Zaburzenia lękowe
Epidemiologia
Zaburzenia lękowe stanowią najczęściej diagnozowaną grupę zaburzeń psychicznych na świecie, dotykając około 301 milionów osób, co odpowiada 4,05% globalnej populacji. W latach 1990-2019 liczba przypadków wzrosła o ponad 50%, a w 2019 roku odnotowano 45,82 miliona nowych zachorowań oraz 28,68 miliona lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALYs). Najwyższe wskaźniki występowania obserwuje się w krajach o wysokim dochodzie, takich jak USA (19,1% rocznie, 31,1% w ciągu życia) i Australia (17,2% w ciągu 12 miesięcy). Zaburzenia lękowe rozpoczynają się zwykle we wczesnym wieku, z szczytem zachorowalności w grupie 10-14 lat, a ich rozpowszechnienie maleje po 45. roku życia. Kobiety są diagnozowane dwukrotnie częściej niż mężczyźni, choć wzrost zachorowalności w ostatnich dekadach jest wyższy u mężczyzn. Najczęstsze podtypy to fobie specyficzne (8-12%), zaburzenie lękowe społeczne (7%) oraz zaburzenie paniki (2-3%).
- Epidemiologia zaburzeń lękowych
- Rozpowszechnienie globalne
- Rozpowszechnienie w poszczególnych regionach
- Rozpowszechnienie poszczególnych typów zaburzeń lękowych
- Różnice demograficzne w rozpowszechnieniu
- Trendy czasowe i przewidywania
- Czynniki ryzyka i obciążenie chorobą
- Współwystępowanie i implikacje kliniczne
- Metody nadzoru i oceny
- Luka w leczeniu i implikacje dla zdrowia publicznego
- Stygmatyzacja i percepcja społeczna
- Wnioski z badań epidemiologicznych
Epidemiologia zaburzeń lękowych
Zaburzenia lękowe stanowią najczęstszą grupę zaburzeń psychicznych na świecie, wpływając znacząco na funkcjonowanie społeczne, zawodowe i osobiste dotkniętych nimi osób. Według najnowszych globalnych danych epidemiologicznych, zaburzenia lękowe dotykają około 301 milionów ludzi na świecie, co stanowi około 4,05% globalnej populacji12. Liczba osób dotkniętych tymi zaburzeniami wzrosła o ponad 55% w latach 1990-2019, wskazując na rosnący globalny problem zdrowia psychicznego3.
Rozpowszechnienie globalne
Badania epidemiologiczne konsekwentnie dokumentują, że zaburzenia lękowe są najbardziej rozpowszechnioną klasą zaburzeń psychicznych4. Według danych z Global Burden of Disease Study z 2019 roku, globalnie zidentyfikowano 45,82 miliona nowych przypadków zaburzeń lękowych, 301,39 miliona przypadków występujących oraz 28,68 miliona DALYs (lat życia skorygowanych niepełnosprawnością)5. Chociaż standaryzowane względem wieku wskaźniki obciążenia zaburzeniami lękowymi pozostały stabilne w ciągu ostatnich trzech dekad, bezwzględna liczba przypadków wzrosła o 50% od 1990 roku6.
Rozpowszechnienie zaburzeń lękowych wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne. Przegląd systematyczny obejmujący 89 krajów ujawnił wahania częstości występowania od 0,9% w Chinach do 28,3% w Afganistanie7. Według badań World Mental Health Surveys, najwyższe wskaźniki występowania zaburzeń lękowych odnotowano w krajach o wysokim dochodzie, szczególnie w Australii, Stanach Zjednoczonych i krajach europejskich8.
Rozpowszechnienie w poszczególnych regionach
W Stanach Zjednoczonych szacuje się, że 19,1% dorosłych doświadczyło zaburzeń lękowych w ciągu ostatniego roku, a 31,1% doświadcza tych zaburzeń w jakimś momencie życia9. Według National Institute of Mental Health, zaburzenia lękowe są najczęstszymi zaburzeniami psychicznymi w USA, z całożyciowym rozpowszechnieniem wynoszącym 28,8%1011.
W Australii najnowsze dane z National Study of Mental Health and Wellbeing (2020-2022) wskazują, że 17,2% (3,4 miliona) osób w wieku 16-85 lat doświadczyło zaburzeń lękowych w ciągu 12 miesięcy, co czyni je najczęstszą grupą zaburzeń psychicznych12.
W Indiach, według National Mental Health Survey z 2016 roku, ważone rozpowszechnienie zaburzeń lękowych wyniosło 2,57% wśród dorosłej populacji ogólnej, przy czym agorafobia była najczęstsza (1,6%), a następnie uogólnione zaburzenie lękowe (0,57%)13.
W Europie, Afryce i Azji, całożyciowe wskaźniki zaburzeń lękowych wahają się między 9% a 16%, a roczne wskaźniki między 4% a 7%14. Przegląd przeprowadzony w 2004 roku w Europie wykazał, że około jedna na cztery osoby spełniała kryteria przynajmniej jednego z zaburzeń DSM-IV w jakimś momencie życia, w tym zaburzeń lękowych (13,6%)15.
Rozpowszechnienie poszczególnych typów zaburzeń lękowych
Wśród zaburzeń lękowych, fobie specyficzne oraz zaburzenie lękowe społeczne (fobia społeczna) są najczęściej występującymi zaburzeniami16. Według danych z American Psychiatric Association, szacunkowe rozpowszechnienie różnych zaburzeń lękowych w USA w danym roku wynosi:
- Fobie specyficzne: 8-12%
- Zaburzenie lękowe społeczne: 7%
- Zaburzenie paniki: 2-3%
- Agorafobia: 1-1,7% (młodzież i dorośli; światowo)
- Uogólnione zaburzenie lękowe: 0,9% (młodzież), 2,9% (dorośli)
- Zaburzenie lękowe separacyjne: 4% (dzieci), 1,6% (młodzież), 0,9-1,9% (dorośli)
- Mutyzm wybiórczy: 0,03-1,9% (USA, Europa, Izrael)17
Uogólnione zaburzenie lękowe (GAD) ma 12-miesięczne rozpowszechnienie szacowane na 2,9% dorosłej populacji ogólnej Stanów Zjednoczonych, podczas gdy średnie 12-miesięczne rozpowszechnienie na świecie wynosi 1,3% (z zakresem od 0,2% do 4,3%)18.
Zaburzenie lękowe społeczne (fobia społeczna) jest trzecim najczęstszym zaburzeniem psychicznym po depresji i zaburzeniach związanych z używaniem alkoholu, z 12-miesięcznym i całożyciowym rozpowszechnieniem wynoszącym odpowiednio 7,9% i 13,3% w USA19. Częstość występowania SAD jest znacznie wyższa w Stanach Zjednoczonych (7%) niż w innych krajach (0,5% do 2,0% na świecie)20.
Zaburzenie paniki ma 12-miesięczne rozpowszechnienie w populacji ogólnej szacowane na około 2-3% u dorosłych i młodzieży w Stanach Zjednoczonych i kilku krajach europejskich21.
Różnice demograficzne w rozpowszechnieniu
Różnice płciowe
Konsekwentnie obserwuje się różnice płciowe w rozpowszechnieniu zaburzeń lękowych. Kobiety są dwa razy częściej diagnozowane z zaburzeniami lękowymi niż mężczyźni22. W USA roczne rozpowszechnienie jakiegokolwiek zaburzenia lękowego było wyższe u kobiet (23,4%) niż u mężczyzn (14,3%)23. Stosunek kobiet do mężczyzn w przypadku jakiegokolwiek zaburzenia lękowego w ciągu życia wynosi 3:224.
Współczynnik zachorowalności na zaburzenia lękowe wśród kobiet był nieco wyższy niż u mężczyzn, szczególnie wśród osób w wieku 55-64 lat25. Jednakże, analiza joinpoint regresji wykazała, że przyrosty średnich rocznych zmian procentowych w standaryzowanym według wieku współczynniku zachorowalności (0,068 vs 0,012) i ASDR (0,035 vs 0,015) dla zaburzeń lękowych globalnie były wyższe wśród mężczyzn niż kobiet26.
Różnice wiekowe
| Grupa wiekowa | Charakterystyka występowania | Szczególne obserwacje |
|---|---|---|
| Dzieci i młodzież | Wysoka częstość występowania, wczesny początek | 31,9% młodzieży miało jakiekolwiek zaburzenie lękowe; wyższe u dziewcząt (38,0%) niż u chłopców (26,1%) |
| 10-14 lat | Szczyt zachorowalności | Współczynnik zachorowalności wzrasta do szczytu w wieku 10-14 lat |
| 15-44 lat | Utrzymujący się wysoki poziom | Relatywnie wysoki poziom do wieku 40-44 lat |
| 45+ lat | Znaczny spadek | Spadek występowania u osób powyżej 45 roku życia |
| 65+ lat | Najniższe wskaźniki | Naturalne zmniejszenie wskaźników rozpowszechnienia z wiekiem |
Zaburzenia lękowe zazwyczaj rozpoczynają się we wczesnym wieku. Około 50% przypadków rozwija się do 11 roku życia, a 80% do 20 roku życia27. Ten wczesny wiek początku może prowadzić do szczególnej podatności osób z zaburzeniami lękowymi na choroby depresyjne, używanie substancji i inne konflikty psychologiczne28.
Częstość występowania zaburzeń lękowych wykazuje zależność od wieku, przy czym młodsze osoby mają wyższe wskaźniki. W Australii prawie dwie na pięć osób (38,8%) w wieku 16-24 lat miało 12-miesięczne zaburzenie psychiczne29. Natomiast u osób starszych (w wieku 65 lat i więcej) rozpowszechnienie zaburzeń lękowych spada do około 0,4-0,7%30.
Współczynnik zachorowalności na zaburzenia lękowe wzrósł do szczytu w wieku 10-14 lat, pozostał na relatywnie wysokim poziomie do wieku 40-44 lat, a następnie znacznie spadł u obu płci w 2019 roku31.
Różnice etniczne i socjoekonomiczne
Rozpowszechnienie zaburzeń lękowych różni się w zależności od grupy etnicznej i socjoekonomicznej. W Stanach Zjednoczonych respondenci, którzy byli biali, rdzenni Amerykanie lub Latynosi częściej byli diagnozowani z zaburzeniem lękowym w porównaniu do osób pochodzenia afroamerykańskiego32.
Rozpowszechnienie zaburzeń lękowych wydaje się wzrastać wraz z rozwojem socjoekonomicznym, wyższą zależną starszą populacją i urbanizacją33. W Kanadzie, Nowa Szkocja miała najwyższe standaryzowane według wieku rozpowszechnienie korzystania z usług zdrowotnych z powodu zaburzeń nastroju i lękowych (11,6%), podczas gdy najniższe obserwowano w Terytoriach Północno-Zachodnich (5,8%)34.
Trendy czasowe i przewidywania
Chociaż standaryzowane według wieku wskaźniki obciążenia zaburzeniami lękowymi pozostały stosunkowo stabilne w ciągu ostatnich trzech dekad, bezwzględna liczba przypadków zaburzeń lękowych wzrosła o 50% od 1990 roku35. Przewidywany trend zachorowalności na zaburzenia lękowe w ciągu najbliższych 25 lat jest zgodny z obecnym trendem, z tendencją spadkową wśród kobiet i tendencją wzrostową wśród mężczyzn36.
Standaryzowany według wieku współczynnik zachorowalności na zaburzenia lękowe znacząco wzrósł w regionach o średnim, niskim-średnim i niskim SDI (wskaźnik rozwoju społecznego) od 1990 do 2019 roku. Największy wzrost ASIR (standaryzowanego według wieku współczynnika zachorowalności) zaobserwowano w Ameryce Łacińskiej Tropikalnej, następnie w Ameryce Łacińskiej Środkowej i Azji Południowej, podczas gdy Azja Wschodnia, Azja Pacyficzna o wysokim dochodzie i Azja Środkowa wykazały tendencję spadkową wskaźników ASIR37.
Czynniki ryzyka i obciążenie chorobą
Wyniki badań wykazały, że 7,07% globalnych DALYs spowodowanych zaburzeniami lękowymi można przypisać wiktymizacji przez znęcanie się w 2019 roku, szczególnie wśród populacji w wieku 5-39 lat, a odsetek ten wzrósł w prawie wszystkich krajach i terytoriach w porównaniu z 1990 rokiem3839.
Zaburzenia lękowe, podobnie jak inne schorzenia zdrowia psychicznego, wynikają ze złożonej interakcji czynników społecznych, psychologicznych i biologicznych40. Skuteczne podejścia społeczne do zapobiegania lękowi obejmują edukację rodziców i programy szkolne mające na celu wzmocnienie uczenia się społecznego i emocjonalnego oraz budowanie pozytywnych strategii radzenia sobie u dzieci i młodzieży41.
Badania wskazują na znacząco wyższy odsetek depresji (31% vs 11%; p=0,001) i lęku (13,25% vs 6%; p=0,021) wśród osób z przewlekłymi chorobami w porównaniu do zdrowych kontroli42. Wykazano również wyższe rozpowszechnienie astmy i przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), a w mniejszym stopniu choroby niedokrwiennej serca, cukrzycy i nadciśnienia wśród osób, które korzystały z usług zdrowotnych z powodu zaburzeń nastroju i lękowych w porównaniu do tych, które z nich nie korzystały43.
Czynniki związane z COVID-19, takie jak długotrwała utrata węchu, były powiązane z cięższą depresją i lękiem. Pacjenci z zaburzeniami węchu mieli znacznie wyższy odsetek umiarkowanej i ciężkiej depresji i lęku niż osoby z nienaruszonym węchem44.
Współwystępowanie i implikacje kliniczne
Zaburzenia lękowe często współwystępują z innymi zaburzeniami lękowymi oraz innymi zaburzeniami psychicznymi4546. W środowiskach klinicznych względna proporcja przypadków współwystępujących jest zwykle wyższa niż w reprezentatywnych badaniach populacyjnych, ponieważ osoby z dwoma jednocześnie występującymi zaburzeniami, cierpiące z powodu wysokiego ogólnego obciążenia, częściej szukają leczenia niż osoby z tylko jednym zaburzeniem47.
Ze względu na ich wczesny wiek początku, zaburzenia lękowe są często temporalnie pierwszorzędnymi zaburzeniami w profilach współwystępowania, co rodzi pytanie, czy wczesne interwencje w leczeniu zaburzeń lękowych mogłyby mieć pozytywny wpływ na początek, utrzymywanie się lub nasilenie wtórnych zaburzeń, takich jak zaburzenia nastroju i używania substancji48.
Wśród dorosłych z jakimkolwiek zaburzeniem lękowym, szacuje się, że 22,8% miało poważne upośledzenie, a 33,7% umiarkowane upośledzenie49. Większość osób z jakimkolwiek zaburzeniem lękowym doświadczała łagodnego upośledzenia (43,5%)50.
Metody nadzoru i oceny
Nadzór zdrowia psychicznego koncentruje się na określaniu rozpowszechnienia stanów zdrowotnych, może być wykorzystywany do monitorowania trendów i zmian w rozpowszechnieniu w subpopulacjach oraz zwiększa wiedzę na temat różnic socjodemograficznych i geograficznych we wskaźnikach zdrowia, co z kolei zwiększa wiedzę o społecznych determinantach zdrowia, które wpływają na równość zdrowotną51.
Jedynym sposobem uzyskania wiarygodnych wskaźników rozpowszechnienia jest tzw. badanie „doorknock”, w którym reprezentatywne próbki są zbierane przy użyciu metod znanych z sondaży populacyjnych52. W ostatnich latach przeprowadzono kilka reprezentatywnych badań, wykorzystując złożone metody pobierania próbek, dobrze zdefiniowane kryteria diagnostyczne, szczegółowe kwestionariusze i wyrafinowane metody statystyczne53.
Kanadyjski System Nadzoru Chorób Przewlekłych (CCDSS) identyfikował osoby jako korzystające z usług zdrowotnych z powodu zaburzeń nastroju i lękowych, jeśli spełniały minimalne wymaganie co najmniej jednego roszczenia lekarskiego lub jednego wyciągu z wypisu ze szpitala w danym roku, wymieniającego kody diagnostyczne dla zaburzeń nastroju i lękowych z 9. lub 10. edycji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób54.
Przy badaniu przesiewowym w kierunku zaburzeń lękowych, wynik 8 lub wyższy w skali GAD-7 (Generalized Anxiety Disorder 7-item) stanowi rozsądny punkt odcięcia do identyfikacji prawdopodobnych przypadków uogólnionego zaburzenia lękowego; dalsza ocena diagnostyczna jest uzasadniona w celu określenia obecności i typu zaburzenia lękowego. Przy punkcie odcięcia 8, GAD-7 ma czułość 92% i swoistość 76% dla diagnozy uogólnionego zaburzenia lękowego55.
Luka w leczeniu i implikacje dla zdrowia publicznego
Pomimo istnienia wysoce skutecznych metod leczenia zaburzeń lękowych, tylko około 1 na 4 osoby potrzebujące (27,6%) otrzymuje jakiekolwiek leczenie56. Obecne badanie pokazuje lukę w leczeniu zaburzeń lękowych wynoszącą 82,9% w Indiach57.
Wśród osób z 12-miesięcznym SAD, odsetek zgłaszających leczenie jakiegokolwiek rodzaju w ciągu ostatnich 12 miesięcy różni się znacząco w zależności od upośledzenia, przy czym 38% otrzymuje jakiekolwiek leczenie58.
Istnieje kilka skutecznych metod leczenia zaburzeń lękowych. Interwencje psychologiczne są niezbędnymi metodami leczenia zaburzeń lękowych i odnoszą się przede wszystkim do terapii rozmową z profesjonalistami lub nadzorowanymi terapeutami nieprofesjonalnymi. Leki przeciwdepresyjne, takie jak selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), mogą być również przydatne w leczeniu dorosłych z zaburzeniami lękowymi59.
Kompleksowe i dokładne regionalne i krajowe dane dotyczące zaburzeń lękowych są podstawowymi warunkami wstępnymi dla decydentów do racjonalnego przydzielania ograniczonych zasobów i formułowania polityk60. Zrozumienie specyficznych cech obciążenia zaburzeniami lękowymi na całym świecie i zmniejszenie czynników ryzyka, takich jak znęcanie się, ustanowienie skutecznego rozpowszechniania wiedzy o zdrowiu psychicznym, poprawa wczesnej diagnozy i wykonywanie zróżnicowanych strategii interwencji mają najwyższe znaczenie dla sformułowania bardziej skutecznych i ukierunkowanych interwencji i kontroli zaburzeń lękowych61.
Stygmatyzacja i percepcja społeczna
Skala Stygmatyzacji Uogólnionego Lęku (GASS) mierzy stygmatyzację związaną z uogólnionym zaburzeniem lękowym, pomagając badaczom i klinicystom zrozumieć percepcję publiczną i zinternalizowaną stygmatyzację u dotkniętych osób62. Wyniki badań pokazują, że znaczny odsetek respondentów wyraża stygmatyzujące przekonania dotyczące zaburzeń lękowych:
- 56,0% uważa, że większość ludzi myśli, że zaburzenie lękowe nie jest prawdziwą chorobą medyczną
- 52,7% uważa, że większość ludzi myśli, że zaburzenie lękowe jest oznaką osobistej słabości
- 55,3% uważa, że większość ludzi myśli, że osoby z zaburzeniem lękowym mogłyby się z tego otrząsnąć, gdyby chciały
- 58,9% uważa, że większość ludzi myśli, że osoby z zaburzeniem lękowym są niestabilne63
Wnioski z badań epidemiologicznych
Badania epidemiologiczne w psychiatrii mogą pomóc w ocenie znaczenia określonego zaburzenia w celu opracowania strategii leczenia i planowania specjalnych programów zapobiegania zdrowiu64. Mogą również pomóc w lepszym zrozumieniu etiologii tych zaburzeń65.
Epidemiologia chorób jest kluczowa dla zrozumienia trendów populacyjnych, takich jak to, czy lęk wzrasta, współzmiennych związanych ze zmieniającymi się trendami oraz czynników zaangażowanych w kontrolę i zarządzanie zaburzeniami lękowymi66.
Kompleksowe badanie epidemiologiczne globalnego obciążenia zaburzeniami lękowymi, a także ich związków socjodemograficznych, jest potrzebne do oceny trendów w całej populacji i potencjalnych czynników związanych z lękiem, a także do bardziej efektywnego ukierunkowania wysiłków promocji zdrowia w celu zmniejszenia ekonomicznego i społecznego obciążenia związanego z tym problemem zdrowia psychicznego67.
Ustalenia te pomogłyby zwiększyć światową uwagę na zaburzenia lękowe, a także opracować ukierunkowane strategie zapobiegania i interwencji w zaburzeniach lękowych, dostosowując się do specyficznych cech w różnych regionach68.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.