 ANUG może postępować do miejscowych tkanek miękkich jamy ustnej, powodując nomę lub cancrum oris, lub może rozprzestrzeniać się drogą krwi do dowolnej innej części ciała.42 ANUG, które postępuje do nomy, wiąże się ze śmiertelnością na poziomie do 70% bez odpowiednich antybiotyków i oczyszczania.43
Stan przejściowy i jego znaczenie prognostyczne
W badaniach mikrobiologicznych zaobserwowano, że większość dorosłych doświadcza epizodów zapalenia dziąseł, które mogą postępować do nieodwracalnego, przewlekłego stanu zapalenia przyzębia, ale rola płytki nazębnej w powstawaniu zapalenia dziąseł i progresji do zapalenia przyzębia pozostaje nieuchwytna.44 Dlatego postawiono hipotezę, że dni 1-3 po skalingu zębów reprezentują stadium stanu zdrowia (SoH).45 Stadium SoH charakteryzowało się wyraźną aktywacją zarówno cytokin pro-, jak i przeciwzapalnych, które stabilizowały się w późniejszych stadiach eksperymentalnego zapalenia dziąseł (EG).46
Warto zauważyć, że tempo deplecji betainy i bakterii Rothia podczas indukcji EG nie jest stałe: oba stromo spadły podczas stadium SoH, a następnie stopniowo się stabilizowały.47 Stadium SoH, pomimo braku klinicznie obserwowalnych zmian w krwawieniu (w porównaniu z wartością wyjściową), jest najbardziej aktywną i ważną fazą zarówno w zmianie strukturalnej mikrobiomów, jak i w metabolizmie mikrobowym napędzającym zapalenie dziąseł.48 Odpowiedzi mikrobiomów jamy ustnej na stan chorobowy, czy to zapalenie dziąseł, czy zapalenie przyzębia, mogą być wysoce spójne w populacjach ludzkich.49
Wzorce i charakter takich zmian mikrobiomów leżących u podstaw rozwoju chorób przewlekłych, niezależnie od tego, czy są zachowane, czy rozbieżne wśród wielu przewlekłych stanów zapalnych w jamie ustnej lub innych miejscach ludzkiego ciała, mogą rzucić nowe światło na etiologię chorób i pomóc w udoskonaleniu diagnozy, zapobiegania i leczenia.50 W ten sposób mikrobiom określony, przejściowy stan dziąseł SoH jest kluczowym ogniwem między zapaleniem dziąseł, zapaleniem przyzębia i starzeniem się.51
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.